[اون برنجی كلمە]

〚 وَاِلَیْهِ الْمَصٖیرُ〛 یعنی دار فانیدن دار باقی یە دونولەجك. و قدیم باقینڭ مقّر سلطنت أبدیەسنە كیدیلەجك. و كثرت اسبابدن واحد ذوالجلالڭ دائرۀ قدرتنە كیدیلەجك. دنیادن آخرتە كچیلەجك. مرجعڭز اونڭ درگاهیدر. ملجأڭز اونڭ رحمتیدر و هكذا.

شو كلمەنڭ بونلر كبی افادە ایتدیگی پك چوق حقیقتلر وار. شو حقیقتلرڭ ایچندە سعادت ابدیە ایلە جنّتە دونەجگڭزی افادە ایدن حقیقت ایسە، اوننجی سوزڭ اون ایكی برهان قطعِیِّ یقینیلە و یگرمی طقوزنجی سوزڭ پك چوق دلائل قاطعەیی تضمّن ایدن آلتی اساسیلە او درجە قطعی اثبات ایدیلمشدركە، باشقە بیانە حاجت بیراقمییور. غروب ایدن كونشڭ ایرتەسی صباح یڭیدن طلوع ایدەجگی قطعیتندە او ایكی سوز اثبات ایتمشلركە: شو دنیانڭ معنوی كونشی اولان حیات دخی، خراب دنیا ایلە غروب ایتدكدن صوڭرە، حشرڭ صباحندە باقی بر صورتدە طلوع ایدەجكدر. و جن و انسڭ بر قسمی سعادت ابدیەیە و بر قسمی دە شقاوت ابدیەیە مظهر اولاجقدر.

مادام اوننجی و یگرمی طوقوزنجی سوزلر بو حقیقتی كمالیلە اثبات ایتمشلر، سوزی اونلرە حوالە ایدوب، یالڭز دیرزكە:

سابق بیاناتدە قطعی اثبات ایدیلدیگی اوزرە، نهایتسز بر علم محیط و حدسز بر ارادۀ كلّیە و نهایتسز بر قدرت مطلقە صاحبی اولان شو كائناتڭ صانع حكیمی و شو انسانلرڭ خالق رحیمی، بتون سماوی كتابلری و فرمانلریلە جنّتی و سعادت ابدیەیی نوع بشرڭ اهل ایماننە وعد ایتمشدر. مادام وعد ایتمشدر، البتە یاپاجقدر.

چونكە وعدندە خلف ایتمك، اوڭا محالدر. چونكە وعدینی ایفا ایتمەمك، غایت چركین بر نقصاندر. كامل مطلق، نقصاندن منزّه و مقدّسدر. وعد ایتدیگنی یاپمامق، یا جهلندندر ویا عجزندندر. حالبوكە او قدیر مطلق و علیم كلّ شی حقّندە جهل و عجز محال اولدیغندن، خلف وعد دخی محالدر.

هم باشدە فخر عالم علیە الصّلاة والسّلام اولارق بتون انبیا و اولیا و اصفیا و اهل ایمان، متمادیًا او رحیم و كریمدن، وعد ایتدیگی سعادت ابدیەیی رجا ایدوب یالوارییورلر و نیاز ایدوب ایستەیورلر.

هم بتون اسمای حسنا ایلە برابر ایستەیورلر.

چونكە باشدە شفقتی و رحمتی، عدالتی و حكمتی و رحمان و رحیم، عادل و حكیم اسملری و ربوبیّتی و سلطنتی و رب و اللّٰه اسملری كبی اكثر اسمای حسناسی، دائرۀ آخرتی و سعادت ابدیەیی اقتضا و استلزام ایدرلر. و تحقّقنە شهادت و دلالت ایدییورلر. بلكە اوننجی سوزدە اثبات ایدیلدیگی كبی، بتون موجودات، بتون حقائقیلە دار آخرتە اشارت ایدییورلر.

هم فرمان اعظم اولان قرآن حكیم، بیڭلر آیات و بیّناتیلە و براهین صادقۀ قطعیەسیلە او حقیقتی كوسترییور و تعلیم ایدییور. و نوع بشرڭ مابِهِ الافتخاری اولان حبیب اللّٰه علیە الصّلاة والسّلام بیڭلر معجزات باهرەیە استناد ایدرك، بتون حیاتندە، بتون قوّتیلە او حقیقتی درس ویرمش، اثبات ایتمش، اعلان ایتمش، كورمش و كوسترمش.

(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ وَبَارِكْ عَلَیْهِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اَهْلِ الْجَنَّةِ فِی الْجَنَّةِ وَاحْشُرْنَا وَوَالِدَیْنَا وَاِخْوَانَنَا وَاَخَوَاتِنَا تَحْتَ لِوَٓائِهٖ وَارْزُقْنَا شَفَاعَتَهُ وَاَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖ٭ بِرَحْمَتِكَ یَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖینَ اٰمٖینَ)

〚 رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖینَٓا اَوْ اَخْطَأْنَا٭ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ٭ رَبِّ اشْرَحْ لٖی صَدْرٖی ٭ وَیَسِّرْلٖٓی اَمْرٖی ٭ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانٖی٭ یَفْقَهُوا قَوْلٖی٭ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّٓا اِنَّكَ اَنْتَ السَّمٖیعُ الْعَلٖیمُ ٭ وَتُبْ عَلَیْنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحٖیمُ〛

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[یگرمنجی مكتوبڭ اوننجی كلمەسنە ذیلدر]

(بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ)

〚 وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ〛

〚 اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ〛〚 ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فٖیهِ شُرَكَٓاءُ مُتَشَاكِسُونَ〛

[سؤٓال] سن چوق یرلردە دیمشسڭكە: وحدتدە نهایت درجەدە قولایلق وار. كثرتدە و شركدە نهایت درجەدە بر مشكلات اولویور. وحدتدە وجوب درجەسندە بر سهولت وار. شركدە امتناع درجەسندە بر صعوبت وار، دییورسڭ. حالبوكە كوستردیگڭ مشكلات و محالات، وحدت طرفندە دە جریان ایدر. مثلا دییورسڭ:

اگر ذرّەلر مأمور اولمازلرسە، هر بر ذرّەدە، یا بر علم محیط ویا بر قدرت مطلقە بولوناجق. ویا حدسز معنوی ماكینەلر، مطبعەلر بولونمق لازم كلیر. بو ایسە، یوز بیڭ درجە محالدر. حالبوكە او ذرّەلر مأمور الٰهی دە اولسەلر، یینە اویلە بر مظهریت لازم كلیر. تا حدسز منتظم وظیفەلرینی یاپابیلسینلر. بونڭ حلّنی ایسترم.

[الجواب] چوق سوزلردە ایضاح و اثبات ایتمشزكە: بتون موجودات بر تك صانعە ویریلسە، بر تك موجود كبی قولای و سهولتلی اولور. اگر متعدّد اسبابە و طبیعتە اسناد ایدیلسە، بر تك سینك سماوات قدر.. بر چیچك بر بهار قدر.. بر میوە بر باغچە قدر مشكلاتلی و صعوبتلی اولور. مادام شو مسئلە باشقە سوزلردە ایضاح و اثبات ایدیلمش. اونلرە حوالە ایدوب شورادە یالڭز اوچ اشارت ایلە او حقیقتە قارشو نفسڭ اطمئناننی تأمین ایدەجك (اوچ تمثیل) بیان ایدەجگز.

[برنجی تمثیل] مثلا شفّاف، پارلاق بر ذرّەجك، بالذّات كندی باشیلە قالسە، بر كبریت باشی قدر بر نور ایچندە یرلشمز. و اوڭا مصدر اولاماز. كندی جِرمی قدر و ماهیّتی مقدارنجە بالاصالە، جزئی، ذرّە كبی بر نوری اولابیلیر. فقط او ذرّەجك كونشە انتساب ایدوب، اوڭا قارشو كوزینی آچوب باقسە، او وقت او قوجە كونشی ضیاسیلە، الوان سبعەسیلە، حرارتیلە، حتّی مسافەسیلە ایچنە آلابیلیر. و بر نوع تجلّئ اعظمنە مظهر اولور. دیمك او ذرّە كندی كندینە قالسە، بر ذرّە قدر آنجق ایش كورەبیلیر. اگر كونشە مأمور و منسوب و مرآت صاییلسە، كونش كبی كونشڭ اجراآتندەكی بر قسم جزئی نمونەلرینی كوسترەبیلیر.

ایشتە 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 هر بر موجود، حتّی هر بر ذرّە، اگر كثرتە و شركە و اسبابە و طبیعتە و كندی كندینە اسناد ایدیلسە، او وقت هر بر ذرّە، هر بر موجود، یا بر علم محیط و قدرت مطلقە صاحبی اولملی ویاخود حدسز معنوی ماكینە و مطبعەلر ایچندە تشكّل ایتملی. تا اوڭا تودیع ایدیلن عجیب وظیفەلری یاپابیلسین. اگر او ذرّەلر واحد احدە اسناد ایدیلسە، او وقت هر بر مصنوع و هر بر ذرّە اوڭا منسوب اولور. اونڭ مأموری حكمنە كچر. شو انتساب، اونی تجلّی یە مظهر ایدر. بو مظهریت و انتسابلە نهایتسز بر علم و قدرتە استناد ایدر. خالقنڭ قوّتیلە، میلیونلر دفعە قوت ذاتیّەسندن فضلە ایشلری و وظیفەلری او انتساب و استناد سرّیلە یاپار.

[ایكنجی تمثیل] مثلا ایكی قرداش وار. بریسی جسور، كندینە كوونیر. دیگری حمیّتلی، ملّیتپروردر. بر محاربە زمانندە كندینە كوونن آدم دولتە انتساب ایتمز. كندی باشیلە ایش كورمك ایستر. و كندی قوّتنڭ منبعلرینی بلندە طاشیمغە مجبور اولور. تجهیزاتنی و جبخانەلرینی كندی قوّتنە كورە چكمگە مضطردر. او شخصی و كوچك قوّت مقدارنجە، دوشمان اوردوسنڭ بر اونباشیسیلە آنجق مجادلە ایدر. فضلە بر شی ألندن كلمز.

اوتەكی قرداش ایسە، كندینە كوونمییور. و كندیسنی عاجز و قوّتسز بیلییور. پادشاهە انتساب ایتدی. عسكرە قید ایدیلدی. او انتساب ایلە، قوجە بر اوردو اوڭا نقطۀ استناد اولدی. و او استناد ایلە، آرقەسندە پادشاهنڭ همّتیلە بر اوردونڭ معنوی قوّتی تحشید ایدیلەبیلیر بر قوّۀ معنویە ایلە حربە آتیلدی. تا دوشمانڭ مغلوب اوردوسی ایچندەكی شاهڭ بیوك بر مشیرینە راست كلدی. كندی پادشاهی نامنە، سنی اسیر ایدییورم، كل، دیر. اسیر ایدر، كتیریر.

شو حالڭ سرّی و حكمتی شودركە: اوّلكی باشی بوزوق، كندی منبع قوّتنی و تجهیزاتنی كندیسی طاشیمغە مجبور اولدیغی ایچون، غایت جزئی بر ایش كورەبیلدی. شو مأمور ایسە، كندی قوّتنڭ منبعنی طاشیمغە مجبور دگل، بلكە اونی اوردو و پادشاه طاشییور. موجود تلغراف و تلەفون تلنە ماكینەسنی كوچك بر تل ایلە ربط ایتمك كبی، شو آدم بو انتساب ایلە كندینی او حدسز قوّتە ربط ایدر.

ایشتە 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 اگر هر مخلوق، هر ذرّە طوغریدن طوغری یە واحد احدە اسناد ایدیلسە و اونلر اوڭا انتساب ایتسەلر، او وقت او انتساب قوّتیلە و سیّدینڭ حولیلە، امریلە قارینجە فرعونڭ سراینی باشنە ییقار، باش آشاغی آتار. سینك، نمرودی كبرتوب جهنّمە آتار. بر میكروپ، اڭ جبّار بر ظالمی قبرە صوقار. بوغدای دانەسی قدر چام چكردگی، بر طاغ كبی بر چام آغاجنڭ دستكاهی و ماكینەسی حكمنە كچر. هوانڭ ذرّەسی، بتون چیچكلرڭ و میوەلرڭ آیری آیری ایشلرندە و تشكّلاتلرندە منتظمًا كوزلجە چالیشابیلیر. ایشتە بتون بو قولایلق، بالبداهە مأموریت و انتسابدن ایلری كلییور. اگر ایش باشی بوزوقلغە دونسە و اسبابە و كثرتە و كندی كندیلرینە بیراقیلوب شرك یولندە كیدیلسە، او وقت هر شی، جِرمی قدر و شعوری مقدارنجە ایش كورەبیلیر.

[اوچنجی تمثیل] مثلا ایكی آرقداش وار. هیچ كورمدكلری بر مملكتڭ احوالنە دائر ایستاتیستیكلی بر نوع جغرافیە یازمق ایستەیورلر. بریسی، او مملكتڭ پادشاهنە انتساب ایدوب تلغراف و تلەفون

دائرەسنە كیرر. اون پارەلق بر تل ایلە كندی تلەفون ماكینەسنی دولتڭ تلنە ربط ایدر. هر یر ایلە كوروشور، مخابرە ایدر، معلومات آلیر. غایت منتظم و مكمّل بر جغرافیە ایستاتیستیگنە عائد صنعتكارانە بر اثر یاپار.

اوتەكی آرقداش ایسە، یا اللی سنە متمادیًا كزەجك و مشكلاتلە هر یری كوروب هر حادثەیی ایشیتەجك.. ویاخود میلیونلرلە لیرەیی صرف ایدوب دولتڭ تلغراف و تلەفون تمدیداتی قدر و پادشاه كبی تلغراف و تلەفونلرە صاحب اولاجق. تا اوّلكی آرقداشی كبی او مكمّل اثری یاپسین.

اویلە دە، 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 اگر حدسز اشیا و مخلوقات واحد احدە ویریلسە، او وقت، او ارتباط ایلە هر شی برر مظهر اولور. او شمس ازلینڭ تجلّیسنە مظهریتلە، قوانین حكمتنە و دساتیر علمیەسنە و نوامیس قدرتنە ارتباط پیدا ایدر. او وقت، حول و قوّت الٰهیە ایلە هر شیئی كورور بر كوزی هر یرە باقار بر یوزی هر ایشە كچر بر سوزی حكمندە بر جلوۀ ربّانیەیە مظهر اولور. اگر او انتساب كسیلسە، او شی بتون اشیادن دخی انقطاع ایدر. جِرمی قدر بر كوچكلگە صیغیشیر. او حالدە بر الوهیّت مطلقە صاحبی اولملیكە، اوّلكی وضعیتدە كوردیگی ایشلری كورەبیلسین.

[الحاصل] وحدت و ایمان یولندە، وجوب درجەسندە بر سهولت و قولایلق وار. شرك و اسباب یولندە، امتناع درجەسندە مشكلات و صعوبت وار. چونكە بر واحد، كلفتسز اولارق كثیر اشیایە بر وضعیت ویرر. و بر نتیجەیی استحصال ایدر. اگر او وضعیتی آلمەیی و او نتیجەیی استحصال ایتمەیی، او اشیای كثیرەیە حوالە ایدیلسە.. او وقت پك چوق كلفتلە و پك چوق حركتلرلە آنجق او وضعیت آلینیر و او نتیجە استحصال ایدیلیر.

مثلا، اوچنجی مكتوبدە دینیلدیگی كبی، سماوات میدانندە، شمس و قمر قوماندەسی آلتندە ییلدیزلر اوردوسنی حركتە كتیرمكلە، هر كیجە و هر سنە، شعشعەلی تسبیحكارانە بر سیران و جریان ویرمك دیمك اولان جاذبەدار، سویملی وضعیت سماویە و موسملرڭ دگیشمەسی كبی بیوك مصلحتلرڭ وجود بولمسی دیمك اولان او علوی و حكمتلی نتیجۀ ارضیە، اگر وحدتە ویریلسە، او سلطان ازل قولایجە كرۀ ارض كبی بر نفری، او وضعیت و او نتیجە ایچون اجرام علویەیە قوماندان تعیین ایدر. او وقت،

ارض، امری آلدقدن صوڭرە، مأموریت نشئەسندن مولوی كبی ذكر و سماعە قالقار. آز بر مصرفلە او كوزل وضعیت حاصل اولور. او مهم نتیجە وجود بولور.

اگر ارضە، سن طور، قاریشما! دینیلسە، او نتیجە و او وضعیتڭ استحصالی دە سماواتە حوالە ایدیلسە.. و وحدتدن كثرتە و شركە كیدیلسە، هر كون و هر سنە بیڭلر درجە كرۀ ارضدن بیوك اولان میلیونلر عددنجە ییلدیزلر حركت ایتمك و میلیارلر سنە مسافەیی یگرمی درت ساعتدە و بر سنەدە كسدیرمك لازمدر.

[نتیجۀ مرام] قرآن و اهل ایمان، حدسز مصنوعاتی بر صانع واحدە ویرر. طوغریدن طوغری یە هر ایشی اوڭا اسناد ایدر. وجوب درجەسندە سهولتلی بر یولدە كیدر، سوق ایدر. و اهل شرك و طغیان، بر مصنوع واحدی حدسز اسبابە اسناد ایدرك امتناع درجەسندە صعوبتلی بر یولدە كیدر.

شو حالدە، قرآن یولندە، بتون مصنوعاتلە، ضلالت یولندە، بر مصنوع واحد برابردرلر. حتّی بلكە بتون اشیانڭ بر واحددن صدوری، بر واحدڭ حدسز اشیادن صدورندن چوق درجە اسهل و قولایدر. ناصلكە بر ضابط، بیڭ نفرڭ تدبیرینی بر نفر كبی قولای یاپار. و بر نفرڭ تدبیری بیڭ ضابطە حوالە ایدیلسە، بیڭ نفر قدر مشكلاتلی اولور، كشماكشە سببیت ویرر.

ایشتە شو حقیقتی، شو آیت عظیمە، اهل شركڭ باشنە اورویور، طاغیتییور.

〚 ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فٖیهِ شُرَكَٓاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلاً سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیَانِ مَثَلاً اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا یَعْلَمُونَ〛

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَٓائِنَاتِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ اٰمٖینَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ)

(اَللّٰهُمَّ یَٓا اَحَدُ یَا وَاحِدُ یَا صَمَدُ یَا مَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَحْدَهُ لَا شَرٖیكَ لَهُ یَا مَنْ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَیَا مَنْ هُوَ یُحْیٖی وَیُمٖیتُ یَا مَنْ بِیَدِهِ الْخَیْرُ یَا مَنْ هُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ یَا مَنْ هُوَ اِلَیْهِ الْمَصٖیرُ)

(بِحَقِّ اَسْرَارِ هٰذِهِ الْكَلِمَاتِ اجْعَلْ مُسْتَنْسِخَ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَاَمْثَالَهُ مِنَ الْمُوَحِّدٖینَ الْكَامِلٖینَ وَمِنَ الصِّدّٖیقٖینَ الْمُحَقِّقٖینَ وَمِنَ الْمُؤْمِنٖینَ الْمُتَّقٖینَ اٰمٖینَ)٭ (اَللّٰهُمَّ بِسِرِّ اَحَدِیَّتِكَ اجْعَلْ قَلَمَ كَاتِبِ هٰذَا الْكِتَابِ نَاشِرًا لِاَسْرَارِ التَّوْحٖیدِ وَقَلْبَهُ مَظْهَرًا لِاَنْوَارِ الْاٖیمَانِ وَلِسَانَهُ نَاطِقًا بِحَقَٓائِقِ الْقُرْاٰنِ اٰمٖینَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ)

[یگرمی ایكنجی سوزڭ ایكنجی مقامی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ وَبِهٖ نَسْتَعٖینُ

〚 اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَیْءٍ وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ وَكٖیلٌ ٭ لَهُ مَقَالٖیدُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ٭ فَسُبْحَانَ الَّذٖی بِیَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْءٍ وَاِلَیْهِ تُرْجَعُونَ٭ وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ٭ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِیَتِها اِنَّ رَبّٖی عَلٰی صِرَاطٍ مُسْتَقٖیمٍ〛

[مقدَّمە] اركان ایمانیەنڭ قطب اعظمی اولان ایمان باللّٰهە دائر قطرە رسالەسندە، شو موجوداتڭ هر بریسی، اللی بش لسانلە جناب حقّڭ وجوب وجودینە و وحدانیتنە دلالت ایدوب شهادت ایتدكلرینی اجمالًا بیان ایتمشز. هم نقطە رسالەسندە، جناب حقّڭ دلائل وجوب و وحدانیتندن، هر بریسی بیڭ برهان قوّتندە درت برهان كلّی ذكر ایتمشز. هم اون ایكی قدر عربی رسالەلرمدە، جناب حقّڭ وجوب و وجودینی و وحدانیتنی كوسترن یوزلر قطعی برهانلری ذكر ایتدیگمزدن، شیمدی اونلرە اكتفاءً درین تدقیقاتە كیریشمەیەجگز. یالڭز شو یگرمی ایكنجی سوزدە رسالۀ نوردە اجمالًا یازدیغم (اون ایكی لمعەیی)ایمان باللّٰه كونشندن كوسترمگە چالیشاجغز.

[برنجی لمعە] توحید ایكی قسمدر. ناصلكە بر چارشویە و بر شهرە بیوك بر ذاتڭ متنوّع ماللری كلسە، ایكی چشیت ایلە او ذاتڭ مالی اولدیغی بیلینیر.

[بریسی] اجمالی عامیانەدركە، بو قدر عظیم مالە اوندن باشقە كیمسەنڭ حدّی دگلكە صاحب اولابیلسین. فقط بویلە آدمڭ نظارتندە چوق خیرسزلق اولابیلیر. پارچەلرینە چوق آدملر صاحب چیقابیلیر.

[ایكنجی چشیت] اودركە.. هر مالڭ اوستندەكی یازی یی اوقور، هر بر طوپ اوستندەكی طرّەیی طانیر، هر بر اعلان اوستندەكی مهرینی بیلیر، هر شی او ذاتڭدر دیر. ایشتە هر شی او ذاتی معنًا كوستردیگی كبی، عینًا اویلە دە:

توحید (ایكی چشیتدر.) [بری] توحید عامی و ظاهریدر. یعنی جناب حق بردر. شریكی و نظیری یوقدر. بو كائنات اونڭدر.

[ایكنجیسی] توحید حقیقیدركە، هر شی اوستندە سكّۀ قدرتی و خاتم ربوبیتی و نقش حكمتی كورمكلە، طوغریدن طوغری یە هر شیدن اونڭ نورینە قارشو بر پنجرە آچار. اونڭ برلگنە و هر شی اونڭ دست قدرتندن

چیقدیغنە و الوهیتندە و ربوبیّتندە و ملكندە هیچ بر وجهلە هیچ بر شریكی و معینی اولمادیغنە، شهودە یاقین بر یقین ایلە تصدیق ایدوب ایمان كتیرمكدر. و بر نوع حضور دائمی الدە ایتمكدر. بز دخی شو سوزدە، او خالص و عالی توحید حقیقی یی كوسترەجك شعاعلری كوسترەجگز.

[بر نكتە ایچندە بر اخطار] ای غافل اسباب پرست! اسباب، بر پردەدر. چونكە عزّت و عظمت اویلە ایستر. فقط ایش كورن، قدرت صمدانیەدر. چونكە توحید و جلال اویلە ایستر.. و استقلالی اقتضا ایدرلر. سببلر، سلطان ازلینڭ مأمورلریدر. سلطنت ربوبیتڭ اجراآتجیلری دگللردر. بلكە او سببلر، او سلطنتڭ دلّاللریدرلر. و او ربوبیتڭ تماشاكر ناظرلریدرلر. او مأمورلر و او واسطەلر، قدرتڭ عزّتنی و ربوبیتڭ حشمتنی اظهار ایچوندرلر. تا امور خسیسە ایلە قدرتڭ مباشرتی كورونمەسین. عجز آلود، فقر پیشە انسانی بر سلطان كبی، عجز و احتیاج ایچون مأمورلری شریك سلطنت ایتمش دگلدر.

دیمك اسباب وضع ایدیلمشكە، عقلڭ نظر ظاهریسنە قارشو قدرتڭ عزّتی محافظە ایدیلسین. زیرا آیینەنڭ ایكی وجهی كبی، هر شیئڭ بر ملك جهتی واركە، آیینەنڭ ملوّن یوزینە بڭزر. مختلف رنكلرە و حالاتە مدار اولابیلیر. بری ملكوتدركە، آیینەنڭ پارلاق یوزینە بڭزر. ملك و ظاهر وجهندە، قدرت صمدانیەنڭ عزّتنە و كمالنە منافی حالات واردر. اسباب، او حالاتە هم مرجع، هم مدار اولمق ایچون وضع ایدیلمشدر. فقط ملكوتیت و حقیقت جانبندە، هر شی شفّافدر، كوزلدر. قدرتڭ بالذّات مباشرتنە مناسبدر. عزّتنە منافی دگلدر. اونڭ ایچون اسباب صرف ظاهریدر. ملكوتیتدە و حقیقتدە تأثیر حقیقیلری یوقدر.

هم اسباب ظاهریەنڭ دیگر بر حكمتی شودركە: حقسز شكوالرڭ، باطل اعتراضلرڭ عادل مطلقە توجیه ایدیلمەمسی ایچون، او شكوالرە، او اعتراضلرە هدف اولاجق اسباب وضع ایدیلمشدر. چونكە قصور اونلردن چیقییور. اونلرڭ قابلیتسزلگندن ایلری كلییور.

بو سرّە بر مثال لطیف صورتندە بر تمثیل معنوی روایت ایدیلییوركە: حضرت عزرائیل علیە السّلام، جناب حقّە دیمشكە: قبض ارواح وظیفەسندە عبادڭ، یعنی قوللرڭ بندن شكوا ایدەجكلر و بڭا كوسەجكلر. جناب حق لسان حكمتلە اوڭا دیمشكە: سنڭلە قوللریمڭ اورتەسندە، مصیبتلر و خستەلقلر پردەسنی بیراقاجغم. تا شكوالری اونلرە كیتسین، سڭا كوسمەسینلر.

اوت، ناصلكە خستەلقلر پردەدر، اجل دخی توهّم اولونان فنالقلرە مرجعدر. و قبض ارواحدە حقیقی اولارق حكمت و كوزللك، حضرت عزرائیل علیە السّلامڭ وظیفەسنە متعلّقدر. اویلە دە، حضرت عزرائیل علیە السّلام دە بر پردەدر. قبض ارواحدە ظاهرًا مرحمتسز كورونن و رحمتڭ كمالنە مناسب دوشمەین بعض حالاتە مرجع اولمق ایچون، او مأموریتە بر ناظر و قدرت الٰهیەیە بر پردەدر.

[اوت، عزّت و عظمت ایستركە،

اسباب، پردەدار دست قدرت اولا عقلڭ نظرندە.. توحید و جلال ایستركە،

اسباب، اللرینی چكسینلر تأثیر حقیقیدن. ]

[ایكنجی لمعە] باق شو كائنات بوستاننە، شو زمینڭ باغنە، شو سمانڭ ییلدیزلرلە یالدیزلانمش كوزل یوزینە. كورەجكسڭكە، بر صانع ذوالجلالڭ، بر فاطر ذوالجمالڭ، او سریلمش و سرپیلمش مصنوعاتدە هر بر مصنوع اوستندە خالق كلّ شیئە مخصوص بر سكّەسی واردر. و هر بر مخلوقی اوستندە صانع كلّ شیئە خاص بر خاتمی واردر. و قلم قدرتڭ منشوری اولان صحائف لیل و نهار، یاز و بهاردە یازیلان طبقات موجودات اوستندە تقلید قبول ایتمز بر طرّۀ غرّاسی واردر.

شیمدی او سكّەلردن، او خاتملردن، او طرّەلردن نمونە اولارق برقاچنی ذكر ایدەجگز.

مثلا، حسابسز سكّەلرندن، حیات اوستندە قویدیغی چوق سكّەلرندن شو سكّەیە باقكە، بر شیدن هر شی یاپار، هم هر شیدن بر تك شی یاپار. چونكە نطفە صویندن و هم ایچیلن بر صودن، حسابسز اعضا و جهازات حیوانیەیی یاپار.

ایشتە بر شیئی هر شی یاپمق، البتە بر قدیر مطلقڭ ایشیدر. هم یینیلن حدسز طعاملردن، او طعام حیوانی اولسون، نباتی اولسون او متعدّد مادّەلری، خاص بر جسمە كمال انتظام ایلە چویرن و اوندن مخصوص بر جلد نسج ایدن و اوندن بسیط جهازلری یاپان، البتە بر قدیر كلّ شیء و علیم مطلقدر. اوت، خالق موت و حیات شو دستكاە دنیادە، حكمتیلە حیاتی اویلە بر قانون امرئ معجز نما ایلە ادارە ایدییوركە، او قانونی تطبیق و اجرا ایتمك، آنجق بتون كائناتی قبضۀ تصرّفندە طوتان بر ذاتە مخصوصدر.

ایشتە عقلڭ سونمەمش ایسە، قلبڭ كور اولمامشسە آڭلارسڭكە، بر شیئی كمال سهولت و انتظام ایلە هر شی یاپان و هر شیئی كمال میزان و نظام صنعتكارانە ایلە بر شی یاپان، هر شیئڭ خالقی و صانعیدر. و خالق كلّ شیئە مخصوص بر سكّەدر.

مثلا كورسەڭ، خارقەپیشە بر ذات، بر درهم پاموقدن یوز طوپ چوخە و ایپك و پاتیسقە كبی متنوّع سائر قماشلری، او تك درهم پاموقدن نسج ایتمكلە برابر.. حلوا، باقلاوە كبی چوق طعاملری دخی اوندن یاپییور. صوڭرە كورسەڭكە، او ذات، دمیری و طاشی، بالی و یاغی، صویی و طوپراغی آووجنە آلیر. بر كوزل آلتون یاپار. البتە قطعیًّا حكم ایدەجكسڭكە، او ذات، اویلە كندینە خاص بر صنعتە مالكدركە، بتون عناصر ارضیە اونڭ امرینە مسخّر و بتون موالد ترابیە اونڭ حكمنە باقار.

ایشتە حیاتدەكی تجلّئ قدرت و حكمت، بو مثالدن بیڭ درجە داها عجیبدر. ایشتە حیات اوستندەكی چوق سكّەلردن بر تك سكّە.

[اوچنجی لمعە] باق، شو كائنات سیّالەدە، شو موجودات سیّارەدە جولان ایدن ذی حیاتلرە! كورەجكسڭكە، بتون ذی حیاتلردن هر بر ذی حیات اوستندە حیّ قیّومڭ قویدیغی چوق خاتملری واردر. او خاتملردن بر خاتمی شودركە:

او ذی حیات، مثلا شو انسان، عادتا كائناتڭ بر مثال مصغّری و شجرۀ خلقتڭ بر ثمرەسی و شو عالمڭ بر چكردگی كبی، انواع عالمڭ اكثر نمونەلرینی جامعدر. كویا او ذی حیات، بتون كائناتدن غایت حسّاس میزانلرلە سوزولمش بر قطرەدر. دیمك شو ذی حیاتی خلق ایتمك و اوڭا رب اولمق، بتون كائناتی قبضۀ تصرّفندە طوتمقلە اولور.

ایشتە، اگر عقلڭ اوهامدە بوغولمامش ایسە، آڭلارسڭكە.. بر كلمۀ قدرتی اولان، مثلا بال آریسنی اكثر اشیایە بر نوع كوچك فهرست یاپمق.. و بر صحیفەدە، مثلا انساندە شو كتاب كائناتڭ اكثری مسئلەلرینی یازمق.. هم بر نقطەدە، مثلا كوچوجك اینجیر چكردگندە قوجە اینجیر آغاجنڭ پروغرامنی درج ایتمك.. و بر حرفدە، مثلا قلب بشردە شو عالم كبیرڭ صفحاتندە تجلّی و احاطە ایدن بتون اسمانڭ آثارینی كوسترمك.. و بر مرجمك دانەسی قدر موقع طوتان قوّۀ حافظۀ انسانیەدە بر كتبخانە قدر یازی یازدیرمق.. و بتون حادثات كونیەنڭ مفصّل فهرستنی او قوّەجكدە درج ایتمك، البتە و البتە خالق كلّ شیئە خاص و بو كائناتڭ ربّ ذوالجلالنە مخصوص بر خاتمدر.

ایشتە ذی حیات اوستندە اولان پك چوق خاتم ربّانیدن بر تك خاتم، بویلە نورینی كوسترسە و اونڭ آیاتنی شویلە اوقوتدیرسە، عجبا بردن بتون خاتملرە باقابیلسەڭ و كورەبیلسەڭ، (سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰی بِشِدَّةِ ظُهُورِهٖ) دیمەیەجكمیسڭ؟

[دردنجی لمعە] باق، شو سماواتڭ دڭزندە یوزن و شو زمینڭ یوزندە سرپیلن رنگارنك موجوداتە و چشیت چشیت مصنوعاتە دقّت ایت! كورەجكسڭكە، هر برینڭ اوستندە شمس ازلینڭ تقلید قبول ایتمز طرّەلری واردر. ناصلكە حیاتدە سكّەلری، ذی حیاتدە خاتملری كورونویور. و بر ایكیسنی كوردك. اویلە دە، احیا اوستندە دخی اویلە طرّەلری واردر.

تمثیل، درین معنالری فهمە یاقینلاشدیردیغندن، بر تمثیل ایلە شو حقیقتی كوسترەجگز. مثلا كونش، سیّارەلردن طوت تا قطرەلرە قدر، تا جامڭ كوچك پارچەلرینە قدر و قارڭ پارلاق ذرّەجكلرینە قدر هر بر پارلاق شیدە، شو كونشڭ مثالیەسندن و انعكاسندن بر طرّەسی و كونشە مخصوص بر أثر نورانیسی كورونویور. شاید او حدسز شیلردە كورونن كونشجكلری، كونشڭ جلوۀ انعكاسی و تجلّئ عكسی اولدیغنی قبول ایتمزسەڭ، او وقت هر بر قطرەدە و ضیایە معروض هر بر جام پارچەسندە و ایشیغە مقابل هر بر شفّاف ذرّەجكدە، طبیعی و حقیقی بر كونشڭ وجودینی بالاصالە قبول ایتمك لازم كلیر. بو ایسە، غایت درجەدە بر دیوانەلگە و نهایت درجەدە بر بلاهتە دوشمكدر.

اویلە دە، شمس ازلینڭ تجلّیات نورانیەسندن احیا دخی، یعنی حیات ویرمك جهتندە دخی، هر بر ذی حیات اوستندە اویلە بر طرّەسی واردركە.. فرضا بتون اسباب طوپلانسەلر و برر فاعل مختار كسیلسەلر، یینە او طرّەیی تقلید ایدەمزلر. زیرا هر بری برر معجزۀ قدرت اولان ذی حیاتلرڭ، یینە هر بری او شمس ازلینڭ شعاعلری حكمندە اولان اسماسنڭ نقطۀ محراقیەسی صورتندەدر.

اگر ذی حیات اوستندە كورونن او نقش عجیب صنعت و او نظم غریب حكمت و او تجلّئ سرّ احدیت، ذات احد و صمدە ویریلمدیگی وقت، هر بر ذی حیاتڭ، حتّی بر سینگڭ و بر چیچگڭ ایچندە نهایتسز بر قدرت فاطرە صاقلاندیغنی و هر شیئی محیط بر علم بولوندیغنی و كائناتی ادارە ایدەجك بر ارادۀ مطلقە اوندە موجود اولدیغنی، بلكە واجب الوجودە مخصوص باقی صفتلرڭ دخی اونلرڭ ایچندە بولوندیغنی قبول ایتمك لازم كلیر. عادتا او چیچك و او سینگڭ هر بر ذرّەسنە بر الوهیّت ویرمك كبی ضلالتڭ اڭ ابلهجەسنە، خرافاتڭ اڭ احمقجەسنە بر دركەیە دوشمك ایجاب ایدر.

زیرا او شیئڭ ذرّەلرینە، خصوصًا تخوم اولسەلر، اویلە بر وضعیت ویریلمشكە.. او ذرّە، جزئی اولدیغی ذی حیاتە باقار.

اونڭ نظامنە كورە وضعیت آلیر. بلكە او ذی حیاتڭ بتون نوعنە باقار كبی، او نوعڭ دوامنە یارایاجق هر یردە زرع ایتمك و نوعنڭ بایراغنی دیكمك ایچون قناتجقلرلە قناتلانمق كبی بر كیفیت آلیر. بلكە او ذی حیات، علاقەدار و محتاج اولدیغی بتون موجوداتە قارشو معاملاتنی و مناسبات رزقیەسنی دوام ایتدیرەجك بر وضعیت طوتویور. ایشتە اگر او ذرّە، بر قدیر مطلقڭ مأموری اولمازسە و نسبتی او قدیر مطلقدن كسیلسە، او وقت او ذرّەیە، هر شیئی كورور بر كوز، هر شیئە محیط بر شعور ویرمك لازمدر.

[الحاصل] شو قطرەلردە و جامڭ ذرّەجكلرندە اولان كونشجكلر و چشیت چشیت رنكلر، كونشڭ جلوۀ عكسنە و انعكاسنڭ تجلّیسنە ویریلمزسە، بر تك كونشە مقابل نهایتسز كونشلری قبول ایتمك لازم كلیركە، محال اندر محال بر خرافەیی قبول ایتمك اقتضا ایدر. عینًا بونڭ كبی، هر شی قدیر مطلقە ویریلمزسە، بر تك اللّٰهە مقابل نهایتسز، بلكە كائناتڭ ذرّاتی عددنجە الٰهلری قبول ایتمك كبی، یوز درجە محال ایچندەكی بر محالی موجود قبول ایتمك كبی بر دیوانەلك هذیاننە دوشمك لازم كلیر.

[الحاصل] هر بر ذرّەدن (اوچ پنجرە) شمس ازلینڭ نور وحدانیتنە و وجوب وجودینە آچیلیر.

[برنجی پنجرە] هر بر ذرّەنڭ بر نفر كبی عسكری دائرەلرینڭ هر برندە، یعنی طاقیمندە، بولوگندە، طابورندە، آلایندە، فرقەسندە، اوردوسندە و بونلرڭ هر بریسندە بر نسبتی، او نسبتە كورە بر وظیفەسی و او وظیفەیە كورە نظامی دائرەسندە بر حركتی اولدیغی كبی.. هم مثلا، سنڭ كوز ببگڭدەكی او جامد ذرّەجك دخی، سنڭ كوزڭدە، باشڭدە، وجودڭدە و قوّۀ مولّدە، قوّۀ جاذبە، قوّۀ دافعە، قوّۀ مصوّرە كبی دَوَرَانِ دَمَە و حسّ و حركەیە خدمت ایدن اَوْرِدَە و شرایین و سائر اعصابلردە، هم سنڭ نوعڭدە الٰی آخرە، برر نسبتی، برر وظیفەسی بولوندیغنی.. و او ذرّەجگڭ بالبداهە بر قدیر ازلینڭ اثر صنعتی و مأمور موظّفی و تحت تدبیرندە اولدیغنی، كور اولمایان كوزلرە كوستریر.

[ایكنجی پنجرە] هوادەكی هر بر ذرّە هر بر چیچگی، هر بر میوەیی زیارت ایدەبیلیر. هم هر چیچگە، هر میوەیە كیروب ایشلەیەبیلیر. اگر هر شیئی كورن و بیلن بر قدیر مطلقڭ مأمور مسخّری اولمازسە، او سرسری ذرّەنڭ، بتون میوەلرڭ و چیچكلرڭ جهازاتنی و یاپیلمەسنی و آیری آیری صنعتلرینی و اونلرە كییدیریلن صورتلرڭ ترزیلگنی و خِیاطَۀ كاملۀ محیطە صنعتنی بیلمسی لازم كلیر.

ایشتە شو ذرّە، بر كونش كبی بر نور توحیدڭ شعاعنی

كوسترییور. ضیایی هوایە، مائی ترابە قیاس ایت. ذاتًا اشیانڭ اصل منشألری، شو درت مادّەدر: مولّد الماء مولّد الحموضە،، قاربون، آزوت عنصرلریدر. بو عناصر، اوّلكی عنصرلرڭ اجزالریدرلر.

[اوچنجی پنجرە] ذرّەلردن مركّب بر پارچە طوپراغی، هر بر چیچكلی و میوەلی نباتاتڭ نشو و نماسنە منشأ اولابیلیر بر كاسەیە طولدیرسەق، بتون دنیادەكی هر نوع چیچكلی و میوەلی نباتاتڭ تخومجقلرینیكە: او تخومجقلر حیواناتڭ نطفەلری كبی آیری شیلر دگلدر. نطفەلر بر صو اولدیغی كبی، او تخوملر دە قاربون، آزوت، مولّد الماء مولّد الحموضەدن، مركّب، ماهیتجە بربرینڭ مثلی، كیفیتجە بربرندن آیری، یالڭز قدر قلمیلە صرف معنوی اولارق اصلنڭ پروغراملری ایچلرینە تودیع ایدیلمشدر.

ایشتە او تخوملری نوبتلە او كاسەیە قویسەق، هر بریسنڭ خارقە جهازاتیلە اشكال و وضعیتیلە ظهور ایدەجگنە، وقوع بولمش كبی اینانیرسڭ.

اگر او ذرّەلر هر بر شیئڭ هر بر حالنی و وضعیتنی بیلن.. و هر شیئە اوڭا لایق وجودی و وجودڭ لوازماتنی ویرمگە قدیر اولان.. و قدرتنە نسبتًا هر شی كمال سهولتلە امرینە مسخّر اولان بر ذاتڭ مأموری و امربر بر وظیفەداری اولمازلرسە، او طوپراغڭ هر بر ذرّەسنڭ ایچندە، یا بتون چیچكلی و میوەلی نباتات و آغاچلرڭ عددنجە معنوی فابریقەلر و مطبعەلر بولونمسی لازم كلیركە، او جهازاتلری و اشكاللری بربرندن اوزاق و بربرندن آیری موجودات مختلفەیە منشأ اولابیلسین. ویا بتون او موجوداتە محیط بر علم و بتون اونلرڭ تشكیلاتنە مقتدر اولاجق بر قوّت، او طوپراغڭ هر بر ذرّەسنە ویرمك لازمدر. تا بتون اونلرڭ تشكیلاتنە مدار اولسون.

دیمك جناب حقدن نسبت كسیلسە، طوپراغڭ ذرّاتی عددنجە الٰهلر قبول ایدیلمسی لازم كلیر. بو ایسە بیڭ دفعە محال ایچندە محال بر خرافەدر.

فقط مأمور اولدقلری وقت چوق قولایدر.

ناصلكە بر سلطان عظیمڭ عادی بر نفری، او پادشاهڭ نامیلە و اونڭ قوّتیلە بر مملكتی هجرت ایتدیرەبیلیر، ایكی دڭزی برلشدیرەبیلیر، بر شاهی اسیر ایدەبیلیر. اویلە دە، ازل ابد سلطاننڭ امریلە، بر سینك بر نمرودی یرە سرر. بر قارینجە بر فرعونڭ سراینی خراب ایدر، یرە آتار. بر اینجیر چكردگی، بر اینجیر آغاجنی یوكلنیر.

هم هر بر ذرّەدە، وجوب و وحدت صانعە ایكی شاهد صادق واردر. بریسی، هر بر ذرّە، عجز مطلقیلە برابر پك بیوك و پك متنوّع وظیفەلری قالدیرییور.. دیگری، جمودیتیلە برابر بر شعور كلّی كوسترن

انتظامپرورانە نظام عمومی یە توفیق حركت ایدییور. دیمك هر بر ذرّە، لسان عجزیلە قدیر مطلقڭ وجوب وجودینە و نظام عالمی كوزتمسیلە وحدتنە شهادت ایدر. (كَمَٓا اَنَّ فٖی كُلِّ ذَرَّةٍ شَاهِدَیْنِ عَلٰٓی اَنَّهُ وَاجِبٌ وَاحِدٌ كَذٰلِكَ فٖی كُلِّ حَیٍّ لَهُٓ اٰیَتَانِ عَلٰٓی اَنَّهُٓ اَحَدٌ صَمَدٌ)

اوت، هر بر ذی حیاتدە، بری احدیت سكّەسی، دیگری صمدیّت طرّەسی بولونویور. زیرا بر ذی حیات اكثر كائناتدە جلوەلری كورونن اسمایی، بردن كندی آیینەسندە كوسترییور. عادتا بر نقطۀ محراقیە حكمندە، حیّ قیّومڭ تجلّئ اسم اعظمنی كوسترییور. ایشتە احدیّت ذاتیّەنڭ، محیی پردەسی آلتندە بر نوع كولكەسنی كوستردیگندن، بر سكّۀ احدیّتی طاشییور.

هم او ذی حیات، كائناتڭ بر مثال مصغّری و شجرۀ خلقتڭ بر میوەسی حكمندە اولدیغی ایچون، كائنات قدر احتیاجاتنی بردن قولایلقلە كوچوجك دائرۀ حیاتنە یتیشدیرمسی، صمدیّت طرّەسنی كوسترییور. یعنی او حال كوسترییوركە، اونڭ اویلە بر ربّی واركە، اوڭا، هر شیئە بدل بر توجّهی وار و بتون اشیانڭ یرینی طوتار بر نظری وار. بتون اشیا، اونڭ بر توجّهنڭ یرینی طوتاماز.

(نَعَمْ یَكْفٖی لِكُلِّ شَیْءٍ شَیْءٌ عَنْ كُلِّ شَیْءٍ وَلَا یَكْفٖی عَنْهُ كُلُّ شَیْءٍ وَلَوْ لِشَیْءٍ وَاحِدٍ)

هم او حال كوسترییوركە: اونڭ او ربّی، هیچ بر شیئە محتاج اولمدیغی كبی، خزینەسندن هیچ بر شی اكسیلمز. و قدرتنە دە هیچ بر شی آغیر كلمز. ایشتە صمدیّتڭ كولكەسنی كوسترن بر نوع طرّەسی.

دیمك هر بر ذی حیاتدە بر سكّۀ احدیّت، بر دە طرّۀ صمدیّت واردر. اوت، هر بر ذی حیات، حیات لسانیلە 〚 قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ٭ اَللّٰهُ الصَّمَدُ〛 اوقویور. بو ایكی سكّەدن باشقە، برقاچ پنجرۀ مهمّە داها وار. باشقە بر یردە تفصیل ایدیلدیگی ایچون بورادە اختصار ایدیلدی.

مادام شو كائناتڭ هر بر ذرّەسی بویلە اوچ پنجرەیی و ایكی دلیگی.. و حیات دخی ایكی قاپویی بردن واجب الوجودڭ وحدانیتنە آچییور. ذرّەدن تا شمسە قدر طبقات موجودات، ذات ذوالجلالڭ انوار معرفتنی نە صورتلە نشر ایتدیگنی قیاس ایدەبیلیرسڭ. ایشتە معرفت اللّٰهدە ترقّیات معنویەنڭ درجاتنی و حضورڭ مراتبنی آڭلا و قیاس ایت.

[بشنجی لمعە] ناصلكە بر كتاب، اگر یازمە و مكتوب اولسە، اونڭ یازمەسنە بر قلم كافیدر. اگر باصمە و مطبوع اولسە، او كتابڭ حروفاتی عددنجە قلملر، یعنی دمیر حرفلر لازمدر. تا او كتاب طبع ایدیلوب وجود بولسون. اگر او كتابڭ بعض حرفلرندە غایت اینجە بر خطّ ایلە او كتابڭ اكثریسی یازیلمش ایسە.. سورۀ یٰسٓ، لفظ یسٓ دە