اشتراك ایتمكدر. و بو قدر حدسز درجەدە عظیم بر مقصد ایچون بو حدسز دعالر داها آزدر.

هم حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلامە مقام محمود ویریلمسی، عموم امّتنە ایدەجگی شفاعت كبراسنە اشارتدر. هم او ذاتؐ، بتون امّتنڭ سعادتیلە علاقەداردر. اونڭ ایچون حدسز صلوات و رحمت دعالرینی بتون امّتندن ایستەمسی عین حكمتدر.

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛

[یدنجی شعاع] آیت الكبرا رسالەسی

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

بو رسالەنڭ ذیلی ایلە برابر بش یوز نسخەسنی، اون سنە اوّل دڭزلی آغیر جزا محكمەسیلە آنقرە آغیر جزا محكمەسی، تام ایكی سنە تدقیق ایتدكدن صوڭرە اتّفاقلە برائتنە و بزە اعادەسنە قرار ویرمەلری كوسترییوركە، بو اثر، شیمدیكی دهشتلی تخریباتە قارشو بر حقیقت قرآنیە و بر سدّ اعظمدر. اونڭ ایچون بو مبارك شهرڭ عدلیەسنە و مقام ولایتنە و امنیت دائرەسنە بو اثری تقدیم ایدییورز. مناسب كورورلرسە، یڭی حرفلە نشر ایدیلسینكە، خارجدن كلن معنوی تهلكەلردن وطنداشلری قورتارمغە بر وسیلە اولسون.

بن بو دفعە بو رسالەیی دقّتلە مطالعە ایتدم. الحق، بو رسالەنڭ امام علینڭؓ و اولیانڭ غیبی اشارتلریلە مقبولیتنە امضا باصمەلرینە تام لایق بولوندیغنی عین الیقین درجەسندە بیلدم. و شیمدیكی صیقینتیمز، یوز درجە زیادە اولسە دە، یینە اوجوزدر. غم و كدر و شكوا ایلە دگل، بلكە فرح و صبر و شكر ایلە قارشیلامق لازمدر، دیدم.

سعید النّورسی

[مهم بر اخطار و بر افادۀ مرام]

بو اهمّیتلی رسالەنڭ هركس هر مسئلەسنی آڭلاماز. فقط حصّەسز دە قالماز. بیوك بر باغچەیە كیرن بر كیمسەنڭ، او باغچەنڭ بتون میوەلرینە اللری یتیشمز. فقط النە كیردیگی مقدار، یتر. او باغچە، یالڭز اونڭ ایچون دگل. اللری اوزون اولانلرڭ دە حصّەلری وار.

بو رسالەنڭ فهمنی اشكال ایدن (بش سبب) وار:

[برنجیسی] بن كندی مشاهداتمی، كندی فهممە كورە، كندم ایچون یازدم. سائر كتابلر كبی باشقەلرینڭ فهمنە و تلقّیسنە كورە یازمدم.

[ایكنجیسی] اسم اعظم جلوەسیلە توحید حقیقی اعظمی بر صورتدە یازیلدیغندن، مسئلەلری هم غایت كنیش، هم غایت درین و بعضًا چوق اوزون اولدیغندن، هركس بردن احاطە ایدەمز.

[اوچنجیسی] هر بر مسئلە، بیوك و اوزون بر حقیقت اولمسی سببیلە، حقیقتی پارچەلامامق ایچون، بعضًا بر صحیفە ویا بر یاپراق، بر تك جملە اولور. بر تك دلیل حكمندە چوق مقدّمات بولونور.

[دردنجیسی] اكثر مسئلەلرینڭ هر بریسنڭ پك چوق دلیللری و حجّتلری بولوندیغندن، بعضًا اون، بعضًا یگرمی دلیلی، بر تك برهان یاپمق جهتیلە، مسئلە اوزونلاشیر. قیصە فهملر قاوراماز.

[بشنجیسی] بن رمضانڭ فیضیلە بو رسالەنڭ نورلرینە مظهر اولمقلغملە برابر، برقاچ جهتدە حالم پریشان و برقاچ خستەلقلە وجودم صارصیلدیغی بر زماندە عجلە یازیلوب، برنجی مسودّە ایلە اكتفا ایدیلدی. هم یازدیغم وقت، ارادە و اختیارم ایلە اولمدیغنی حسّ ایتدیگمدن، كندی فكرملە تنظیم ویا اصلاح ایتمەیی موافق كورمدیگم ایچون، بر پارچە فهمی اشكال ایدەجك بر وضعیت آلدی. هم عربی فقرەلر ایچنە چوق كیردی. حتّی برنجی مقام، باشدن باشە عربی اولدیغندن ایچندن چیقاریلدی، مستقل یازیلدی.

مدار قصور و اشكال اولان بو بش سببلە برابر، بو رسالەنڭ اویلە بر اهمّیتی واركە، امام علی رضی اللّٰه عنه كرامت غیبیّەسندە بو رسالەیە (آیت الكبرا )و (عصای موسی ) ناملرینی ویرمش. رسالۀ نورڭ رسالەلری ایچندە بوڭا خصوصی باقوب نظر دقّتی جلب ایتمش. [حاشیە]

الآیة الكبرانڭ بر حقیقی تفسیری اولان بو (آیت الكبرا رسالەسی)، حضرت امام علینڭ تعبیرنجە (عصای موسی ) نامندە (یدنجی شعاع) كتابیدر.

بو یدنجی شعاع (بر مقدِّمە) و (ایكی مقامدر.) مقدّمەسی درت مسئلۀ مهمّەیی.. برنجی مقامی آیت كبرانڭ تفسیرندە عربی قسمنی.. ایكنجی مقامی اونڭ برهانلرینی و ترجمەسنی و مأٓلنی بیان ایدرلر. بو كلن مقدِّمە، لزومندن فضلە ایضاح ایدیلمكلە برابر.. بر درجە اوزون اولمسی اختیارسز اولمشدر. دیمك احتیاج واركە، اویلە یازدیریلدی. بلكە دە بر قسم انسانلر، بو اوزونی قیصە كورورلر.

[مقدِّمە]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ٭ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِیَعْبُدُونِ〛

بو آیت عظمانڭ سرّیلە انسانڭ بو دنیایە كوندریلمەسنڭ حكمتی و غایەسی.. خالق كائناتی طانیمق و اوڭا ایمان ایدوب عبادت ایتمكدر. و انسانڭ وظیفۀ فطرتی و فریضۀ ذمّتی، معرفت اللّٰه و ایمان باللّٰهدر. و اذعان و یقین ایلە وجودینی و وحدتنی تصدیق ایتمكدر.

اوت، فطرتًا دائمی بر حیات و ابدی یاشامق ایستەین و حدسز امللری و نهایتسز ألملری بولونان بیچارە انسانە.. البتە او حیات ابدیەنڭ اسّ الاساسی و آناختاری اولان ایمان باللّٰه و معرفت اللّٰه و وسیلەلرندن باشقە اولان شیلر و كمالاتلر، او انسانە نسبتًا آشاغیدر. بلكە چوغنڭ قیمتلری یوقدر.

رسالۀ نوردە بو حقیقت قوّتلی برهانلرلە اثبات ایدیلدیگندن.. بو حقیقتی رسالۀ نورە حوالە ایدرك یالڭز او یقین ایمانی یی بو عصردە صارصان و تردّد ویرن (ایكی ورطەیی) (درت مسئلە) ایچندە بیان ایدرز.

[برنجی ورطەدن چارۀ نجات] (ایكی مسئلە) در.

[برنجی مسئلە] اوتوز برنجی مكتوبڭ اون اوچنجی لمعەسندە تفصیلاً اثبات ایدیلدیگی كبی.. عمومی مسئلەلردە اثباتە قارشو نَفْیِڭْ قیمتی یوقدر. و قوّتی پك آزدر. مثلا رمضان شریفڭ باشندە هلالی كورمك خصوصندە ایكی عامی شاهد هلالی اثبات ایتسەلر.. و بیڭلرلە اشراف و عالملر "كورمدك" دییوب نفی ایتسەلر، اونلرڭ نفیلری قیمتسز و قوّتسزدر. چونكە، اثباتدە بربرینە

قوّت ویرر. و بربرندە تساند و اجماع وار. نفیدە ایسە بر اولسە، بیڭ اولسە، فرقلری یوقدر. هركس كندی باشنە قالیر، انفرادی اولور. چونكە اثبات ایدن، خارجە باقار. و نفس الامرە كورە حكم ایدر. مثلا مثالمزدە اولدیغی كبی، بری دیسە، "كوگدە آی واردر." دیگر آرقداشی پارماغنی اورایە باصار. ایكیسی برلشوب قوّتلشیرلر.

نفی و انكاردە ایسە، نفس الامرە باقماز و باقاماز. چونكە خصوصی اولمایان و خاص بر یرە باقمایان بر نفی، اثبات ایدیلمز، مشهور بر دستوردر. مثلا بر شی دنیادە وار دییە بن اثبات ایتسەم، سن دە یوق دیسەڭ، بنم بر اشارتملە قولایجە اثبات ایدیلەبیلن او شیئڭ سن نفینی، یعنی عدمنی اثبات ایتمك ایچون، بتون دنیایی آرامق و طرامق و كوسترمك لازم. بلكە كچمش زمانلرڭ هر طرفنی دخی كورمك لازم كلییور. صوڭرە یوقدر، وقوع بولمامشدر دییەبیلیرسڭ.

مادام نفی و انكار ایدنلر، نفس الامرە باقمازلر. بلكە كندی نفسلرینە و عقللرینە و كوزلرینە باقوب حكم ایدرلر. البتە بربرینە قوّت ویرەمزلر. و ظهیر اولامازلر. چونكە كورمگە و بیلمەیە مانع اولان پردەلر و سببلر، آیری آیریدرلر. هركس، بن كورمییورم، بنم یانمدە و اعتقادمدە یوقدر، دییەبیلیر. یوقسە واقعدە یوقدر، دییەمز. اگر دیسە، [خصوصًا كائناتە باقان ایمان مسئلەلرندە] دنیا قدر بر یالان اولوركە، طوغری دییەمز. و طوغرولتولماز.

[الحاصل] اثباتدە نتیجە بردر، واحددر، تساند وار. نفیدە ایسە، بر دگلدر، متعدّددر. یا یانمدە و نظرمدە ویا اعتقادمدە كبی قیدلرڭ هركسە كورە تعدّدیلە، نتیجەلر دخی تعدّد ایدر. داها تساند اولماز.

ایشتە بو حقیقت نقطەسندە، ایمانە قارشو كلن كافرلرڭ و منكرلرڭ كثرتنڭ و ظاهرًا چوقلغنڭ قیمتی یوقدر. و مؤمنڭ یقیننە و ایماننە هیچ تردّد ویرمەمك لازم ایكن، بو عصردە آوروپە فیلسوفلرینڭ نفی و انكارلری، بر قسم بدبخت مفتونلرینە تردّد ویروب یقینلرینی ازالە و سعادت ابدیّەلرینی محو ایتمش. و انساندن هر كوندە اوتوز بیڭ آدمە اصابت ایدن ئولومی، موت و اجلی، بر ترخیص معناسندن چیقاروب اعدام ابدی صورتنە چویرمش. قاپوسی قاپانمایان قبر، دائما اعدامنی او منكرە اخطار ایتمكلە، لذّتلی حیاتنی الیم ألملرلە زهرلەیور. ایشتە ایمان، نە قدر بیوك بر نعمت و حیاتڭ حیاتی اولدیغنی آڭلا.

[ایكنجی مسئلە] بر فنّڭ ویا بر صنعتڭ، مدار مناقشە اولمش بر مسئلەسندە، او فنّڭ ویا او صنعتڭ خارجندەكی آدملر نە قدر بیوك و عالم و صنعتكار دە اولسەلر، سوزلری اوندە كچمز. و حكملری حجّت اولماز. او فنّڭ، اجماع علماسنە داخل صاییلمازلر. مثلا بیوك بر مهندس، بر خستەلغڭ كشفندە و تداویسندە، بر كوچك طبیب قدر حكمی كچمز. و بالخاصّە مادّیاتدە چوق توغّل ایدن.. و كیتدكجە معنویاتدن تباعد ایدن.. و نورە قارشو غبیلشن و قابەلاشان.. و عقلی كوزینە اینن اڭ بیوك بر فیلسوفڭ منكرانە سوزی، معنویاتدە نظرە آلینماز و قیمتسزدر.

عجبا یردە ایكن عرش اعظمی تماشا ایدن.. و خارقە بر دهای قدسی صاحبی اولان.. و طقسان سنە معنویاتدە ترقّی ایدوب چالیشان.. و حقائق ایمانیەیی، علم الیقین و عین الیقین، حتّی حقّ الیقین صورتندە كشف ایدن شیخ كیلانی قَدَّسَ اللّٰهُ سِرَّهُ كبی یوز بیڭلر اهل حقیقتڭ اتّفاق ایتدكلری توحیدی و قدسی و معنوی مسئلەلردە، مادّیاتڭ اڭ طاغینیق و كثرتڭ اڭ جزئی تفرّعاتنە طالان، سرسملشن و بوغولان فیلسوفلرڭ سوزلری، قاچ پارە ایدر؟ اونلرڭ انكارلری و اعتراضلری، كوك كورولتوسنە قارشو سیوری سینگڭ سسی كبی سونوك اولمازمی؟

حقائق اسلامیەیە ضدّیت كوستروب مبارزە ایدن كفرڭ ماهیّتی بر انكاردر، بر جهلدر، بر نفیدر. صورتًا اثبات و وجودی كورولسە دە، معناسی عدمدر، نفیدر. ایمان ایسە علمدر، وجودیدر، اثباتدر، حكمدر. هر بر منفی مسئلەسی دخی، بر مثبت حقیقتڭ عنوانی و پردەسیدر. اگر ایمانە قارشو مبارزە ایدن اهل كفر غایت مشكلات ایلە منفی اعتقادلرینی، قبول عدم و تصدیق عدم صورتندە اثبات و قبول ایتمەیە چالیشسەلر، او كفر، بر جهتدە یاڭلیش بر علم و خطا بر حكم صاییلابیلیر. یوقسە ارتكابی چوق قولای اولان، یالڭز عدم قبول و عدم تصدیق ایسە، جهل مطلقدر، حكمسزلكدر.

[الحاصل] اعتقاد كفریە (ایكی قسمدر.) [بریسی] حقائق اسلامیەیە باقماز. كندینە مخصوص، یاڭلیش بر تصدیق و باطل بر اعتقاد و خطا بر قبولدر. و ظالم بر حكمدر. بو قسم، بحثمزدن خارجدر. او بزە قاریشماز، بز دە اوڭا قاریشماییز.

[ایكنجیسی] حقائق ایمانیەیە قارشو چیقار، معارضە ایدر. بو دە (ایكی قسمدر.)

(بریسی: ) عدمِ قبولدر. یالڭز اثباتی تصدیق ایتمەمكدر. بو ایسە بر جهلدر، بر حكمسزلكدر و قولایدر. بو دە بحثمزدن خارجدر. (ایكنجیسی: ) قبول عدمدر. قلبًا عدمی تصدیق ایتمكدر. بو قسم ایسە بر حكمدر. بر اعتقاددر، بر التزامدر. هم التزامی ایچون نفینی اثبات ایتمەیە مجبوردر.

نفی دخی (ایكی قسم) در. [برنجی قسم] خاص بر موقعدە و خصوصی بر جهتدە یوقدر دیر. بو قسم ایسە اثبات ایدیلەبیلیر. بو قسم دە بحثمزدن خارجدر. [ایكنجی قسم] ایسە، دنیایە و كائناتە و آخرتە و عصرلرە باقان.. ایمانی و قدسی و عام و محیط اولان مسئلەلری نفی و انكار ایتمكدر. بو نفی ایسە، برنجی مسئلەدە بیان ایتدیگمز كبی، هیچ بر جهتلە اثبات ایدیلمز. بلكە كائناتی احاطە ایدەجك و آخرتی كورەجك و حدسز زمانڭ هر طرفنی تماشا ایدەجك بر نظر لازمدر. تا او كبی نفیلر اثبات ایدیلەبیلسین.

[ایكنجی ورطە و چارۀ نجات] بو دخی (ایكی مسئلە) در. [برنجیسی] عظمت و كبریا و نهایتسزلك نقطەسندە یا غفلتە ویا معصیتە ویا مادّیاتە طالمق سببیلە طارلاشان عقللر، عظمتلی مسئلەلری احاطە ایدەمدكلرندن، بر غرور علمی ایلە انكارە صاپارلر و نفی ایدرلر. اوت، او معنًا صیقیشمش و قورومش عقللرینە و بوزولمش و معنویاتدە ئولمش اولان قلبلرینە چوق كنیش و چوق درین و احاطەلی اولان ایمانی مسئلەلری صیغیشدیرامدقلرندن، كندیلرینی كفرە و ضلالتە آتارلر، بوغولورلر.

اگر دقّتلە كندی كفرلرینڭ ایچ یوزینە و ضلالتلرینڭ ماهیّتنە باقابیلسەلر كورەجكلركە، ایماندە بولونان معقول و لایق و لازم اولان عظمتە قارشو، یوز درجە محال و امكانسزلق و امتناع، او كفرڭ آلتندە و ایچندەدر. رسالۀ نور، یوزر میزان و موازنەلرلە بو حقیقتی ایكی كرّە ایكی درت ایدر درجەسندە قطعی اثبات ایتمش.

مثلا، جناب حقّڭ وجوب وجودینی و ازلیتنی و احاطەلی صفتلرینی، عظمتلری ایچون قبول ایدەمەین آدم، یا حدسز موجوداتە، بلكە نهایتسز ذرّەلرە، او وجوب وجودی و ازلیتنی و الوهیّت صفتلرینی ویرمكلە كفرینی اعتقاد ایدەبیلیر. ویاخود احمق سوفسطائیلر كبی هم كندینی، هم كائناتڭ وجودینی انكار و نفی ایتمكلە عقلدن استعفا ایتملیدر. ایشتە بونڭ كبی بتون حقائق ایمانیە و اسلامیە، كندیلرینڭ شئنلرینی، مقتضالری اولان عظمتە استناد ایدرك، قارشولرندە كفرڭ دهشتلی محالاتندن و وحشتلی

خرافاتندن و ظلمتلی جهالاتندن قورتاروب، كمال اذعان و تسلیمیّتلە سلیم قلبلردە و مستقیم عقللردە یرلشدیریرلر.

اوت، اذان و نماز كبی اكثر شعائر اسلامیّەدە كثرتلە اللّٰە اكبر اللّٰە اكبر اللّٰە اكبر اللّٰە اكبر دییە عظمت كبریاسنی هر وقت اعلان، هم [اَلْعَظَمَةُ اِزَارٖی وَالْكِبْرِیَٓاءُ رِدَٓائٖی] حدیث قدسینڭ فرمانی، هم جوشن الكبیر مناجاتنڭ سكسان آلتنجی عقدەسندە [یَا مَنْ لَا مُلْكَ اِلَّا مُلْكُهُ ٭ یَا مَنْ لَا یُحْصِی الْعِبَادُ ثَنَٓائَهُ ٭ یَا مَنْ لَا تَصِفُ الْخَلَٓائِقُ جَلَالَهُ ٭ یَا مَنْ لَا تَنَالُ الْاَوْهَامُ كُنْهَهُ٭ یَا مَنْ لَا تُدْرِكُ الْاَبْصَارُ كَمَالَهُ ٭ یَا مَنْ لَا تَبْلُغُ الْاَفْهَامُ صِفَاتَهُ ٭ یَا مَنْ لَا تَنَالُ الْاَفْكَارُ كِبْرِیَٓائَهُ ٭ یَا مَنْ لَا یُحْسِنُ الْاِنْسَانُ نُعُوتَهُ ٭ یَا مَنْ لَا یَرُدُّ الْعِبَادُ قَضَٓائَهُ ٭ یَا مَنْ ظَهَرَ فٖی كُلِّ شَیْءٍ اٰیَاتُهُ ٭ سُبْحَانَكَ یَا لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ]

دییە اولان غایت عارفانە مناجات احمدیەنڭ * علیه الصّلاة والسلام بیانی كوسترییوركە، عظمت و كبریا، لزوملی بر پردەدر.

[ایكنجی مقام]

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖیهِنَّ وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ وَلٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبٖیحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلٖیمًا غَفُورًا〛

بو ایكنجی مقام، بو آیت معظّمەیی تفسیر ایتمكلە برابر، طی ایدیلن عربی برنجی مقامڭ برهانلرینی و حجّتلرینی و ترجمەسنی و قیصە بر مأٓلنی بیان ایدر.

كائنات اركانندن خالقنی صوران بر سیّاحڭ مشاهداتیدر.

بو آیت معظّمە كبی پك چوق آیات قرآنیە، بو كائنات خالقنی بیلدیرمك جهتندە هر وقت و هركسڭ اڭ چوق حیرتلە باقوب ذوق ایلە مطالعە ایتدیگی اڭ پارلاق بر صحیفۀ توحید اولان سماواتی اڭ باشدە ذكر ایتمەلرندن، اڭ باشدە اوڭا باشلامق موافقدر.

اوت، بو دنیا مملكتنە و مسافرخانەسنە كلن هر بر مسافر، كوزینی آچوب باقدقجە كوروركە، غایت كرمكارانە بر ضیافتگاه.. و غایت صنعتكارانە بر تشهیرگاه.. و غایت حشمتكارانە بر اوردوگاه و تعلیمگاه.. و غایت حیرتكارانە و شوق انكیزانە بر سیرانگاه و تماشاگاه.. و غایت معنیدارانە و حكمتپرورانە بر مطالعەگاه اولان بو كوزل مسافرخانەنڭ صاحبنی.. و بو كتاب كبیرڭ مؤلّفنی.. و بو محتشم مملكتڭ سلطاننی طانیمق و بیلمك ایچون

شدّتلە مراق ایدركن، اڭ باشدە كوكلرڭ نور یالدیزی ایلە یازیلان كوزل یوزی كورونور. "بڭا باق! آرادیغڭی سڭا بیلدیرەجگم" دیر. او دە باقار، كوروركە:

بر قسمی، ارضمزدن بیڭ دفعە بیوك و او بیوكلردن بر قسمی، طوپ كُلَّەسندن یتمش درجە سرعتلی یوز بیڭلر اجرام سماویەیی، دیركسز دوشورمدن دوندیرن.. و بربرینە چارپدیرمدن فوق الحد چابوق و برابر كزدیرن.. یاغسز سوندیرمدن متمادیًا او حدسز لامبەلری یاندیران.. و هیچ بر كورولتو و اختلال چیقارتمدن او نهایتسز بیوك كتلەلری ادارە ایدن.. و كونش و قمرڭ وظیفەلری كبی هیچ عصیان ایتدیرمدن او پك بیوك مخلوقلری، وظیفەلرلە چالیشدیران.. و ایكی قطبڭ دائرەسندەكی حساب رقملرینە صیقیشمایان بر نهایتسز اوزاقلق ایچندە، عین زماندە، عین قوّت، عین طرز، عین سكّۀ فطرت و عین صورتدە، برابر نقصانسز تصرّف ایدن.. و او پك بیوك متجاوز قوّتلری طاشییانلری، تجاوز ایتدیرمدن قانوننە اطاعت ایتدیرن.. و او نهایتسز غلبەلغڭ انقاضلری كبی كوگڭ یوزینی كیرلتەجك سوپرونتولرە میدان ویرمدن، پك پارلاق و پك كوزل تمیزلتدیرن.. و بر منتظم اوردو مانورەسی كبی مانورە ایلە كزدیرن.. و ارضی دوندیرمسیلە او حشمتلی مانورەنڭ باشقە بر صورتدە حقیقی و خیالی طرزلرینی، هر كیجە و هر سنە سینامە لوحەلری كبی سیرجی مخلوقاتنە كوسترن بر تظاهر ربوبیّت ایچندە كورونن تسخیر، تدبیر، تدویر، تنظیم، تنظیف، توظیفدن مركّب بر حقیقت، بو عظمتی و احاطەسی ایلە، او سماوات خالقنڭ وجوب وجودینە و وحدتنە.. و موجودیتی، سماواتڭ موجودیتندن داها ظاهر بولوندیغنە بالمشاهدە شهادت ایدر، معناسیلە برنجی مقامڭ برنجی مرتبەسندە (لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖی دَلَّ عَلٰی وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖی وَحْدَتِهِ السَّمٰوَاتُ بِجَمٖیعِ مَا فٖیهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖیقَةِ التَّسْخٖیرِ وَالتَّدْبٖیرِ وَالتَّدْوٖیرِ وَالتَّنْظٖیمِ وَالتَّنْظٖیفِ وَالتَّوْظٖیفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ) دینیلمشدر.

صوڭرە، دنیایە كلن او یولجی آدمە و مسافرە، جوّ السّما دینیلن و محشر عجائب اولان فضا، كورولتو ایلە قونوشارق باغیرییور: "بڭا باق! مراقلە آرادیغڭی و سنی بورایە كوندرنی، بنم ایلە بیلەبیلیر و بولابیلیرسڭ" دیر. او مسافر اونڭ اكشی، فقط مرحمتلی یوزینە باقار. مدهش، فقط مژدەلی كورولتوسنی دیڭلر، كوروركە:

زمین ایلە آسمان اورتەسندە معلّقدە طوردیریلان بلوط، غایت حكیمانە و رحیمانە بر طرزدە زمین باغچەسنی صولار. و زمین اهالیسنە آب حیات كتیریر. و حرارتی، یعنی یاشامق آتشنڭ شدّتنی تعدیل ایدر. و احتیاجە كورە

هر یرڭ امدادینە یتیشیر. و بو وظیفەلر كبی چوق وظیفەلری كورمكلە برابر، منتظم بر اوردونڭ عجلە امرلرە كورە كورونمسی و كیزلنمەسی كبی، بردن جوّی طولدیران او قوجە بلوط دخی كیزلنیر. بتون اجزالری استراحتە چكیلیر. هیچ بر اثری كورولمز. صوڭرە، "یاغمور باشنە، آرش!" امرینی آلدیغی آندە، بر ساعتدە، بلكە برقاچ دقیقە ظرفندە طوپلانوب جوّی طولدیرر. بر قوماندانڭ امرینی بكلر كبی طورور.

صوڭرە او یولجی، جوّدەكی روزگارە باقار، كوروركە: هوا او قدر چوق وظیفەلرلە غایت حكیمانە و كریمانە استخدام اولونویوركە، كویا او جامد هوانڭ شعورسز ذرّەلرندن هر بر ذرّەسی، بو كائنات سلطانندن كلن امرلری دیڭلر، بیلیر. و هیچ برینی كری بیراقمایارق، او قوماندانڭ قوّتیلە یاپار.. و انتظاملە یرینە كتیریر بر وضعیت ایلە زمینڭ بتون نفوسلرینە نفس ویرمك.. و ذی حیاتە لزومی بولونان حرارت و ضیا و الكتریك كبی مادّەلری و سسلری نقل ایتمك.. و نباتاتڭ تلقیحنە واسطە اولمق كبی چوق كلّی وظیفەلردە و خدمتلردە بر دست غیبی طرفندن غایت شعوركارانە و علیمانە و حیاتپرورانە استخدام اولونویور.

صوڭرە یاغمورە باقار كوروركە: او لطیف و برّاق و طاتلی و هیچدن و غیبی بر خزینۀ رحمتدن كوندریلن قطرەلردە، او قدر رحمانی هدیەلر و وظیفەلر واركە، كویا رحمت تجسّم ایدرك، قطرەلر صورتندە خزینۀ ربّانیەدن آقییور، معناسندە اولدیغندن، یاغمورە "رحمت" نامی ویریلمشدر.

صوڭرە شیمشگە باقار و رعدی دیڭلر، كوروركە، پك عجیب و غریب خدمتلردە چالیشدیریلییور.

صوڭرە كوزینی چكر، عقلنە باقار. كندی كندینە دیركە: "آتیلمش پاموق كبی بو جامد، شعورسز بلوط، البتە بزلری بیلمز. و بزە آجییوب امدادیمزە كندی كندینە قوشماز. و امرسز میدانە چیقماز و كیزلنمز. بلكە غایت قدیر و رحیم بر قوماندانڭ امریلە حركت ایدركە، بر ایز بیراقمدن كیزلنیر. و دفعةً میدانە چیقار، ایش باشنە كچر. و غایت فعّال و متعال و غایت جلوەلی و حشمتلی بر سلطانڭ فرمانیلە و قوّتیلە وقت بَوقت جوّ عالمنی طولدیروب، بوشالتیر. و متمادیًا حكمتلە یازار.. و پایدوس ایلە بوزار تختەسنە.. و محو و اثبات لوحەسنە.. و حشر و قیامت صورتنە چویرر. و غایت لطفكار و احسانپرور و غایت كرمكار و ربوبیتپرور بر حاكم مدبّرڭ تدبیریلە، روزگارە بینر. و طاغلر كبی یاغمور خزینەلرینی بیندیرر. محتاج اولان یرلرە یتیشدیرر. كویا اونلرە آجییوب آغلایارق، كوز یاشلریلە كلەرك، اونلری چیچكلرلە كولدیرر. كونشڭ شدّت آتشنی سرینلتدیرر. و سونكر كبی باغچەلرینە صو سرپر. و زمین یوزینی ییقار، تمیزلر."

هم او مراقلی یولجی كندی عقلنە دیر: "بو جامد، حیاتسز، شعورسز، متمادیًا چالقانان، قرارسز، فیرطینەلی، دغدغەلی، ثباتسز، هدفسز شو هوانڭ پردەسیلە و ظاهری صورتیلە وجودە كلن یوز بیڭلر حكیمانە و رحیمانە و صنعتكارانە ایشلر و احسانلر و امدادلر، بالبداهە اثبات ایدركە، بو چالیشقان روزگارڭ و جوّال خدمتكارڭ كندی باشنە هیچ بر حركتی یوق. بلكە غایت قدیر و علیم و غایت حكیم و كریم بر آمرڭ امریلە حركت ایدر. كویا هر بر ذرّەسی، هر بر ایشی بیلیر. و او آمرڭ هر بر امرینی آڭلار و دیڭلر. و بر نفر كبی هوا ایچندە جریان ایدن هر بر امر ربّانی یی دیڭلر، اطاعت ایدركە، بتون حیواناتڭ تنفّسنە و یاشامەسنە.. و نباتاتڭ تلقیحنە و بویومەسنە.. و حیاتنە لزوملی مادّەلری یتیشدیرمەسنە.. و بلوطلرڭ سوق و ادارەسنە.. و آتشسز سفینەلرڭ سیر و سیاحتنە.. و بالخاصّە سسلرڭ و بالخاصّە تلسز تلەفون و تلغراف و رادیو ایلە قونوشمەلرڭ ایصالنە.. و بو خدمتلر كبی عمومی و كلّی خدمتلردن باشقە آزوت و مُوَلِّدُ الْحُمُوضَە كبی ایكی بسیط مادّەدن عبارت اولان هوانڭ ذرّەلری، بربرینڭ مثلی ایكن زمین یوزندە یوز بیڭلر طرزدە بولونان ربّانی صنعتلردە كمال انتظام ایلە بر دست حكمت طرفندن چالیشدیریلییور كورویورم. دیمك 〚 وَتَصْرٖیفِ الرِّیَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ〛 آیتنڭ تصریحیلە، روزگارڭ تصریفیلە حدسز ربّانی خدمتلردە استعمال و بلوطلرڭ تسخیریلە حدسز رحمانی ایشلردە استخدام و هوایی او صورتدە ایجاد ایدن، آنجق واجب الوجود و قادر كلّ شیء و عالم كلّ شیء، بر ربّ ذوالجلالِ والاِكرامدر" دیر، قطعیتلە حكم ایدر.

صوڭرە یاغمورە باقار، كوروركە: یاغمورڭ دانەلری صاییسنجە منفعتلر.. و قطرەلری عددنجە رحمانی جلوەلر.. و رشحەلری مقدارنجە حكمتلر ایچندە بولونویور. هم او شیرین و لطیف و مبارك قطرەلر، او قدر منتظم و كوزل خلق اولونویورلركە، خصوصًا یاز موسمندە كلن طولو، او قدر میزان و انتظام ایلە كوندریلییور و اینییوركە، فیرطینەلر ایلە چالقانان و بیوك شیلری چارپیشدیران شدّتلی روزگارلر، اونلرڭ موازنەلرینی و انتظاملرینی بوزمییور. قطرەلری بربرینە چارپوب، برلشدیروب ضررلی كتلەلر یاپمییور. و بونلر كبی چوق حكیمانە ایشلردە و بالخاصّە ذی حیاتلردە چالیشدیریلان بسیط و جامد و شعورسز مُوَلِّدُ الْمَآء و مُوَلِّدُ الْحُمُوضَە كبی ایكی بسیط مادّەدن تركّب ایدن بو صو، یوز بیڭلرلە حكمتلی و شعورلی و مختلف خدمتلردە و صنعتلردە استخدام ایدیلییور. دیمك بو تجسّم ایتمش عین رحمت اولان یاغمور، آنجق

بر رحمان رحیمڭ خزینۀ غیبیّۀ رحمتندە یاپیلییور. و نزولیلە〚 وَهُوَ الَّذٖی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَیَنْشُرُ رَحْمَتَهُ〛 آیتنی مادّةً تفسیر ایدییور.

صوڭرە رعدی دیڭلر و برقە باقار، كوروركە: بو ایكی حادثۀ عجیبۀ جوّیە تام تامنە 〚 یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهٖ〛 و 〚 یَكَادُ سَنَا بَرْقِهٖ یَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ〛 آیتلرینی مادّةً تفسیر ایتمكلە برابر، یاغمورڭ كلمكدە اولدیغنی خبر ویروب محتاجلرە مژدە ایدییورلر.

اوت، هیچدن، بردن خارقە بر كورولتو ایلە جوّی قونوشدیرمق.. و فوق العادە بر نور و نار ایلە ظلمتلی جوّی ایشیقلە طولدیرمق.. و طاغ واری و پاموق مثال و طولو و قار و صو طولومبەسی حكمندە اولان بلوطلری آتشلندیرمك كبی حكمتلی و غرابتلی وضعیتلریلە، باش آشاغی غافل انسانڭ باشنە طوقماق كبی اورویور. "باشڭی قالدیر! كندینی طانیتدیرمق ایستەین فعّال و قدرتلی بر ذاتڭ خارقە ایشلرینە باق. سن باشی بوش اولمدیغڭ كبی، بو حادثەلر دە باشی بوش اولامازلر. هر بریسی چوق حكمتلی وظیفەلر پشندە قوشدیریلییورلر. بر مدبّر حكیم طرفندن استخدام اولونویورلر" دییە اخطار ایدییورلر.

ایشتە بو مراقلی یولجی، بو جوّدە، بلوطی تسخیردن، روزگاری تصریفدن، یاغموری تنزیلدن و حادثات جوّیەیی تدبیردن تركّب ایدن بر حقیقتڭ یوكسك و آشكار شهادتنی ایشیتیر. (اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ)دیر. یعنی اللّٰهە و بونلری یارادانە و تدبیرینی كورنە تام ایمان ایتدم دیر.

برنجی مقامڭ ایكنجی مرتبەسندە (لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖی دَلَّ عَلٰی وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَمٖیعِ مَا فٖیهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖیقَةِ التَّسْخٖیرِ وَالتَّصْرٖیفِ وَالتَّنْزٖیلِ وَالتَّدْبٖیرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ) فقرەسی، بو یولجینڭ جوّە دائر مذكور مشاهداتنی افادە ایدر.

[اخطار] برنجی مقامدە كچن اوتوز اوچ مرتبۀ توحیدی بر پارچە ایضاح ایتمك ایستردم. فقط شیمدیكی وضعیتم و حالمڭ مساعدەسزلگی جهتیلە، یالڭز غایت مختصر برهانلریلە و ترجمەسیلە اكتفایە مجبور اولدم. رسالة النّورڭ اوتوز، بلكە یوز رسالەلرندە، بو اوتوز اوچ مرتبە دلیللریلە آیری آیری طرزلردە، هر بر رسالەدە بر قسم مرتبەلر بیان ایدیلدیگندن، تفصیلی اونلرە حوالە ایدیلمش.

صوڭرە سیاحت فكریەیە آلیشان او متفكّر مسافرە، كرۀ ارض لسان حالیلە دییوركە: "كوگدە، فضادە، هوادە نە كزییورسڭ؟ كل، بن سڭا آرادیغڭی طانیتدیراجغم. كوردیگم وظیفەلریمە باق و صحیفەلریمی اوقو!" او دە باقار، كوروركە:

ارض، مجذوب بر مولوی كبی ایكی حركتیلە كونلرڭ، سنەلرڭ، موسملرڭ حاصل اولمەسنە مدار اولان بر دائرەیی، حشر اعظمڭ میدانی اطرافندە چیزییور. و ذی حیاتڭ یوز بیڭ انواعنی بتون ارزاق و لوازماتلریلە

ایچنە آلوب فضا دڭزندە كمال موازنە و نظاملە كزدیرن و كونش اطرافندە سیاحت ایدن محتشم و مسخّر بر سفینۀ ربّانیەدر.

صوڭرە صحیفەلرینە باقار، كوروركە: بابلرندەكی هر بر صحیفەسی بیڭلر آیاتیلە ارضڭ ربّنی طانیتدیرییور. عمومنی اوقومق ایچون وقت بولامدیغندن، یالڭز بر تك صحیفە اولان ذی حیاتڭ بهار فصلندە ایجاد و ادارەسنە باقار و مشاهدە ایدركە:

یوز بیڭ انواعڭ حدسز افرادلرینڭ صورتلری، بسیط بر مادّەدن غایت منتظم آچیلییور و غایت رحیمانە تربیە ایدیلییور. و غایت معجزانە بر قسمنڭ تخوملرینە قنادجقلر ویروب اونلری اوچورمق صورتیلە نشر ایتدیریلییور. و غایت مدبّرانە ادارە اولونویور. و غایت مشفقانە اعاشە و اطعام ایدیلییور. و غایت رحیمانە و رزّاقانە حدسز و چشید چشید و لذّتلی و طاتلی رزقلری، هیچدن و قورو طوپراقدن و بربرینڭ مثلی و فرقلری پك آز و كمیك كبی كوكلردن، چكردكلردن، صو قطرەلرندن یتیشدیریلییور. هر بهار، بر واغون كبی خزینۀ غیبدن یوز بیڭ نوع اَطْعِمَە و لوازمات، كمال انتظام ایلە یوكلنوب ذی حیاتە كوندریلییور. و بالخاصّە او ارزاق پاكتلری ایچندە یاورولرە كوندریلن سوت قونسروەلری و والدەلرینڭ شفقتلی سینەلرندە آصیلان شكرلی سوت طولومبەجقلرینی كوندرمك، او قدر شفقت و مرحمت و حكمت ایچندە كورونویوركە، بالبداهە بر رحمان رحیمڭ، غایت مشفقانە و مربّیانە بر جلوۀ رحمتی و احسانی اولدیغنی اثبات ایدر.

[الحاصل] بو صحیفۀ حیاتیۀ بهاریە، حشر اعظمڭ یوز بیڭ نمونەلرینی و مثاللرینی كوسترمكلە 〚 فَانْظُرْ اِلٰٓی اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَیْفَ یُحْیِی الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَٓا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْیِی الْمَوْتٰی وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ〛 آیتنی مادّةً غایت پارلاق تفسیر ایتدیگی كبی، بو آیت دخی بو صحیفەنڭ معنالرینی معجزانە افادە ایدر. و ارض بتون صحیفەلریلە، ارضڭ بیوكلگی نسبتندە و قوّتندە 〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ〛 دیدیگنی آڭلادی.

ایشتە كرۀ ارضڭ یگرمیدن زیادە بیوك صحیفەلرندن بر تك صحیفەنڭ، یگرمی وجهندن بر تك وجهنڭ مختصر شهادتی ایلە، او یولجینڭ سائر وجهلرڭ صحیفەلرندەكی مشاهداتی معناسندە اولارق و او مشاهداتلری افادە ایچون برنجی مقامڭ اوچنجی مرتبەسندە بویلە دینیلمش:

(لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖی دَلَّ عَلٰی وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖی وَحْدَتِهِ الْاَرْضُ بِجَمٖیعِ مَا فٖیهَا وَمَا عَلَیْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖیقَةِ التَّسْخٖیرِ وَالتَّدْبٖیرِ وَالتَّرْبِیَةِ وَالْفَتَّاحِیَّةِ وَتَوْزٖیعِ الْبُذُورِ وَالْمُحَافَظَةِ وَالْاِدَارَةِ وَالْاِعَاشَةِ لِجَمٖیعِ ذَوِی الْحَیَاةِ وَالرَّحْمَانِیَّةِ وَالرَّحٖیمِیَّةِ الْعَٓامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ)

صوڭرە او متفكّر یولجی، هر صحیفەیی اوقودقجە، سعادت آناختاری اولان ایمانی قوّتلنوب و معنوی ترقّیاتڭ مفتاحی اولان معرفتی زیادەلشوب و بتون كمالاتڭ اساسی و معدنی اولان ایمان باللّٰه حقیقتی بر درجە داها انكشاف ایدوب معنوی چوق ذوقلری و لذّتلری ویردكجە، اونڭ مراقنی شدّتلە تحریك ایتدیگندن.. سما، جوّ و ارضڭ مكمّل و قطعی درسلرینی دیڭلەدیگی حالدە، 〚 هَلْ مِنْ مَزٖیدٍ〛 دییوب طوروركن، دڭزلرڭ و بیوك نهرلرڭ جذبەكارانە جوش و خروشلە، ذكرلرینی و حزین و لذیذ سسلرینی ایشیتیر. لسان حال و لسان قال ایلە: » بزە دە باق، بزی دە اوقو!« دیرلر. او دە باقار، كوروركە:

حیاتدارانە متمادیًا چالقانان و طاغیلمق و دوكولمك و استیلا ایتمك فطرتندە اولان دڭزلر.. ارضی قوشادوب، ارض ایلە برابر غایت سرعتلی بر صورتدە بر سنەدە یگرمی بش بیڭ سنەلك بر دائرەدە قوشدیریلدیغی حالدە، نە طاغیلیرلر، نە دوكولورلر و نە دە قومشولری اولان طوپراغە تجاوز ایدرلر. دیمك غایت قدرتلی و عظمتلی بر ذاتڭ امریلە و قوّتیلە طورورلر، كزرلر، محافظە اولورلر.

صوڭرە دڭزلرڭ ایچلرینە باقار، كوروركە: غایت كوزل و زینتلی و منتظم جوهرلرندن باشقە، بیڭلرجە چشید حیواناتڭ اعاشە و ادارەلری و تولّدات و وفیّاتلری او قدر منتظمدركە.. و بسیط بر قوم و آجی بر صودن ویریلن ارزاقلری و تعییناتلری، او قدر مكمّلدركە، بالبداهە بر قدیر ذوالجلالڭ، بر رحیم ذوالجمالڭ ادارە و اعاشەسیلە اولدیغنی اثبات ایدر.

صوڭرە او مسافر، نهرلرە باقار، كوروركە: منفعتلری و وظیفەلری و واردات و صرفیّاتلری، او قدر حكیمانە و رحیمانەدر، بالبداهە اثبات ایدركە، بتون ایرماقلر، پیڭارلر، چایلر، بیوك نهرلر بر رحمن ذوالجلال والاكرامڭ خزینۀ رحمتندن چیقییورلر و آقییورلر. حتّی او قدر فوق العادە ادّخار و صرف ایدیلییورلركە، [درت نهر جنّتدن كلییورلر] دییە روایت ایدیلمش. یعنی ظاهری اسبابڭ پك فوقندە اولدقلرندن، معنوی بر جنّتڭ خزینەسندن و یالڭز غیبی توكنمز بر منبعڭ فیضندن آقییورلر دیمكدر.

مثلا، مصرڭ قومستاننی بر جنّتە چویرن نیل مبارك جَنوب طرفندن، جبل قمر دینیلن بر طاغدن متمادیًا كوچك بر دڭز كبی توكنمدن آقییور. آلتی آیدەكی صرفیّاتی طاغ شكلندە طوپلانسە و بوزلانسە، او طاغدن بیوك اولور. حالبوكە او طاغدن اوڭا آیریلان یر و مخزن، آلتی قسمندن بر قسم اولماز. وارداتی ایسە، او منطقۀ حارّەدە پك آز كلن و صوسامش طوپراق چابوق یوتدیغی ایچون مخزنە آز كیدن یاغمور،

البتە او موازنۀ واسعەیی محافظە ایدەمدیگندن، او نیل مبارك عادت ارضیە فوقندە بر غیبی جنّتدن چیقییور دییە روایتی، غایت معنیدار و كوزل بر حقیقتی افادە ایدییور.

ایشتە دڭزلرڭ و نهرلرڭ، دڭزلر كبی حقیقتلرینڭ و شهادتلرینڭ بیڭدن بریسنی كوردی. و عمومی بالاجماع، دڭزلرڭ بیوكلگی نسبتندە بر قوّتلە〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ〛 دیر و بو شهادتە دڭزلر مخلوقاتی عددنجە شاهدلر كوستریر، دییە آڭلادی. و دڭزلرڭ و نهرلرڭ عموم شهادتلرینی ارادە ایدرك افادە ایتمك معناسندە، برنجی مقامڭ دردنجی مرتبەسندە (لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖی دَلَّ عَلٰی وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖی وَحْدَتِهٖ جَمٖیعُ الْبِحَارِ وَالْعُیُونِ وَالْاَنْهَارِ بِجَمٖیعِ مَا فٖیهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖیقَةِ التَّسْخٖیرِ وَالْمُحَافَظَةِ وَالْاِدِّخَارِ وَالْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ) دینیلمش.

صوڭرە طاغلر و صحرالر، سیاحت فكریّەدە بولونان او یولجی یی چاغیرییورلر. "صحیفەلریمزی دە اوقو!" دییورلر. او دە باقار، كوروركە: طاغلرڭ كلّی وظیفەلری و عمومی خدمتلری او قدر عظمتلی و حكمتلیدرلركە، عقللری حیرتلر ایچریسندە بیراقیر.

مثلا، طاغلرڭ زمیندن امر ربّانی ایلە چیقمەلری.. و زمینڭ ایچندە انقلابات داخلیەدن نشئت ایدن هیجاننی و غضبنی و حدّتنی، چیقمەلریلە تسكین ایدرك، زمین او طاغلرڭ فیشقیرمەلریلە و منفذلریلە تنفّس ایدوب ضررلی اولان صارصینتیلردن و زلزلۀ مضرّەلردن قورتولوب، وظیفۀ دوریەسندە سكنەسنڭ استراحتلرینی بوزمییور. دیمك ناصلكە، سفینەلری صارصینتیلردن وقایە و موازنەلرینی محافظە ایچون اونلرڭ دیركلری اوستندە قورولمش. اویلە دە طاغلر، زمین سفینەسنە بو معنادە خزینەلی دیركلر اولدقلرینی، قرآن معجز البیان، 〚 وَالْجِبَالَ اَوْتَادًا〛 〚 وَاَلْقَیْنَا فٖیهَا رَوَاسِیَ〛 〚 وَالْجِبَالَ اَرْسٰیهَا〛 كبی چوق آیتلرلە فرمان ایدییور.

هم مثلا، طاغلرڭ ایچندە ذی حیاتە لازم اولان هر نوع منبعلر، صولر، معدنلر، مادّەلر، علاجلر او قدر حكیمانە و مدبّرانە و كریمانە و احتیاطكارانە ادّخار و احضار و ایستیف ایدیلمشكە، بالبداهە قدرتی نهایتسز بر قدیرڭ و حكمتی نهایتسز بر حكیمڭ خزینەلری و آنبارلری و خدمتكارلری اولدقلرینی اثبات ایدرلر، دییە آڭلار. و صحرا و طاغلرڭ، طاغ قدر وظیفە و حكمتلرندن بو ایكی جوهرە سائرلرینی قیاس ایدوب، طاغلرڭ و صحرالرڭ عموم حكمتلریلە، خصوصًا احتیاطی ادّخارلر جهتیلە كتیردكلری شهادتی و سویلەدكلری〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ〛 توحیدینی، طاغلر قوّتندە و ثباتندە و صحرالر كنیشلگندە و بیوكلگندە كورور، (اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ)دیر.

ایشتە بو معنایی افادە ایچون، برنجی مقامڭ بشنجی مرتبەسندە