[اون آلتنجی سوز]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَیْئًا اَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ٭ فَسُبْحَانَ الَّذٖی بِیَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْءٍ وَاِلَیْهِ تُرْجَعُونَ〛 ٭ (صَدَقَ اللّٰهُ الْعَظٖیمُ)

اطمئنان نفسمە مدار اولاجق و ظلمتی طاغیتاجق شو آیتڭ نورندن (درت شعاعی) كوسترمكلە، كور نفسمە بر بصیرت ویرمك ایچون یازیلمشدر.

[برنجی شعاع] ای نفس نادان! دییورسڭكە: (احدیت ذات الٰهیە ایلە كلّیت افعالی ) و (وحدت شخصیەسیلە معینسز عمومیت ربوبیتی ) و (فردانیتلە شریكسز شمول تصرّفاتی [ و ]مكاندن منزّهیتیلە هر یردە حاضر بولونمسی) و (نهایتسز علویتی ایلە هر شیئە یاقین اولمسی) و (برلگیلە برابر هر ایشی بالذّات ألندە طوتمەسی) حقائق قرآنیەدندر. قرآن ایسە، حكیمدر. حكیم ایسە، عقل قبول ایتمەین شیلری، عقلە تحمیل ایتمز. عقل ایسە، ظاهری بر منافاتی كورویور. عقلی تسلیمە سوق ایدەجك بر ایضاح ایسترم.

[الجواب] مادام اویلەدر. اطمئنان ایچون ایسترسەڭ، بز دە قرآنڭ فیضنە استنادًا دییورز: اسم نور، چوق مشكلاتمزی حلّ ایتمش. ان شٓاء اللّٰه بونی دە حلّ ایدر. عقلە واضح، قلبە نورانی اولاجق تمثیل یولنی اختیار ایلە، امام ربّانیؓ كبی دیرز: (نَە شَبَمْ نَە شَبْ پَرَ سْتَمْ مَنْ غُلَامِ شَمْسَمْ اَزْ شَمْسِ مٖی كُویَمْ خَبَرْ) تمثیل، اعجاز قرآنڭ اڭ پارلاق بر آیینەسی اولدیغندن، بز دخی بر تمثیل ایلە شو سرّە باقاجغز. شویلەكە:

بر تك ذات، مختلف مرایا واسطەسیلە كلّیت كسب ایدر. جزؤی حقیقی ایكن، عمومی شئوناتە مالك بر كلّی حكمنە كچر. مثلا، شمس بر جزؤی مشخّص ایكن، اشیای شفّافە واسطەسیلە اویلە بر كلّی حكمنە كچركە، روی زمینی مثاللریلە، عكسلریلە طولدیرییور. حتّی قطرات و پارلاق ذرّات عددنجە جلوەلری بولونویور. كونشڭ حرارتی و ضیاسی و ضیانڭ ایچندە اولان یدی رنكلی الوان سبعەسی، هر بریسی مقابلندەكی اشیایە محیط و عام و شامل اولدقلری حالدە، هر بر شفّاف شی دخی كونشڭ تمثالیلە

برابر حرارتنی، هم ضیاسنی، هم الوان سبعەسنی كوز ببگندە صاقلایور. و صافی قلبنی اوڭا بر تخت یاپییور.

دیمك شمس، واحدیت حیثیتیلە اوڭا مقابل عموم اشیایە محیط اولدیغی كبی.. احدیت جهتیلە دە هر بر شیدە كونش چوق وصفلریلە برابر بر نوع جلوۀ ذاتیەسیلە بولونور. مادام تمثیلدن تمثّل بحثنە كچدك. تمثّلڭ چوق انواعندن شو مسئلەیە مدار اولاجق (اوچ نوعنە) اشارت ایدرز.

[برنجیسی] كثیف مادّی شیلرڭ عكسلریدر. او عكسلر هم غیردر، عین دگلدر. هم مواتدر، ئولودر. هویت صوریەسندن باشقە هیچ بر خاصیتە مالك دگلدر. مثلا سن آیینەلر مخزننە كیرسەڭ، بر سعید بیڭلر سعید اولور. فقط ذی حیات یالڭز سنسڭ. اوتەكیلر ئولودر. حیات خاصّەلری اونلردە یوقدر.

[ایكنجیسی] مادّی نورانیلرڭ عكسلریدر. شو عكس عین دگلدر، فقط غیر دە دگلدر. ماهیّتی طوتمایور. فقط او نورانینڭ اكثر خاصیتلرینە مالكدر. اونڭ كبی حیّ صاییلیر.

مثلا شمس، دنیایە كیردی. هر بر آیینەدە عكسنی كوستردی. او عكسلرڭ هر برندە كونشڭ خاصّەلری حكمندە اولان حرارت، ضیا و ضیادەكی الوان سبعە بولونور. فرضا، كونش ذی شعور اولسە ایدی، حرارتی عین قدرتی، ضیاسی عین علمی، الوان سبعەسی صفات سبعەسی اولسە ایدی، او وقت او تك و یكتا بر كونش بر آندە هر بر آیینەدە بولونور، هر بریسنی كندیسنە بر عرش و بر چشیت تلەفون یاپابیلیردی. بربرینە مانع اولمازدی. هر بریمزلە آیینەمز واسطەسیلە كوروشەبیلیردی. بز اوندن اوزاق ایكن، او بزە بزدن داها یاقین اولوردی.

[اوچنجیسی] نورانی روحلرڭ عكسلریدر. شو عكس هم حیّدر، هم عیندر. فقط آیینەلرڭ قابلیتی نسبتندە تظاهر ایتدیگندن، او روحڭ ماهیت نفس الامریەسنی تمامًا طوتمایور.

مثلا حضرت جبرائیل علیە السّلام، دِحْیَەؓ صورتندە حضور نبویدە بولوندیغی آندە، حضور الٰهیدە حشمتلی قنادلریلە عرش اعظمڭ اوڭندە سجدەیە كیدر، هم او آندە، حسابسز یرلردە بولونور، أوامر الٰهیّەیی تبلیغ ایدردی. بر ایش، بر ایشە مانع اولمازدی.

ایشتە شو سردندركە: ماهیّتی نور و هویتی نورانیە اولان حضرت پیغمبر علیە الصّلاة والسّلام، دنیادە بتون امّتنڭ صلواتلرینی بردن ایشیتیر. و قیامتدە بتون اصفیا ایلە بر آندە كوروشور. بربرینە مانع اولماز. حتّی

اولیادن، زیادە نورانیت كسب ایدن و آبدال دینیلن بر قسمی، بر آندە بر چوق یرلردە مشاهدە ایدیلییورمش. عین ذات، آیری آیری چوق ایشلری كورویورمش.

اوت، ناصل جسمانیاتە جام و صو كبی شیلر آیینە اولویور. اویلە دە، روحانیاتە دخی هوا و اثیر و عالم مثالڭ بعض موجوداتی آیینە حكمنە كچرلر. و برق و خیال سرعتندە بر واسطۀ سیر و سیاحت صورتنە كچرلر. و او روحانیلر خیال سرعتیلە او مرایای نظیفەدە، او منازل لطیفەدە كزرلر. بر آندە بیڭلر یرلرە كیررلر.

مادام كونش كبی عاجز و مسخّر مخلوقلر و روحانی كبی مادّە ایلە مقیّد نیم نورانی مصنوعلر، نورانیت سرّیلە بر یردە ایكن، پك چوق یرلردە بولونابیلیرلر. مقیّد بر جزئی ایكن، مطلق بر كلّی حكمنە كچرلر. بر آندە جزئی بر اختیار ایلە پك چوق ایشلری یاپابیلیرلر.

عجبا مادّەدن مجرّد و معلّا.. و تحدید قید و ظلمت كثافتدن منزّه و مبرّا.. و شو عموم انوار و بتون نورانیّات اونڭ انوار قدسیۀ اسماسنڭ بر كثیف ظلالی.. و عموم موجودات و بتون حیات و عالم ارواح و عالم مثال نیم شفّاف بر آیینۀ جمالی و صفاتی محیطە و شئوناتی كلّیە اولان بر ذات اقدسڭ ارادۀ كلیەسی و قدرت مطلقەسی و علم محیطلە تجلّئ صفاتی و جلوۀ افعالی ایچندەكی توجّە احدیتدن هانكی شی صاقلانابیلیر؟ هانكی ایش اوڭا آغیر كلەبیلیر؟ هانكی شی اوندن كیزلنەبیلیر؟ هانكی فرد اوندن اوزاق قالابیلیر؟ هانكی شخصیّت، كلّیت كسب ایتمدن اوڭا یاناشابیلیر؟

اوت، ناصل كونش قیدسز نوری و مادّەسز عكسی واسطەسیلە سڭا، سنڭ كوز ببگڭدن داها یاقین اولدیغی حالدە، سن مقیّد اولدیغڭ ایچون اوندن غایت اوزاقسڭ. اوڭا یاناشمق ایچون، چوق قیدلردن تجرّد ایتمك، چوق مراتب كلّیەدن كچمك لازم كلیر. عادتا معنًا یر قدر بویویوب، قمر قدر یوكسلوب، صوڭرە طوغریدن طوغری یە كونشڭ مرتبۀ اصلیەسنە بر درجە یاناشابیلیرسڭ. و پردەسز كونشلە كوروشەبیلیرسڭ. اویلە دە، جلیل ذوالجمال و جمیل ذوالكمال، سڭا غایت یاقیندر. سن اوندن غایت اوزاقسڭ. قلبڭ قوّتی، عقلڭ علویتی وارسە، تمثیلدەكی نقطەلری حقیقتە تطبیقە چالیش.

[ایكنجی شعاع] ای نفس بی هوش! دییورسڭكە: 〚 اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَیْئًا اَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ〛 هم 〚 اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَیْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمٖیعٌ لَدَیْنَا مُحْضَرُونَ〛 كبی آیتلر، وجود اشیا صرف بر امر ایلە و دفعی اولارق میدانە كلدیگنی.. و 〚 اَحْسَنَ كُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ〛 هم 〚 صُنْعَ اللّٰهِ الَّذٖٓی اَتْقَنَ كُلَّ شَیْءٍ〛 كبی آیتلر، وجود اشیا علم ایچندە عظیم بر قدرتلە، حكمت ایچندە دقیق بر صنعتلە تدریجی اولدیغنی كوسترییورلر. وجە توفیقی نەدر؟

[الجواب] قرآنڭ فیضنە استنادًا دیرز: [اوّلا] منافات یوقدر. بر قسم اویلەدر، ابتدادەكی ایجاد كبی. بر قسمی بویلەدر، مثلنی اعادە كبی.

[ثانیًا] موجوداتدە مشهود اولان سهولت و سرعت و كثرت و وسعت ایچندە نهایت انتظام، غایت اتّقان و حسن صنعت و كمال خلقت، شو ایكی قسم آیتلرڭ وجود حقیقتلرینە قطعیتلە شهادت ایدر. اویلە ایسە، شونلرڭ خارجندە تحقّقلری مدار بحث اولمسی لزومسزدر. بلكە، یالڭز سرّ حكمتی نەدر، دینیلەبیلیر. اویلە ایسە، بز دخی بر قیاس تمثیلی ایلە شو حكمتە اشارت ایدرز.

مثلا، ناصلكە ترزی كبی بر صنعتكار، بر چوق كلفتلر و مهارتلر ایلە مصنّع بر شی ایجاد ایدر و اوڭا بر مودل یاپار. صوڭرە اونڭ امثالنی كلفتسز چابوق یاپابیلیر. حتّی بعضًا اویلە بر درجە سهولت پیدا ایدركە، كویا امر ایدر، یاپیلیر. و اویلە قوّتلی بر انتظام كسب ایدركە، ساعت كبی، كویا بر امرڭ طوقونمەسیلە ایشلنیر و ایشلر.

اویلە دە، صانع حكیم و نقّاش علیم، شو عالَم سراینی مشتملاتیلە برابر بدیع بر صورتدە یاپدقدن صوڭرە جزئی و كلّی، جزء و كلّ، هر شیئە بر مودل حكمندە بر نظام قدری ایلە بر مقدار معیّن ویرمشدر. ایشتە باق. او نقّاش ازلی هر بر عصری بر مودل یاپارق، معجزات قدرتیلە مرصّع، تازە بر عالمی اوڭا كییدیرییور. هر بر سنەیی اوڭا بر مقیاس ایدرك خوارق رحمتیلە، مصنّع، تازە بر كائناتی او قامتە كورە دیكییور. هر بر كونی بر سطر یاپارق، دقائق حكمتیلە مزیَّن، مجدّد موجوداتی اوندە یازییور.

هم او قدیر مطلق هر بر عصری، هر بر سنەیی، هر بر كونی برر مودل یاپدیغی كبی.. روی زمینی، هر بر طاغ و صحرایی، باغ و بوستانی، هر بر آغاجی برر مودل یاپمشدر. وقت بوقت تازە تازە برر كائناتی زمیندە

قورویور. برر یڭی دنیایی ایجاد ایدییور. برر عالمی آلییور، دیگر منتظم برر عالمی كتیرییور. موسم بموسم هر بر باغ و بوستاندە تازە تازە معجزات قدرتنی و هدایای رحمتنی كوسترن بر كتاب حكمتنما یازییور. تازە تازە برر مطبخۀ رحمتنی قورویور. مجدّد بر حلّۀ صنعتنما كییدیرییور. هر بهاردە هر بر آغاجە سندس مثال تازە بر چارشاف كییدیرییور، لؤلؤ مثال یڭی بر مرصّعاتلە سوسلندیرییور. ییلدیز مثال رحمت هدیەلریلە اللرینی طولدیرییور.

ایشتە شو ایشلری نهایت حسن صنعتلە و كمال انتظام ایلە یاپان.. و شو بربری آرقەسندە كلن و زمان ایپنە طاقیلان سیّار عالملری نهایت حكمت و عنایت و كمال قدرت و صنعتلە دگیشدیرن ذات، البتە غایت قدیر و حكیمدر. نهایت درجەدە بصیر و علیمدر. تصادف اونڭ ایشنە قاریشماز. ایشتە او ذات ذوالجلالدركە، شویلە فرمان ایدییور: 〚 اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَیْئًا اَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ〛〚 وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ〛 دییوب، هم كمال قدرتنی اعلان ایدییور، هم قدرتنە نسبتًا حشر و قیامت غایت سهل و كلفتسز اولدیغنی بیان ایدییور. امر تكوینیسی قدرت و ارادەیی تضمّن ایتدیگنی.. و بتون اشیا امرینە غایت مسخّر و منقاد اولدقلرینی.. و مباشرتسز، معالجەسز خلق ایتدیگی ایچون ایجادندەكی سهولت مطلقەیی افادە ایچون صرف بر امرلە ایشلر یاپدیغنی قرآن معجز البیان ایلە فرمان ایدییور.

[حاصل كلام ] بر قسم آیتلر اشیادە، خصوصًا بدایت ایجادندە غایت درجە حسن صنعتی و نهایت درجە كمال حكمتی اعلان ایدییور. دیگر بر قسم آیتلر اشیادە، خصوصًا تكرار ایجادندە و اعادەسندە غایت درجەدە سهولت و سرعتی، نهایت درجەدە انقیاد و كلفتسزلگی بیان ایدییور.

[اوچنجی شعاع] ای حدّندن تجاوز ایتمش نفس پر سودا! دییورسڭكە: 〚 بِیَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْءٍ〛〚 مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا〛〚 وَنَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖیدِ〛 كبی آیتلر نهایت درجەدە قربیت الٰهیەیی كوسترییور. 〚 وَاِلَیْهِ تُرْجَعُونَ〛〚 تَعْرُجُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَیْهِ فٖی یَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسٖینَ اَلْفَ سَنَةٍ〛 و حدیثدە وارد اولان (جناب حق یتمش بیڭ حجاب آرقەسندەدر.) و معراج كبی حقیقتلر نهایت درجەدە بعدیتمزی كوسترییورلر. شو سرّ غامضی فهمە تقریب ایدەجك بر ایضاح ایسترم.

[الجواب] اویلە ایسە دیڭلە. [اوّلا] برنجی شعاعڭ آخرندە دیمشدك: ناصلكە كونش، قیدسز نوریلە و مادّەسز عكسی جهتیلە سڭا و سنڭ روحڭڭ پنجرەسی (و كونشنڭ آیینەسی اولان) كوز ببگڭدن داها یاقین اولدیغی حالدە، سن مقیّد و مادّەدە محبوس اولدیغڭ ایچون، اوندن غایت اوزاقسڭ. اونڭ یالڭز بر قسم عكسلریلە، كولگەلریلە تماس ایدەبیلیرسڭ. و بر نوع جلوەلریلە و جزئی تجلّیلریلە كوروشەبیلیرسڭ. و بر صنف صفتلری حكمندە اولان الوانلرینە و بر طائفە اسملری حكمندە اولان شعاعلرینە و مظهرلرینە یاناشابیلیرسڭ. اگر كونشڭ مرتبۀ اصلیەسنە یاناشمق و بالذّات طوغریدن طوغری یە كونشڭ ذاتیلە كوروشمك ایسترسەڭ، او وقت پك چوق قیدلردن تجرّد ایتمكلگڭ و پك چوق مراتب كلّیەدن كچمكلگڭ لازم كلیر. عادتا سن، معنًا تجرّد جهتیلە كرۀ ارض قدر بویویوب، هوا كبی روحًا انبساط ایدوب، قمر قدر یوكسلوب، بَدِرْ كبی مقابل كلدكدن صوڭرە، بالذّات پردەسز اونڭلە كوروشوب، بر درجە یاناشدم دییە دعوا ایدەبیلیرسڭ.

اویلە دە، او جلیل پر كمال، او جمیل بی مثال، او واجب الوجود، او موجد كلّ موجود، او شمس سرمد، او سلطان ازل و ابد سڭا سندن یاقیندر. سن اوندن نهایتسز اوزاقسڭ. قوّتڭ وارسە، تمثیلدەكی دقائقی تطبیق ایت.

[ثانیًا] مثلا 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 بر پادشاهڭ چوق اسملری ایچندە قوماندان اسمی چوق متداخل دائرەلردە تظاهر ایدر. سر عسكر دائرۀ كلّیەسندن طوت، مشیریت و فریقیت، تا یوز باشی یە، تا اونباشی یە قدر كنیش و طار، كلّی و جزئی دائرەلردە دە ظهور و تجلّیسی واردر. شیمدی بر نفر، خدمت عسكریەسندە اونباشی مقامندە تظاهر ایدن جزئی قوماندانلق نقطەسنی مرجع طوتار، قوماندان اعظمنە شو جزئی جلوۀ اسمیلە تماس ایدر. و مناسبتدار اولور. اگر اصل اسمیلە تماس ایتمك و اونڭلە او عنوان ایلە كوروشمك ایستەسە، اون باشیلقدن تا سر عسكر مرتبۀ كلّیەسنە چیقمق لازم كلیر.

دیمك پادشاه او نفرە، اسمیلە، حكمیلە، قانونیلە، علمیلە، تلەفونیلە، تدبیریلە یاقیندر. و اگر او پادشاه اولیای آبدالیەدن نورانی اولسە، بالذّات حضوریلە غایت یاقیندر. هیچ بر شی مانع اولوب حائل اولاماز. حالبوكە او نفر غایت اوزاقدر. بیڭلر مرتبەلر حائل، بیڭلر حجابلر فاصلدر. فقط پادشاه بعضًا مرحمت ایدر، خلاف عادت بر نفری حضورینە آلیر، لطفنە مظهر ایدر.

اویلە دە، (امر كن فیكونە ) مالك، كونشلر و ییلدیزلر امربر نفرلری حكمندە اولان ذات ذوالجلال، هر شیئە، هر شیدن داها یاقین اولدیغی حالدە، هر شی اوندن نهایتسز درجە اوزاقدر. اونڭ حضور كبریاسنە پردەسز كیرمك ایستەنیلسە، ظلمانی و نورانی، یعنی مادّی و اكوانی و اسمائی و صفاتی یتمش بیڭلر حجابدن كچمك، هر اسمڭ بیڭلر خصوصی و كلّی درجات تجلّیسندن چیقمق، غایت یوكسك اولان طبقات صفاتندە مرور ایدوب، تا اسم اعظمنە مظهر اولان عرش اعظمنە عروج ایتمك، اگر جذب و لطف اولمازسە، بیڭلر سنەلر چالیشمق و سلوك ایتمك لازم كلیر.

مثلا سن اوڭا، خالق اسمیلە یاناشمق ایسترسەڭ، اوّلا سنڭ خالقڭ خصوصیتیلە، صوڭرە بتون انسانلرڭ خالقی جهتیلە، صوڭرە بتون ذی حیاتلرڭ خالقی عنوانیلە، صوڭرە بتون موجوداتڭ خالقی اسمیلە مناسبتدار اولوب یاناشابیلیرسڭ. یوقسە ظلّدە قالیرسڭ. یالڭز جزئی بر جلوەیی بولورسڭ.

[اخطار] تمثیلدەكی پادشاه، عاجز اولدیغی ایچون قوماندانلق اسمنڭ مراتبندە مشیر و فریق كبی واسطەلری قویمشدر. فقط 〚 بِیَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْءٍ〛 اولان قدیر مطلق، واسطەلردن مستغنیدر. واسطەلر صرف ظاهریدرلر. پردۀ عزّت و عظمتدرلر. عبودیت و حیرت، عجز و افتقار ایچندە سلطنت ربوبیّتنە دلّالدرلر، تماشاكردرلر. معینی دگلدرلر. شریك سلطنت ربوبیّت اولامازلر.

[دردنجی شعاع] ایشتە ای تنبل نفسم! بر نوع معراج اولان نمازڭ حقیقتی، سابق تمثیلدە بر نفرڭ محض لطف اولارق حضور شاهانەیە قبول ایدیلدیگی كبی.. سنڭ دە محض رحمت اولارق ذات جلیل ذوالجمالڭ و معبود جمیل ذوالجلالڭ حضورینە قبولڭدر. اللّٰە اكبر دییوب معنًا و خیالًا ویا نیتًا ایكی جهاندن كچوب، قیدِ مادّیاتدن تجرّد ایدوب، بر مرتبۀ كلّیۀ عبودیتە ویا كلّینڭ بر كولكەسنە ویا بر صورتنە چیقوب، بر نوع حضورە مشرّف اولوب 〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ〛 خطابنە هركسڭ قابلیتی نسبتندە بر مظهریت عظیمەیە نائلیتدر. عادتا حركات صلاتیەدە تكرارلە (اللّٰە اكبر، اللّٰە اكبر) دیمكلە قطع مراتب ایتمەیە و ترقّیات معنویەیە و جزئیاتدن دوائر كلّیەیە چیقمەیە بر اشارتدر. و اللّٰە اكبر معرفتمز خارجندەكی كمالات كبریاسنڭ مجمل بر

عنوانیدر. كویا هر بر اللّٰە اكبر، بر باصاماق معراجیەنڭ قطعنە علامتدر. ایشتە شو حقیقت صلاتڭ معنًا ویا نیتًا ویا تصوّرًا ویا خیالًا بر كولكەسنە و بر شعاعنە مظهریت دخی بیوك بر سعادتدر.

ایشتە حجدە پك كثرتلی اللّٰە اكبر دینیلمەسی، بو سردندر. چونكە حجّ شریف، بالاصالە هركس ایچون بر مرتبۀ كلّیەدە بر عبودیتدر. ناصلكە بر نفر بر یوم مخصوصدە فریق دائرەسندە بر فریق كبی پادشاهڭ بایرامنە كیدر. و لطفنە مظهر اولور. اویلە دە بر حاجی نە قدر عامی دە اولسە، قطع مراتب ایتمش بر ولی كبی، عموم اقطار ارضڭ ربّ عظیمی عنوانیلە ربّیسنە متوجّهدر. بر عبودیت كلّیە ایلە مشرّفدر. البتە حج مفتاحیلە آچیلان مراتب كلّیۀ ربوبیّت دوربینیلە نظرینە كورونن آفاق عظمت الوهیت.. شعائریلە قلبنە و خیالنە كیتدكجە كنیشلنن دوائر عبودیّت.. و مراتب كبریا و افق تجلّیاتڭ ویردیگی حرارت، حیرت و دهشت و هیبت ربوبیّت، اللّٰە اكبر اللّٰە اكبر ایلە تسكین ایدیلەبیلیر. و اونڭلە او مراتب منكشفۀ مشهودە ویا متصوّرە اعلان ایدیلەبیلیر.

حجدن صوڭرە، شو معنای علوی و كلّی، مختلف درجەلردە بایرام نمازلرندە، یاغمور نمازلرندە، خسوف و كسوف نمازلرندە، جماعتلە قیلینان نمازلردە بولونور. ایشتە شعائر اسلامیەنڭ ولو سنّت قبیلندن دە اولسە، اهمّیتی بو سردندر.

(سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ خَزَٓائِنُهُ بَیْنَ الْكَافِ وَالنُّونِ) 〚 فَسُبْحَانَ الَّذٖی بِیَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْءٍ وَاِلَیْهِ تُرْجَعُونَ〛〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛〚 رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖینَٓا اَوْ اَخْطَأْنَا〛〚 رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ〛 (وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی رَسُولِكَ الْاَكْرَمِ مَظْهَرِ اسْمِكَ الْاَعْظَمِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖ وَاِخْوَانِهٖ وَاَتْبَاعِهٖ اٰمٖینَ یَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖینَ)

[كوچك بر ذیل]

قدیر علیم و صانع حكیم، قانونیت شكلندەكی عاداتنڭ كوستردیگی نظام و انتظاملە، قدرتنی و حكمتنی و هیچ بر تصادف ایشنە قاریشمدیغنی اظهار ایتدیگی كبی، شذوذات قانونیە ایلە و عاداتنڭ خارقەلری ایلە و تغیّرات صوریە ایلە و تشخّصاتڭ اختلافاتیلە، ظهور و نزول زماننڭ تبدّلیلە، مشیئت و ارادتندە فاعل مختار اولدیغنی و اختیار صاحبی اولدیغنی و هیچ بر قید آلتندە اولمدیغنی اظهار ایدوب یكنسق پردەسنی ییرتارق.. و هر شی، هر آندە، هر شأنندە، هر شیئندە اوڭا محتاج و ربوبیّتنە منقاد اولدیغنی اعلام ایتمكلە، غفلتی طاغیتوب، انس و جنّڭ نظرلرینی اسبابدن مسبِّب الاسبابە چویرر. ایشتە قرآنڭ بیاناتی شو اساسە باقییور.

مثلا، اكثر یرلردە بر قسم میوەدار آغاچلر بر سنەدە میوە ویرر. یعنی رحمت خزینەسندن اللرینە ویریلیر. او دە ویرر. اوبر سنە بتون اسباب ظاهریە حاضر ایكن میوەیی آلوب ویرمییور.

هم مثلا سائر امور لازمەیە مخالف اولارق یاغمورڭ أوقات نزولی او قدر متحوّلدركە، مغیّبات خمسەدە داخل اولمشدر. چونكە وجوددە اڭ مهم موقع، حیاتڭ و رحمتڭدر. یاغمور ایسە، منشأ حیات و محض رحمت اولدیغی ایچون، البتە او آب حیات و او ماء رحمت، غفلت ویرن و حجاب اولان یكنسق قاعدەسنە كیرمەیەجك. بلكە طوغریدن طوغری یە جناب منعم محیی و رحمان رحیم اولان ذات ذوالجلال پردەسز ألندە طوتاجق. تا هر وقت دعا و شكر قاپولرینی آچیق بیراقاجق.

هم مثلا رزق ویرمك و معیّن بر سیما ویرمك برر احسان مخصوص اثری كبی اومولمدق بر طرزدە ویریلمسی، نە قدر كوزل بر صورتدە مشیئت و اختیار رباّنیەیی كوسترییور. داها تصریف هوا و تسخیر سحاب كبی شئونات الٰهیەیی بونلرە قیاس ایت.

[یگرمنجی مكتوبڭ اوننجی كلمەسی]

〚 وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ〛 یعنی هیچ بر شی اوڭا آغیر كلەمز. دائرۀ امكاندە نە قدر اشیا وار، او اشیایە غایت قولای وجود كییدیرەبیلیر. و او درجە اوڭا قولای و راحتدركە، 〚 اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَیْئًا〛 الٰی آخرە.. سرّیلە، كویا یالڭز امر ایدر، یاپیلیر.

ناصلكە غایت ماهر بر صنعتكار، زیادە قولای بر طرزدە، ألنی ایشە طوقوندیرر طوقوندیرماز، ماكینە كبی ایشلر. و او سرعت و مهارتی افادە ایچون دینیلیركە: او ایش و صنعت اوڭا او قدر مسخّردركە، كویا امریلە و طوقونمەسیلە ایشلر اولویور، صنعتلر وجودە كلییور.

اویلە دە، قدیر ذوالجلالڭ قدرتنە قارشو اشیانڭ نهایت درجەدە مسخّریت و اطاعتنە و او قدرتڭ نهایت درجەدە كلفتسز و سهولتلە ایش كوردیگنە اشارتًا 〚 اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَیْئًا اَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ〛 فرمان ایدر.

شو حقیقت عظمانڭ حدسز اسرارندن (بش سرّینی) (بش نكتەدە) بیان ایدەجگز.

[برنجیسی] قدرت الٰهیەیە نسبتًا اڭ بیوك شی، اڭ كوچك شی قدر قولایدر. بر نوعڭ عموم افرادیلە ایجادی، بر فرد قدر كلفتسز و راحتدر. جنّتی خلق ایتمك، بر بهار قدر قولایدر. بر بهاری ایجاد ایتمك، بر چیچك قدر راحتدر.

شو سرّی ایضاح و اثبات ایدن، حشرە دائر اوننجی سوزڭ آخرندە، هم ملائكە و بقای روح و حشرە دائر یگرمی طقوزنجی سوزدە حشر مسئلەسندە اوچنجی اساسڭ بیانندە ذكر ایدیلن (شفّافیت سرّی مقابلە سرّی موازنە سرّی انتظام سرّی اطاعت سرّی تجرّد سرّی ) آلتی تمثیل ایلە اثبات ایدیلەرك كوستریلمشدركە، قدرت الٰهیەیە نسبتًا ییلدیزلر، ذرّەلر كبی قولایدر. حدسز افراد، بر فرد قدر كلفتسز و راحتجە ایجاد ایدیلیر. مادام او ایكی سوزدە بو آلتی سرّ اثبات ایدیلمش. اونلرە حوالە ایدرك بورادە قیصە كسرز.

[ایكنجیسی] قدرت الٰهیەیە نسبتًا هر شی مساوی اولدیغنە دلیل قاطع و برهان ساطع شودركە: حیوانات و نباتاتڭ ایجادندە كوزیمزلە كورویورز، حدسز بر سخاوت و كثرت ایچندە، نهایت درجەدە بر اتّقان، بر حسن صنعت بولونویور. هم نهایت درجە قاریشیقلق و اختلاط ایچندە، نهایت درجەدە بر امتیاز و تفریق كورونویور. هم نهایت درجەدە مبذولیت و وسعت ایچندە، نهایت درجەدە صنعتجە قیمتدارلق و خلقتجە

كوزللك بولونویور. هم نهایت درجەدە صنعتكارانە بر صورتدە چوق جهازاتە و چوق زمانە محتاج اولمقلە برابر، غایت درجەدە سهولتلە و سرعتلە ایجاد ایدیلییور. عادتا بردن و هیچدن، او معجزات صنعت وجودە كلییور.

ایشتە بالمشاهدە، هر موسمدە روی زمیندە كوردیگمز بو فعّالیت قدرت قطعیًّا دلالت ایدركە، شو افعالڭ منبعی اولان قدرتە نسبتًا، اڭ بیوك شی اڭ كوچك شی قدر قولایدر. و حدسز افرادڭ ایجادی و ادارەلری، بر فرد قدر راحتجە ایجاد و ادارە ایدیلیر.

[اوچنجیسی] شو كائناتدە، شو كورونن تصرّفات و افعال ایلە حكم ایدن صانع قدیرڭ قدرتنە نسبتًا، اڭ بیوك كلّ اڭ كوچك جزء قدر قولای كلیر. افرادجە كثرتلی بر كلّینڭ ایجادی، بر تك جزئینڭ ایجادی قدر سهولتلیدر. و اڭ عادی بر جزؤیدە، اڭ یوكسك بر قیمت صنعت كوستریلەبیلیر.

شو حقیقتڭ سرّ حكمتی (اوچ منبع) دن چیقار. اوّلا:، امداد واحدیتدن.. ثانیًا:، یُسْرُ وحدتدن.. ثالثًا:، تجلّئ احدیتدن.

[برنجی منبع اولان امداد واحدیت: ] یعنی هر شی و بتون اشیا بر تك ذاتڭ ملكی اولسە، او وقت واحدیت جهتیلە هر بر شیئڭ آرقەسندە بتون اشیانڭ قوّتنی تحشید ایدەبیلیر. و بتون اشیا، بر تك شی كبی قولایجە ادارە ایدیلیر. شو سرّی شویلە بر تمثیل ایلە فهمە تقریب ایچون دیرز:

مثلا ناصلكە، بر مملكتڭ تك بر پادشاهی بولونسە، او پادشاه او وحدت سلطنت قانونی جهتیلە هر بر نفرڭ آرقەسندە بر اوردو قوّت معنویەسنی تحشید ایدەبیلیر. و ایدەبیلدیگی ایچون او تك نفر، بر شاهی اسیر ایدەبیلیر. و شاهڭ فوقندە پادشاهی نامنە حكم ایدەبیلیر. هم او پادشاه، واحدیت سلطنت سرّیلە بر نفری و بر مأموری استخدام و ادارە ایتدیگی كبی، بتون اوردویی و بتون مأمورلرینی ادارە ایدەبیلیر. كویا واحدیت سلطنت سرّیلە هركسی، هر شیئی بر فردڭ امدادینە كوندرەبیلیر. و هر بر فردی، بتون افراد قدر بر قوّتە استناد ایدەبیلیر. یعنی اوندن مدد آلابیلیر. اگر او واحدیت سلطنت ایپی چوزولسە و باشی بوزوقلغە دونسە، او وقت هر بر نفر، حدسز بر قوّتی بردن غائب ایدوب، یوكسك بر مقام نفوذدن سقوط ایدر. عادی بر آدم مقامنە كلیر. و اونلرڭ ادارە و استخداملری افراد عددنجە مشكلات پیدا ایدر.

عینًا اویلە دە 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 شو كائناتڭ صانعی، واحد اولدیغندن، هر بر شیئە قارشو

بتون اشیایە متوجّه اولان اسمایی تحشید ایدر. و نهایتسز بر صنعتلە، غایت قیمتدار بر صورتدە ایجاد ایدر. لزوم اولسە، بتون اشیا ایلە بر تك شیئە باقار و باقدیرر. و مدد ویرر. و قوّتلی یاپار. و بتون اشیایی دخی او واحدیت سرّیلە، بر تك شی كبی ایجاد ایدر، تصرّف ایدر، ادارە ایدر.

ایشتە شو امداد واحدیت سرّیلەدركە، شو كائناتدە نهایت درجەدە مبذولیت و اوجوزلق ایچندە، نهایت درجەدە صنعتجە و قیمتجە یوكسك و عالی بر كیفیت كورونویور.

[ایكنجی منبع اولان یُسْرُ وحدت: ] یعنی برلك اصولیلە، بر مركزدن، بر الدن، بر قانون ایلە اولان ایشلردە غایت درجەدە قولایلق اولویور. اگر متعدّد مركزلرە، متعدّد قانونە، متعدّد اللرە طاغیلسە، چوق مشكلات پیدا ایدر.

مثلا، ناصلكە بر اوردونڭ بتون نفراتنڭ اساسات تجهیزیەلری، بر مركزدن، بر قانون ایلە، بر قوماندان اعظمڭ امریلە یاپیلسە، بر تك نفر قدر قولای اولور. اگر آیری آیری فابریقەلردە، آیری آیری مركزلردە یاپیلسە، بر اوردونڭ تجهیزینە لازم اولان بتون عسكری فابریقەلری، بر تك نفرڭ تجهیزاتی ایچون لازم كلیر.

دیمك وحدتە استناد ایدیلسە، بر اوردو بر نفر قدر قولای اولور. اگر وحدت اولمازسە، بر نفرڭ تجهیزی، بر اوردونڭ تجهیزی قدر مشكلاتلی اولور.

هم بر آغاجڭ میوەلرینڭ وحدت نقطەسندە بر مركزە، بر قانونە، بر كوكە استنادًا مادّۀ حیاتیەلری ویریلسە، بیڭلر میوەلر تك بر میوە كبی قولای اولور. اگر هر بر میوە آیری آیری مركزە ربط ایدیلسە، آیری آیری یرلردن موادّ حیاتیەلری كوندریلسە، هر بر میوە بتون آغاچ قدر مشكلات پیدا ایدر. چونكە بتون آغاجە لازم اولان موادّ حیاتیە، هر بر میوە ایچون دخی لازمدر.

ایشتە شو ایكی تمثیل كبی 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 شو كائناتڭ صانعی، واحد احد اولدیغی ایچون، وحدتلە ایش كورور. و وحدتلە ایش كوردیگی ایچون، بتون اشیانڭ ایجادی و ادارەسی بر تك شی قدر قولای اولور. هم بر تك شیئی، صنعتجە بتون اشیا قدر قیمتلی یاپابیلیر. و حدسز افرادی، غایت قیمتدار بر صورتدە ایجاد ایدرك، شو كورونن حدسز مبذولیت و نهایتسز اوجوزلق لسانیلە جود مطلقنی كوستریر. و حدسز سخاوتنی و نهایتسز خلّاقیتنی اظهار ایدر.

[اوچنجی منبع اولان تجلّئ احدیت: ] یعنی صانع ذوالجلال، جسم و جسمانی اولمدیغی ایچون، زمان و مكان اونی قید آلتنە آلاماز. و كَوْن و مكان، اونڭ شهودینە و حضورینە مداخلە ایدەمز. وسائط و اجرام اونڭ فعلنە پردە چكەمز. توجّهندە تجزّی و انقسام اولماز. بر شی بر شیئە مانع اولماز. حدسز افعالی بر فعل كبی یاپار. اونڭ ایچوندركە، بر چكردكدە قوجە بر آغاجی معنًا درج ایتدیگی كبی، بر عالمی بر تك فرددە درج ایدەبیلیر. بتون عالَم بر تك فرد كبی دست قدرتندە چوریلیر.

شو سرّی باشقە سوزلردە ایضاح ایتدیگمز كبی، دیرزكە:

ناصلكە نورانیت اعتباریلە بر درجە قیدسز اولان كونشڭ تمثالی، هر بر جِلالی، پارلاق شیدە تمثّل ایدر. بیڭلر میلیونلر آیینەلر نورینە مقابل كلسە، بر تك آیینە كبی، انقسام ایتمدن، بالذّات هر برندە جلوۀ مثالیەسی بولونور. اگر آیینەنڭ استعدادی اولسە، كونش عظمتیلە اوندە آثارینی كوسترەبیلیر. بر شی بر شیئە مانع اولاماز. بیڭلر، بر كبی.. و بیڭلر یرە بر یر كبی قولای كیرر. هر بر یر، بیڭلر یر قدر او كونشڭ جلوەسنە مظهر اولور.

ایشتە 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 شو كائنات صانع ذوالجلالنڭ، نور اولان بتون صفاتیلە و نورانی اولان بتون اسماسیلە توجّە احدیت سرّیلە اویلە بر تجلّیسی واركە، هیچ بر یردە اولمدیغی حالدە، هر یردە حاضر و ناظردر. توجّهندە انقسام اولماز. عین آندە، هر یردە، كلفتسز، مزاحمەسز هر ایشی یاپار.

ایشتە، شو امداد واحدیت و یُسْرُ وحدت و تجلّئ احدیت سرّیلەدركە، بتون موجودات بر تك صانعە ویریلدیگی وقت، او بتون موجودات بر تك موجود كبی قولای و سهولتلی اولور. و هر بر موجود، حسن صنعتجە بتون موجودات قدر قیمتلی اولابیلیر.

ناصلكە موجوداتڭ حدسز مبذولیّتی ایچندە، هر بر فرددە حدسز دقائق صنعتڭ بولونمسی، بو حقیقتی كوسترییور. اگر او موجودات طوغریدن طوغری یە بر تك صانعە ویریلمزسە، او زمان هر بر موجود بتون موجودات قدر مشكلاتلی اولور. و بتون موجودات بر تك موجود قیمتنە سقوط ایدر، اینر. شو حالدە، یا هیچ بر شی وجودە كلمەیەجك. ویا كلسە دە، قیمتسز اولاجق، هیچە اینەجكدر.

ایشتە شو سردندركە، اهل فلسفەنڭ اڭ زیادە ایلری كیدنلری اولان سوفسطائیلر، طریق حقدن

یوزلرینی چویردكلرندن، كفر و ضلالت طریقنە باقمشلر. كورمشلركە، شرك یولی طریق حقدن و توحید یولندن یوز بیڭ دفعە داها مشكلاتلیدر. نهایت درجەدە غیر معقولدر. اونڭ ایچون بالمجبوریە هر شیئڭ وجودینی انكار ایدرك عقلدن استعفا ایتمشلر.

[دردنجیسی] شو كائناتدە، شو كورونن افعال ایلە تصرّف ایدن ذات قدیرڭ قدرتنە نسبتًا جنّتڭ ایجادی بر بهار قدر قولای و بر بهارڭ ایجادی بر چیچك قدر قولایدر. و بر چیچگڭ محاسن صنعتی و لطائف خلقتی، بر بهار قدر لطافتلی و قیمتلی اولابیلیر.

شو حقیقتڭ سرّی (اوچ) شیدر.

(برنجیسی) صانعدەكی وجوب ایلە تجرّد.. (ایكنجیسی: ) ماهیّتنڭ مباینت ایلە عدم تقیّد.. (اوچنجیسی: ) عدم تحیّز ایلە عدم تجزّیدر.

[برنجی سرّ] وجوب و تجرّدڭ حدسز قولایلغە و نهایتسز سهولتە سببیت ویرمەلری، غایت درین بر سردر. اونی بر تمثیل ایلە فهمە تقریب ایدەجگز. شویلەكە:

وجود مرتبەلری مختلفدر. و وجود عالملری آیری آیریدر. آیری آیری اولدقلری ایچون، وجوددە رسوخی بولونان بر طبقۀ وجودڭ بر ذرّەسی، او طبقەدن داها خفیف بر طبقۀ وجودڭ بر طاغی قدردر. و او طاغی استیعاب ایدر. مثلا، عالم شهادتدن اولان قفادەكی خردال قدر قوّۀ حافظە، عالم معنادن بر كتبخانە قدر وجودی ایچنە آلیر. و عالم خارجیدن اولان طیرناق قدر بر آیینە، وجودڭ عالم مثال طبقەسندن قوجە بر شهری ایچنە آلیر. و عالم خارجیدن اولان او آیینە و او حافظەنڭ شعورلری و قوّۀ ایجادیەلری اولسە ایدی، بر ذرّەجك وجود خارجیلری قوّتیلە، او وجود معنویدە و مثالیدە حدسز تصرّفات و تحوّلات یاپابیلیرلردی. دیمك، وجود رسوخ پیدا ایتدكجە، قوّت زیادەلشیر. آز بر شی چوق حكمنە كچر. خصوصًا وجود رسوخ تام قزاندقدن صوڭرە، مادّەدن مجرّد ایسە، قید آلتنە كیرمزسە، او وقت جزئی بر جلوەسی، سائر خفیف طبقات وجودڭ چوق عالملرینی چویرەبیلیر.

ایشتە 〚 وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی〛 شو كائناتڭ صانع ذوالجلالی، واجب الوجوددر. یعنی اونڭ وجودی ذاتیدر، ازلیدر، ابدیدر. عدمی ممتنعدر. زوالی محالدر. و طبقات وجودڭ اڭ راسخی، اڭ اساسلیسی، اڭ قوّتلیسی، اڭ مكمّلیدر.