[اون بشنجی شعاع]

[اَلْحُجَّةُ الزَّهْرَا]

بر صورتی آنقرەیە تمییز محكمەسنە ویریلمشدر.

آفیون حپسخانەسنە سعید ایلە برابر كیرن و سعیددن اَلْحُجَّةُ الزَّهْرَا یی درس آلان نور شاكردلرینڭ علمی بر مدافعەنامەلریدر.

اوت، بز نور طلبەلری، بزی محكوم ایدنلرە دیرز: مادام مسئلەمز بردر. سعید النّورسینڭ عین صوچی ایلە مسئول اولویورز. مادام بو یگرمی سنەدە پك شدّتلی تحرّیلردە و محكمەلرڭ تدقیقندە سعیدڭ سیاستە و امنیّتڭ اخلالنە دائر قطعی بر مادّەسی بولونمامش. و دڭزلی محكمەسندە دعوا ایدوب بزلری شاهد كوستردیگی كبی، بزلر دە یقینًا بیلییورزكە: سعید اوتوز سنەدر، سیاستی بیراقمش و غزتەلری اوقومامش. و اون سنە حرب عمومی یی صورمامش، مراق ایتمەمش. و حكومتڭ اركانی و مبعوثلری كیملرمش، بیلمەمش، مراق ایدوب صورمامش. و استراحتی ایچون یگرمی بش سنە هیچ مراجعت ایتمەمش. و هر صیقینتی یە تحمّل ایتمش. البتە اونڭ صوچی، سیاسی اولاماز.

دیمك یالڭز و یالڭز اونڭ موهوم صوچی، علمندندر. بلكە دە اونڭ حیاتنی وقف ایتدیگی حقائق ایمانیە و قرآنیەنڭ بیانندە مدار مسئولیت بر شی وار دییە توهّم ایدیلمش. حتّی دڭزلیدە بو مذكور حقیقتە بناءً میوە رسالەسنی یازدی. بر مدافعۀ نوریّە نامندە آنقرەنڭ یدی مقاماتنە كوندردی. هم اورادە تقدیر ایدیلدی. هم برائتمزە بر سبب اولدی.

ایشتە بز نور طلبەلری، بو آفیون حپسندە درس آلدیغمز "اَلْحُجَّةُ الزَّهْرَا یی" ، عینًا میوە رسالەسی كبی بر مدافعەنامە اولارق، برای معلومات مقامڭزە تقدیم ایدییورز.

آفیون حپسخانەسندەكی نور طلبەلری

[مقاماتە كیدن الحجّة الزّهرانڭ مقدّمەسی]

[مقدِّمە] رسالۀ نورڭ كیزلی دوشمانلری منافقلر، حكومتڭ نظر دقّتنی بنم شخصمە چویردیلر. اسكی سیاسی حیاتمی خاطرلاتدیردیلر. هم عدلیەیی، هم معارف دائرەسنی، هم ضابطەیی، هم داخلیە وكالتنی اوهاملاندیردیلر. پارتیلرڭ جریانلری و قومونیستلرڭ پردەسندە آنارشیستلرڭ تحریكاتیلە او اوهام كنیشلندی. بزی تضییق و توقیفە و اللرینە كچن رسالەلری مصادرەیە باشلادیلر. نور شاكردلرینڭ فعّالیتنە توقّف كلدی. بنم شخصمی چوروتمك فكریلە بر قسم رسمی مأمورلر، هیچ كیمسەنڭ اینانمایاجغی اسنادلردە بولوندیلر. پك عجیب افترالری اشاعەیە باشلادیلر. فقط كیمسەیی ایناندیرامدیلر.

صوڭرە پك عادی بهانەلرلە و زمهریرڭ اڭ صوغوق كونلرندە بنی توقیف ایدرك بیوك و غایت صوغوق صوبەسز بر قوغوشدە ایكی كون تجرید مطلق ایچندە

حپس ایتدیلر. بن كندی كوچك اوطەمدە كوندە برقاچ دفعە صوبە یاقار و دائما مانغالمدە آتش واركن، ضعیف و خستەلغمدن زور طیانابیلیردم. شیمدی بو وضعیتدە هم صوغوقدن بر صیتمە، هم دهشتلی بر صیقینتی و حدّت ایچندە چیرپینیركن، بر عنایت الٰهیە ایلە بر حقیقت قلبمدە انكشاف ایتدی. معنًا دینیلدیكە:

سن حپسە مدرسۀ یوسفیە نامنی ویرمشسڭ. هم دڭزلیدە صیقینتیڭزدن بیڭ درجە زیادە، هم فرح، هم معنوی كار، هم اورادەكی محبوسلرڭ نورلردن استفادەلری، هم بیوك دائرەلردە نورڭ فتوحاتی كبی نتیجەلر، سزە شكوا یرندە بیڭلر شكر ایتدیردی. هر بر ساعت حپسڭزی و صیقینتیڭزی، اون ساعت عبادت حكمنە كتیردی. او فانی ساعتلری باقیلشدیردی. ان شٓاء اللّٰه بو اوچنجی مدرسۀ یوسفیّەدەكی مصیبتزدەلرڭ نورلردن استفادەلری و تسلّی بولمەلری، سنڭ بو صوغوق و آغیر صیقینتیلریڭی حرارتلندیروب سوینچلرە چویرەجك. و حدّت ایتدیگڭ آدملر، اگر آلدانمشلر ایسە، بیلمەیەرك سڭا ظلم ایدییورلر. اونلر حدّتە لایق دگللر. اگر بیلەرك و غرضلە و ضلالت حسابنە سنی اینجیتییورلر و اشكنجە ایدییورلرسە، اونلر پك یاقین بر زماندە ئولومڭ اعدام ابدیسیلە قبرڭ حپس منفردینە كیروب دائمی صیقینتیلی عذاب چكەجكلر. سن اونلرڭ ظلمی یوزندن هم ثواب، هم فانی ساعتلریڭی باقیلشدیرمەیی، هم معنوی لذّتلری، هم وظیفۀ علمیە و دینیّەیی اخلاص ایلە یاپمەسنی قزانییورسڭ، دییە روحمە اخطار ایدیلدی. بن دە بتون قوّتملە الحمد للّٰه دیدم. انسانیّت طماریلە او ظالملرە آجیدم. یا ربّی.. اونلری اصلاح أیلە دییە دعا ایتدم.

بو یڭی حادثەدە افادەمدە داخلیە وكالتنە یازدیغم كبی، بو حادثەنڭ اون وجهلە قانونسز اولدیغی كبی و قانون نامنە قانونسزلق ایدن او ظالملر، اصل صوچلی اونلر اولدیغی كبی، اویلە بهانەلری آرادیلركە: ایشیتنلری كولدیرەجك و حقپرستلری آغلاتدیراجق افترالریلە و اویدیرمەلریلە اهل انصافە كوستردیلركە: رسالۀ نورە و شاكردلرینە ایلیشمەیە، قانون و حق جهتندە امكان بولامییورلر. دیوانەلگە صاپییورلر.

ازجملە: بر آی بزی تجسّس ایدن مأمورلر، بر شی بهانە بولامدقلرندن بر پوصلە یازمشلركە: سعیدڭ خدمتكاری بر دكّاندن راقی آلمش، سعیدە كوتورمش دییە او پوصلەیی امضا ایتدیرمك ایچون هیچ بر كیمسەیی بولامامشلر. صوڭرە یبانجی و سرخوش بر آدمی یاقەلامشلر. تهدیدكارانە: كل بونی امضا ایت، دیمشلر. او دە: توبەلر توبەسی اولسون، بو عجیب یالانی كیم امضا ایدەبیلیر؟ دیمش. اونلری پوصلەیی ییرتمغە مجبور ایتمش.

ایكنجی نمونە: بیلمدیگم و شیمدی دخی طانیمادیغم بر ذات، آتنی بنی كزدیرمك ایچون ویرمشدی. بن دە راحتسزلغم ایچون تنفّس قصدیلە اكثر كونلردە یاز موسمندە بر ایكی ساعت كزییوردم. او آت و آرابە صاحبنە اللی لیرەلق كتاب ویرمەیی سوز ویرمشدم. تا قاعدەم بوزولماسین. و منّت آلتنە كیرمەیەیم. عجبا بو ایشتە هیچ بر ضرر احتمالی وارمی؟ حالبوكە او آت كیمڭدر؟ دییە اللی دفعە بزلردن، هم والی، هم عدلیەجیلر، هم ضابطە و پولیسلر صوردیلر. كویا بیوك بر حادثۀ سیاسیەدر.

و آسایشە تماس ایدن بر واقعەدر. حتّی بو معناسز صورغولرڭ كسیلمەسی ایچون ایكی ذات حمیّتًا بری آت بنمدر، دیگری آرابە بنمدر، دیدكلری ایچون ایكیسنی دە بنملە برابر توقیف ایتدیلر. بو نمونەلرە قیاسًا چوق چوجق اویونجاقلرینە سیرجی اولوب كولەرك آغلادق. و آڭلادقكە: رسالۀ نورە و شاكردلرینە ایلیشنلر مسخرە اولورلر.

او نمونەلردن لطیف بر محاورە:.. بنم توقیف كاغدمدە توقیفمە سبب، امنیّتی اخلال صوچی یازیلدیغندن بن داها او پوصلەیی كورمدن مدّعی عمومی یە دیدم: سنی كچن كیجە غیبت ایتدم. امنیت مدیری حسابنە بنی قونوشدیران بر پولیسە دیدم: اگر بیڭ مدّعئ عمومی و بیڭ امنیت مدیری قدر بو مملكتدە امنیّت عمومیّەیە خدمت ایتمەمش ایسەم، اوچ دفعە اللّٰه بنی قهر ایتسین دیدم.

صوڭرە بو صیرەدە بو صوغوقدە اڭ زیادە استراحتە و أوشومەمگە و دنیایی دوشونمەمگە محتاج اولدیغم بر هنگامدە، غرضی و قصدی احساس ایدر بر طرزدە بنی بو تحمّلمڭ فوقندە بو تهجیرە و تجریدە و توقیفە و تضییقە سوق ایدنلرە فوق العادە بر اغبرار و قیزمق كلدی. بر عنایت امدادە یتیشدی.

معنًا قلبە اخطار ایدیلدیكە: انسانلرڭ سڭا ایتدكلری عین ظلملرندە، عین عدالت اولان قدر الٰهینڭ بیوك بر حصّەسی واركە بو حپسدەكیلری نورلاندیرمق و تسلّی ویرمك و سزە ثواب قزاندیرمقدر. بو حصّەیە قارشو دە صبر ایچندە بیڭلر شكر ایتمك لازمدر. هم سنڭ نفسڭ، بیلمدیگڭ قصورلریلە اوندە بر حصّە وار. او حصّەیە قارشو استغفار و توبە ایلە نفسڭە: بو طوقاتە مستحق اولدڭ، دیمەلیسڭ. هم كیزلی دوشمانلرڭ دسیسەلریلە بعض صاف دل و وهّام مأمورلری اغفال ایلە، او ظلمە سوق ایتمك جهتیلە اونلرڭ دە بر حصّەسی وار. اوڭا قارشو رسالۀ نورڭ او منافقلرە اوردیغی دهشتلی معنوی طوقاتلر، سنڭ انتقامڭی تمامًا اونلردن آلمش. او طوقاتلر اونلرە یتر. اڭ صوڭ حصّە، بالفعل واسطە اولان بر قسم رسمی مأمورلردر. بو حصّەیە قارشو اونلرڭ تنقید نیّتیلە نورلرە باقمەلرندە ایستر ایستەمز شبهەسز ایمان جهتندە استفادەلرینڭ خاطری ایچون 〚 وَالْكَاظِمٖینَ الْغَیْظَ وَالْعَافٖینَ عَنِ النَّاسِ〛 دستوریلە اونلری عفو ایتمك بر علوّ جنابلقدر. بن دە بو حقیقتلی اخطاردن كمال فرح و شكر ایلە بو یڭی مدرسۀ یوسفیّەدە طورمەیە، حتّی علیهمدە اولانلرە یاردیم ایتمك ایچون كندیمە موجب جزا ضررسز بر صوچ یاپمغە قرار ویردم.

هم بنم كبی یتمش بش یاشندە، علاقەسز، دنیادە سودیگی دوستلرندن حیاتدە یتمشدن آنجق بشی قالمش و اونڭ وظیفۀ نوریەسنی كورەجك یتمش بیڭ نور نسخەلری باقی قالوب سربست كزییورلر. و بر دیلە بدل، بیڭلر دیل ایلە خدمت ایمانیەیی یاپاجق قرداشلری و وارثلری بولونان بنم كبی بر آدمە قبر، بو حپسدن یوز درجە زیادە خیرلیدر. و بو حپس دخی خارجندە

حرّیتسز تحكّملر آلتندەكی سربستیّتدن یوز درجە داها راحتدر، داها فائدەلیدر. چونكە حپسڭ خارجندە تك باشیلە یوزر علاقەدار مأمورلرڭ تحكّملرینی چكمگە مقابل، حپسدە یوزر محبوسلرلە برابر یالڭز مدیر و غاردییان كبی بر ایكی ذاتڭ مصلحتە بناءً خفیف تحكّملرینی چكمگە مجبور اولور. اوڭا مقابل، حپسدە چوق دوستلردن قرداشانە تلطیفلر و تسلّیلر كورور. هم اسلامیت شفقتی و انسانیّت فطرتی بو وضعیتدە اختیارلرە مرحمتًا كلمەسی، حپس زحمتنی رحمتە چویرییور، دییە حپسە راضی اولدم.

بو اوچنجی محكمەیە كلدیگم صیرەدە ضعفیت و اختیارلقدن و راحتسزلقدن و آیاقدە طورمەیە صیقیلدیغمدن محكمە قاپوسنڭ خارجندە بر ایسكملەدە اوتوردم. بردن بر حاكم كلدی. حدّت ایتدی: نەدن آیاقدە بكلەمەیور؟ اهانتكارانە دیدی. بن دە اختیارلق جهتندە بو مرحمتسزلگە قیزدم. بردن باقدم. پك چوق مسلمانلر كمال شفقت و اخوّتلە مرحمتكارانە باقییورلر، اطرافمزدە طوپلانمشلر. طاغیتیلمایورلر. بردن (ایكی حقیقت) اخطار ایدیلدی:.

[برنجیسی] بنم و نورلرڭ كیزلی دوشمانلریمز، بنم ایستەمدیگم حقّمدەكی توجّە عامّەیی قیرمقلە نورڭ فتوحاتنە سد چكیلیر دییە، بعض صاف دل رسمی مأمورلری قاندیروب، شخصمی ملّت نظرندە چوروتمك فكریلە بویلە اهانتكارانە معاملەیە سوق ایتمشلر. بوڭا قارشو عنایت الٰهیە نورلرڭ ایمان خدمتنە مقابل بر اكرام اولارق، او بر تك آدمڭ اهانتنە بدل، بو یوز آدمە باق، بونلر خدمتڭزی تقدیر ایلە سزە شفقتكارانە آجییورلر. و علاقەدارانە سزی استقبال و تشییع ایدییورلر. حتّی ایكنجی كون بن مستنطق دائرەسندە مدّعئ عمومینڭ سؤٓاللرینە جواب ویرركن، حكومت حولیسندە محكمە پنجرەلرینە قارشو، بیڭ قدر اهالی كمال علاقە ایلە طوپلانمشلر. لسان حاللریلە "بونلری صیقماییڭز" دیدكلرینی، وضعیتلریلە افادە ایدییورلر، كوروندیلر. پولیسلر اونلری طاغیتامایورلردی. قلبمە اخطار ایدیلدیكە: بو اهالی، بو تهلكەلی عصردە تام بر تسلّی و سوندیریلمز بر نور و قوّتلی بر ایمان و سعادت باقیەیە طوغری بر مژدە ایستەیورلر. و فطرتًا آرایورلر. و نور رسالەلرندە آرادقلری بولونویور، دییە ایشیتمشلركە: بنم اهمّیتسز شخصمە، ایمانە بر پارچە خدمتكارلغم ایچون حدّمدن چوق زیادە التفات كوسترییورلر.

[ایكنجی حقیقت] امنیّتی اخلال وهمیلە و بزە اهانت ایتمك نیّتیلە و توجّە عامّەیی قیرمق قصدیلە، آلدانمش محدود آدملرڭ تحقیركارانە بد معاملەلرینە مقابل، حدسز اهل حقیقتڭ و نسل آتینڭ تقدیركارانە آلقیشلامەلری وار دییە اخطار ایدیلدی.

اوت، قومونیست پردەسی آلتندە آنارشیستلگڭ امنیت عمومیەیی بوزمەیە دهشتلی چالیشمەسنە قارشو، رسالۀ نور و شاكردلری، ایمان تحقیقی قوّتیلە بو وطنڭ هر طرفندە او مدهش افسادی طوردیرییورلر و قیرییورلر. امنیّتی و آسایشی تأمینە

چالیشییورلركە: پك چوق بر كثرتدە اولان و مملكتڭ هر طرفندە بولونان نور طلبەلرندن، بو یگرمی سنەدە علاقەدار اوچ درت محكمە و اون ولایتڭ ضابطەلری، امنیّتی اخلالە دائر هیچ بر وقوعاتلرینی بولمامشدر. و قید ایتمەمشدر. و اوچ ولایتڭ انصافلی بر قسم ضابطەلری دیمشلر: نور طلبەلری، معنوی بر ضابطەدر. و آسایشی محافظەدە بزە یاردیم ایدییورلر. ایمان تحقیقی ایلە نورلری اوقویان هر آدمڭ قفاسندە بر یاساقجی یی بیراقییورلر. امنیّتی تأمینە چالیشییورلر.

بونڭ بر نمونەسی، دڭزلی حپسخانەسیدر. نورلر و او محبوسلر ایچون یازیلان میوە رسالەسی اورایە كیرمسیلە، اوچ درت آی ظرفندە ایكی یوزدن زیادە اولان او محبوسلر اویلە فوق العادە اطاعتلی و دیندارانە بر صلاح حال آلدیلركە: اوچ درت آدمی ئولدیرن بر آدم، تختە بیتلرینی ئولدیرمكدن چكینییوردی. تام مرحمتلی، ضررسز، وطنە نافع بر عضو اولمغە باشلادیلر. حتّی رسمی مأمورلر بو حالە حیرتلە و تقدیرلە باقییورلردی. هم داها حكم آلمدن بر قسم كنچلر دیدیلر: بو نورجیلر حپسدە قالسەلر، بز كندیمزی محكوم ایتدیرەجگز. و جزا آلمەیە چالیشاجغز. تا اونلردن درس آلوب اونلر كبی اولاجغز، اونلرڭ درسیلە كندیمزی اصلاح ایدەجگز.

ایشتە بو ماهیتدە بولونان نور طلبەلرینی، امنیّتی اخلال ایدییورلر دییە اتهام ایدنلر، هر حالدە یا غایت فنا بر صورتدە آلدانمشلر ویا آلدانمشلر. ویاخود بیلەرك ویا بیلمەیەرك آنارشیستلك حسابنە حكومتی اغفال ایدوب بزلری اذیّتلرلە ازمگە چالیشییورلر. بز دە بونلرە قارشو دیرز:

مادام ئولوم ئولدیریلمییور. و قبر قپانمایور. و دنیا مسافرخانەسندە یولجیلر، غایت سرعت و تلاشلە قافلە قافلە آرقەسندە طوپراق آرقەسنە كیروب غائب اولویورلر. البتە پك یاقیندە بربریمزدن آیریلاجغز. سز، ظلمڭزڭ جزاسنی دهشتلی بر صورتدە كورەجكسڭز. هیچ اولمازسە (مظلوم اهل ایمان حقّندە ترخیص تذكرەسی اولان) و ئولومڭ اعدام ابدیسی اولان دار آغاجنە چیقاجقسڭز. سزڭ دنیادە توهّم ابدیّتلە آلدیغڭز فانی ذوقلریڭز، باقی و الیم ألملرە دونەجك.

مع التّأسّف كیزلی منافق دوشمانلریمز بو دیندار ملّتڭ یوزر میلیون ولی مقامندە اولان شهیدلرینڭ و قهرمان غازیلرینڭ قانیلە و قیلیجیلە قزانیلان و محافظە ایدیلن اسلامیتە، بعضًا طریقت نامنی طاقوب و او كونشڭ بر تك شعاعی اولان طریقت مشربنی، او كونشڭ عیننی كوستروب، حكومتڭ بعض دقّتسز مأمورلرینی آلداتوب حقیقت قرآنیەیە و حقائق ایمانیەیە تأثیرلی بر صورتدە چالیشان نور طلبەلرینە طریقتجی و سیاسی جمعیتجی نامی ویرەرك علیهمزە سوق ایتمك ایستەیورلر. بز هم اونلرە، هم اونلری علیهمزدە دیڭلەینلرە دڭزلی محكمۀ عادلەسندە دیدیگمز كبی دیرز:

یوز میلیون باشلرڭ فدا اولدقلری بر قدسی حقیقتە، بزم دخی باشلریمز فدا اولسون. دنیایی باشمزە آتش یاپسەڭز، حقیقت قرآنیەیە فدا اولان بو باشلر، زندقەیە تسلیم سلاح ایتمەیەجك. و وظیفۀ قدسیەلرندن واز كچمەیەجكلر. ان شٓاء اللّٰه.

[اَلْحُجَّةُ الزَّهْرَا]

(ایكی مقامدر)

بو درس، ظاهرًا كوچك، حقیقتدە پك بیوك و چوق قوّتلی و چوق كنیش بر رسالەدر. هم بنم تفكّری حیاتمڭ، هم نورڭ تحقیقی حیات معنویّەسنڭ علم الیقین، عین الیقین اتّحادندن چیقان بر میوۀ ایمانیّە و فردوسی بر ثمرۀ قرآنیّەدر.

برنجی مقام اوچ قسمدر:. یگرمنجی مكتوبڭ خلاصة الخلاصەسی، و اوچنجی مدرسۀ یوسفیّەدە ویریلن درسڭ برنجی قسمیدر.

مؤلّفی

سعید النّورسی

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ وَبِهٖ نَسْتَعٖینُ

[برنجی مقام]

آفیون حپسندە اون بر آی تجرید مطلقدە بولوندیغمە دائر محكمۀ تمییزە یازدیغم استدعا بهانەسیلە، اوتوز بش سنە انزوادە اولان و خصوصًا كیجەلردە دنیایی اونوتمقدە بولونان و غرضكارانە ترصّدلرلە یگرمی اوچ سنە صیقینتی چكدیگندن انسانلردن توحّش ایدوب، یالڭز تك باشنە قالارق خدمتجیسندن و نور درسنی اشتیاقلە آرزو ایدندن باشقە كیمسە ایلە بر ساعت برابر بر یردە بولونمقدن چوق صیقیلان بنم كبی بر بیچارەیی، بشنجی قوغوشە جبرًا نقل ایتدیلر. و قرداشلریمڭ یانمە كلمەلرینی یاساق ایتدیلر. او غلبەلق ایچندە یاشایامایاجغم دییە چوق تلاش ایدركن، بردن بر علامت حدّت و غضب اولارق، صوغوق درجەسی او قدر شدّتلندیكە: اگر او اسكی یرمدە قالسە ایدم، هیچ طایانامایاجقدم. او زحمت، بنم حقّمدە رحمتە دوندی.

قلبە كلدیكە: كرچە نور شاكردلری هر قوغوشدە، هم كندیلری حسابنە، هم سنڭ بدلڭە تام نور درسلریلە چالیشییورلر.

فقط بو بشنجی قوغوش، بر نوع تجرید خانە اولدیغندن، كلوب كیدنلرلە تازەلنییور، دگیشییور. نور درسنە داها زیادە محتاجدر. هم روسڭ دهشتلی بر انكار ایلە و اللّٰهی طانیمامقلە هجومنی یازان غزتەلرڭ یازیلرینی اوقویان كنچلر و اختیارلر، البتە ایمان باللّٰە دەكی موجودیت و وحدانیت الٰهیەیە دائر غایت قطعی و قوّتلی درسلرە پك زیادە احتیاجلری وار دییە تسبیحاتدە قلبە كلدی.

بن دە صباح نمازندن صوڭرە اسكیدنبری اونر دفعە اوقودیغم و قوجە یگرمنجی مكتوب رسالەسی اون بر كلمەسندە، هم اون بر برهان وجوب و وجودی و وحدت ربّانیّەیی، هم اون بر مژدەیی غایت پارلاق كونش كبی تفصیلاتیلە كوسترن و بر روایتدە اسم اعظمی طاشییان بو تهلیل و توحید معظّم: [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرٖیكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ یُحْیٖی وَیُمٖیتُ وَهُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ وَاِلَیْهِ الْمَصٖیرُ] اولان قدسی جملەیی متفكّرانە تكرار ایدوب، یگرمنجی مكتوبڭ قیصە بر خلاصة الخلاصەسنی برابر دوشونویوردم. بردن قلبە كلدیكە: بو قیصەجق خلاصەیی نادر خواجەیە و بورادەكی كنچلرە درس ویر. بن دە بسم اللّٰه دییوب باشلادم. دیدم:

بو كلام توحیددە اون بر مژدە و اون بر حجّت ایمانیە وار. شیمدی یالڭز حجّتلرە غایت قیصە بر اشارت ایدوب ایضاحنی و مژدەلرینی یگرمنجی مكتوبە و نور اجزالرینە حوالە ایدەجگم. فقط شیمدی او درسی یازدیغم زمان، اونلرە سویلەمدیگم بعض كلمەلری و نكتەلری دخی یازمەیی مناسب كوردم.

ایشتە او كلام توحیدڭ اون بر كلمەسندن [برنجی كلمەسی] [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] در. بوندەكی حجّت ایسە، مطبوع آیت الكبرا رسالەسیدركە: او امثالسز حجّتڭ خارقەلغی ایچوندركە: امام علی رضی اللّٰه عنه نورڭ اجزالرندن خبر ویردیگی صیرەدە (وَبِالْاٰیَةِ الْكُبْرٰٓی اَمِنّٖی مِنَ الْفَجَتْ) دییوب او آیت الكبرایی شفاعتجی یاپارق نور شاكردلرینڭ، او رسالەنڭ، هم آنقرە، هم دڭزلی محكمەلرندە غلبەسیلە و پردە آلتندە تأثیرلی انتشاریلە دڭزلی حپسندن نجاتلرینە، هم برائت قزانمەلرینە سبب اولدیغی كبی، اونڭ كیزلی طبعی دە شاكردلرینڭ طقوز آی موقوفیّتلرینە وسیلە اولمەسیلە امام علی رضی اللّٰە عنهڭ هم كرامت غیبیّەسنی، هم نور شاكردلرینڭ بدلنە دعاسنی پك ظاهر بر صورتدە تصدیق ایتدی.

اوت، آیت الكبرا شعاعی، اوتوز اوچ اجماع عظیمی و كلّی حجّتلری موجوداتڭ هیئت مجموعەسندە كوستروب، هر بر حجّت كلیّەدە حدسز برهانلرە اشارت ایدرك باشدە سماوات ییلدیزلر كلمەلریلە، ارض حیوانات و نباتات كلاملری و جملەلریلە كیت كیدە تا كائنات مجموعەسی مشتملات و موجودات و حدوث و امكان و تغیّر حقیقتلرینڭ كلمەلریلە، واجب الوجودڭ موجودیتنی و وحدانیتنی كونش ظهورندە و كوندوز قطعیتندە اثبات ایدییور. صارصیلماز بر ایمان ایستەینلر و دینسز آنارشیستلگە

قارشو قیریلماز بر قیلیچ آرایانلر، آیت الكبرایە مراجعت ایتسینلر.

[ایكنجی كلمە] [وَحْدَهُ] در. بوندەكی حجّتە غایت قیصە بر اشارت شودر: بو كائناتدە هر جهتدە بر برلك و بر وحدت كورونویور. مثلا كائنات بر منتظم شهر و بر محتشم سرای و بر مجسّم معنیدار كتاب و بر جسمانی و هر بر آیتی حتّی هر بر حرفی و هر بر نقطەسی معجزەكار بر قرآن حكمندە بولونمەسیلە، بر وحدت و برلك كوستردیگی كبی، او سرایڭ لامبەسی بر، تقویمجی قندیلی بر و آتشلی آشجیسی بر، و سقاجی سونكری صوجیسی بر.. بر بر بر، تا بیڭ برلر قدر برلكلری و وحدتلری كوسترمكلە، او سرایڭ و او شهرڭ و او كتابڭ و او جسمانی قرآن كبیرڭ صاحبی، حاكمی، كاتبی، مصنّفی بالبداهە موجود و واحد و بردر دییە قطعی اثبات ایدر.

[اوچنجی كلمە] [لَا شَرٖیكَ لَهُ] در. بوندەكی حجّتە غایت قیصە بر اشارت شویلەدر: آیت الكبرا شعاعنڭ معدنی، استادی، اساسی و آیت الكبرا نامندە اولان 〚 قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُٓ اٰلِهَةٌ كَمَا یَقُولُونَ اِذًا لَابْتَغَوْا اِلٰی ذِی الْعَرْشِ سَبٖیلاً〛 الٰی آخرە آیت اكبریدر. یعنی اگر شریك اولسە ایدی.. و باشقە پارماقلر ایجادە و ربوبیتە قاریشسە ایدیلر، انتظام كائنات بوزولاجقدی. حالبوكە كوچوجك بر سینگڭ قنادندن و كوز ببگندەكی بر حجیرەجكدن طوت، تا طیّارۀ جوّیە اولان حدسز قوشلرە، تا منظومۀ شمسیەیە قدر هر شیدە جزئی و كلّی، كوچك و بیوك اڭ مكمّل بر انتظام بولونمسی، شكسز و قطعی بر صورتدە، شریكلرڭ محالیّتنە و معدومیّتنە دلالت ایتدیگی كبی، واجب الوجودڭ موجودیتنە و وحدتنە بالبداهە شهادت ایدر.

[دردنجی كلمە] [لَهُ الْمُلْكُ] در. بوندەكی اوزون حجّتە غایت قیصە بر اشارت ایدرز. اوت كوزیمزلە كورییورزكە: زمین یوزینی بر تارلە یاپوب، ایچندە هر بر بهاردە یوز بیڭ نوع نباتاتڭ تخوملرینی برابر قاریشیق اولارق او پك كنیش تارلەدە اكییور. و محصولاتلرینی هیچ قاریشدیرمایارق، شاشیرمایارق كمال انتظاملە آیری آیری قالدیروب، ایكی یوز بیڭ نوع حیواناتنە اوندن رحمت و حكمت ألیلە ارزاق و تعییناتلرینی احتیاجلرینە كورە توزیع ایدن حدسز قدرت و علم صاحبی بر متصرّف پردە آرقەسندە واركە: بو كنیش و زنكین ملكندە، خصوصًا زمین تارلەسندە بو تصرّفاتی یاپییور. او متصرّف حكیمی و مالك رحیمی طانیمایان، احمق سوفسطائیلر كبی، بو زمینی محصولاتیلە انكار ایتمەیە مجبور اولور.

[بشنجی كلمە] [وَلَهُ الْحَمْدُ] در. بوندەكی پك كنیش حجّتە غایت قیصە بر اشارتمز شودر: اوت كوزیمز ایلە

كورییورزكە.. و عقلمزلە دە بداهتلە بیلییورزكە: بو كائنات شهرندە و زمین محلّەسندە و انسان و حیوانات قیشلەسندە اویلە بر رزّاق رحیم و اویلە بر محسن كریم تصرّف و نظارت و تربیە ایدییوركە: كندی نعمتلرینە مقابل حمد و شكر ایتدیرمك ایچون، زمینی بر سفینۀ تجارت و ارزاق كتیرن بر شمندوفر.. و یوزندەكی بهار موسمنی بر واغون طرزندە یاپوب یوز بیڭ نوع طعاملرلە و ممەلر دینیلن قونسروە پاكتلریلە طولدیروب، قیش آخرندە ارزاقلری بیتن محتاج ذی حیاتلرە یتیشدیرن بر رزّاق رحیمڭ ایشلری اولدیغنی، ذرّە قدر عقلی بولونان تصدیق ایدر. و تصدیق ایتمەیوب انكارە صاپان، البتە زمین یوزندەكی وسیلۀ حمد و شكران اولان بتون منتظم نعمتلری و معیّن رزقلری انكار ایتمەیە مجبور اولوب، احمق بر مضر حیوان اولور.

[آلتنجی كلمە] [یُحْیٖی] در. حجّتنە غایت قیصە بر اشارت شویلەدر: اوت، اوننجی سوزدە و نور اجزالرندە برهانلریلە اثبات ایدیلمشكە: هر بهاردە ذی حیاتلردن اوچ یوز بیڭ نوع، هم چشید چشید طرزلردە اولان و حدسز افرادی بولونان بر اوردوی سبحانی، روی زمیندە احیا ایدیلییور. اونلرە كمال انتظاملە حیات و لوازمات حیاتیّە ویریلییور. حشر اعظمڭ یوز بیڭ نمونەلرینی، بلكە امارەلرینی كوستروب، او آیری آیری حدسز مخلوقاتی برابر بربری ایچندە سهوسز، یاڭلیشسز، نقصانسز، هیچ شاشیرمایارق، قاریشیق ایكن هیچ قاریشدیرمایارق، هیچ اونوتمایارق كمال میزان و نظاملە دیریلتن و حیات ویرن.. و نطفە دینیلن متماثل صو قطرەلرندن و طوپراغڭ متشابه تخوملرندن و آز فرقلی حبّەجكلرندن و سینكلرڭ بربرینڭ عینی اولان یومورطەجقلرندن و قوشلرڭ عین هوادن بربرینڭ عینی نطفەلرندن، هم بربرینڭ مثلی ویا آز فرقلی یومورطەلرندن او حدسز افرادی بولونان و بربرندن صورتجە، صنعتجە و معیشتجە آیری آیری یوز بیڭلر ذی حیاتلری دیریلتن.. و زمیندە، خصوصًا بهار صحیفەسندە یوز بیڭ باشقە باشقە كتابلری برابر بربری ایچندە، خطاسز غایت مكمّل یازان حدسز بر دقّت.. و نهایتسز بر حكمتلە ایش كورن و تصرّف ایدن بر ذات حیّ قیّوم و محیی بر خلّاق علیم اولدیغنە قناعت كتیرمەین، البتە هم كندینی، هم بتون زمیندە و زمان شریدینە آصیلان بتون كچمش بهارلردە و حیاتلی زمین و فضا یوزلرندە بولونمش اولان بتون ذی حیاتلری انكار ایتمەیە.. و اڭ احمق و بدبخت بر ذی حیات اولمغە مجبوردر.

[یدنجی كلمە] [وَیُمٖیتُ] در. بونڭ حجّتنە غایت قیصە بر اشارت ایسە، اوت كورییورزكە: كوز موسمندە اوچ یوز بیڭ نوع ذی حیات وفات نامیلە ترخیص ایدیلیركن.. هر بر نوعڭ هر بر فردینڭ صحیفۀ عمللرینڭ

قوطوجقلری و ایشلەدكلرینڭ فهرستلری.. و كلەجك بهاردە ایشلەیەجكلرینڭ لیستەلری.. و بر جهتدە بر نوع روحلری اولان تخوملری اونلرڭ یرلرندە حفیظ ذوالجلالڭ ید حكمتنە امانت ایدیلدیگنی.. و اینجیرڭ تخوملری و چكردكلری كبی ذرّەجك او كوچوجك تخوملری، برر روح باقی كبی اینجیر آغاجنڭ بتون قوانین حیاتیەسنی طاشییان و بر كتاب قدر قوّۀ حافظەدەكی یازی مثللو، آغاجڭ تاریخچۀ حیاتنی چكردگندە قدر قلمیلە یازان و بیوك بر كتاب حكمنە كتیرن بر خلّاق حكیمی و بر حیّ لایموتی طانیمایان، البتە دگل احمق بر انسان و دیوانە بر حیوان، بلكە جهنّم آتشنی قاریشدیران بر سرسری شیطاندن داها بدبخت اولور. و ابدی ئولومە محكوم اولور.

اوت، بو كلمەلرڭ حجّتلرینە اشارت ایدن كلّی و احاطەلی.. و حدسز خارقەلی و نهایتسز خارقەلری و معجزەلری احتوا ایدن بو مذكور حكیمانە افعالڭ فاعلسز اولمەلری، بیڭلر درجە محال و باطل اولدیغی كبی كور، عاجز، شعورسز، صاغیر، جامد، قارمە قاریشیق، انتظامسز، قاریشیق و استیلاجی اولان اسبابە اسناد ایتمك، كذا بیڭلر درجە ممتنع و اساسسزدر. یوقسە طوپراغڭ هر بر ذرّەسندە، حدسز بر قدرت و بر حكمت.. و بتون اوتلرڭ و چیچكلرڭ تشكیلاتنە دائر پك خارقە و كلّی صنعتكارلق بولونمسی.. و هوانڭ هر بر ذرّەسندە 《 رهبردەكی هُوَ نكتەسنڭ دیدیگی كبی》 بتون قونوشمەلری.. و تلەفونلرڭ و رادیولرڭ كلمەلرینی بیلەجك و سائر ذرّەلرە درس ویرەجك بر قابلیت بولونمسی لازم كلیر. بو عجیب فكری ایسە، هیچ بر شیطان هیچ بر كیمسەیە قبول ایتدیرەمز. و بو درجە عقلدن و حقیقتدن اوزاق.. و بتون موجوداتە قارشو بر تحقیر و تجاوز اولان كفر و انكارڭ جزاسی، آنجق دهشتلی جهنّم اولابیلیر. و عین عدالتدر. البتە اویلە منكر ایچون، یاشاسین جهنّم دیمەمز لازم.

[سكزنجی كلمە] [وَهُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ] در. بوندەكی حجّتە غایت قیصە بر اشارت شودر: مثلا ناصلكە كوندوزدە چالقانان بر دڭزڭ یوزندە و آقان بر نهرڭ اوستندەكی قبارجقلردە كورونن كونشجكلرڭ كیتمەلریلە آرقەلرندن كلن یڭی قبارجقلر، عینًا كیدنلر كبی كونشجكلری كوسترمكلە كوگدەكی كونشە اشارت و شهادت ایدرلر. و زوال و وفاتلریلە بر دائمی كونشڭ موجودیتنە و بقاسنە دلالت ایدرلر. عینًا اویلە دە، هر وقت دگیشن كائنات دڭزینڭ یوزندە و تازەلنن حدسز فضاسندە و ذرّات تارلەسندە و بتون حادثاتی و فانی موجوداتی قوجاغنە آلارق برابر چالقانان زمان نهرینڭ ایچندە مخلوقات متمادیًا سرعتلە آقوب كیدییورلر. ظاهری سببلریلە برابر وفات ایدییورلر. هر سنە، هر كون بر كائنات ئولور، بر تازەسی یرینە كلیر. و ذرّات تارلەسندە متمادیًا سیّار دنیالر و سیّال عالملر محصولاتی آلیندیغندن،

البتە قبارجقلر و ایچندەكی كونشجكلرینڭ زواللریلە دائمی بر كونشی كوستردكلری كبی، او حدسز مخلوقاتڭ و محصولاتڭ وفاتلری.. و ظاهری سببلریلە برابر كمال انتظاملە ترخیصلری، كوندوز كبی شبهەسز، كونش كبی ظاهر بر قطعیتدە بر حیّ لایموتڭ، بر شمس سرمدینڭ و بر خلّاق باقینڭ و بر قوماندان اقدسڭ وجوب وجودی و وحدتی و موجودیتی كائناتڭ موجودیتندن بیڭ درجە ظاهر و قطعیدر، دییە بتون موجودات آیری آیری و برابر شهادت ایدرلر.

ایشتە كائناتی طولدیران بو یوكسك سسلری و قوّتلی شهادتلری ایشیتمەین و قولاق ویرمەین، نە درجە صاغیر و احمق و جانی اولدیغنی البتە آڭلادیڭز.

[طوقوزنجی كلمە] [بِیَدِهِ الْخَیْرُ] در. بوندەكی حجّتە غایت قیصە بر اشارت شودر:. كورییورزكە: بو كائناتدە هر دائرە، هر نوع، هر طبقە، حتّی هر فرد، هر اعضا، حتّی هر بدندەكی هر بر حجیرەنڭ احتیاط رزقنی طاشییان بر مخزنی، بر دپوسی و لوازماتنی یتیشدیرن و محافظە ایدن بر تارلەسی و خزینەسی واركە: غایت انتظام و میزان ایلە و غایت حكمت و عنایت ایلە وقتی وقتنە محتاجڭ اقتدار و اختیاری خارجندە بر دست غیبی طرفندن او محتاجڭ النە ویریلییور.

مثلا طاغلر، ذی حیاتە و انسانە لازم اولان بتون معدنلری، علاجلری و حیاتە لازم شیلری طاشییورلر. و برینڭ امریلە و تدبیریلە غایت مكمّل بر خزینە و بر آنبار اولدیغی كبی، زمین دخی بتون او ذی حیاتڭ ارزاقلرینی بر رزّاق حكیمڭ قوّتیلە كمال میزان و انتظاملە یتیشدیرن بر تارلە، بر خرمان و بر مطبخدر. حتّی هر انسانڭ و جسمندەكی هر بر عضوڭ بر دپوسی و بر مخزنی، حتّی بر حجیرەنڭ دخی بر احتیاط مخزنجگی بولوندیغی كبی، كیت كیدە تا دار آخرتڭ بر مخزنی دنیادر. و جنّتڭ بر تارلەسی و دپوسی، بو عالمدەكی حسنلری و حسناتلری و نورلری محصول ویرن عالم اسلامیت و حقیقتلی انسانیّت.. و جهنّمڭ بر آنباری ایسە، شرلری و چركینلری و كفرلری محصول ویرن و شر اولان و عدمدن كلن و خیر اولان وجود عالملرینی تلویث ایدن پیس مادّەلرڭ و طائفەلرڭ و ییلدیزلرڭ حرارت مخزنی بر جهنّم و نورلر خزینەسی بر جنّتدركە: [بِیَدِهِ الْخَیْرُ] كلمەسی، بتون او حدسز خزینەلرە اشارتلە پك پارلاق بر حجّتی كوسترییور.

اوت، بو كلمە ایلە و [بِیَدِهٖ مَقَالٖیدُ كُلِّ شَیْءٍ] جملەسیلە، یعنی هر شیئڭ آناختاری اونڭ الندەدر. نهایتسز كنیش و حدسز خارقەلی بر حجّت ربوبیّت و وحدت، بتون بتون كور اولمایانە كوستریر. مثلا او حدسز خزینەلردن و آنبارلردن یالڭز بوڭا باقكە: هر بری بر قوجە آغاجڭ ویا بر پارلاق چیچگڭ جهازاتنی و مقدّراتنڭ پروغرامنی طاشییان و كوچوجك مخزنجكلر اولان چكردكلرڭ و تخوملرڭ آناختارلری ألندە بولونان بر متصرّف حكیم، بر چكردگڭ قابوقجغنی، اویان امریلە..

و ارادە آناختاریلە تام میزان و نظاملە آچدیغی كبی، زمین خزینەسنی دخی یاغمور آناختاریلە آچارق مخزنجكلری و نباتاتڭ نطفەلری اولان بتون حبّەلری و حیواناتڭ منشئلری و قوشلرڭ و سینكلرڭ صو و هوادن نطفەلری اولان و بتون انكشاف امرینی آلان قطرەلر مخزنجكلرینی برابر خطاسز آچدیغی وقتدە كائناتدەكی كلّی و جزئی مادّی و معنوی بتون خزینەلری و دپولری حكمت و ارادە و رحمت و مشیئت ألیلە هر برینە مخصوص بر آناختارلە آچدیغنی بیلمك و كورمك ایسترسەڭ، سنڭ بر نوع مخزنجكلرڭ اولان كندی قلبڭە و دماغڭە و جسدیڭە و معدەڭە و باغچەڭە و زمینڭ چیچگی اولان بهارە و اوندەكی چیچكلرە و میوەلرە باقكە: كمال نظام و میزان و رحمت و حكمتلە بر دست غیبی طرفندن امر 〚 كُنْ فَیَكُونْ〛 تزگاهندن كلن آیری آیری آناختارلرلە آچییور. بر درهم قدر بر قوطوجقدن بر بطمان، بلكە بعضًا یوز بطمان طعاملری كمال انتظام ایلە چیقارییور. ذی حیاتلرە ضیافتلر ویرییور. عجبا بویلە علیمانە، بصیرانە، نهایتسز منتظم بر فعلە و تصادفسز تام حكمتلی بر صنعتە و یاڭلیشسز تام میزانلی بر تصرّفە و ظلمسز تام عدالتلی بر ربوبیتە هیچ ممكنمیدركە: كور قوّت، صاغیر طبیعت، سرسری تصادف، جامد، جاهل، عاجز اسباب مداخلە ایدەبیلسین؟ و بتون اشیایی بردن كوروب و برابر ادارە ایدەمەین و ذرّاتلە سیّارات ییلدیزلری امرندە بولونمایان بر موجود، بو هر جهتلە حكمتلی، معجزەلی، میزانلی تصرّفە و ادارەیە قاریشابیلسین.

ایشتە هر خیر ألندە و هر شیئڭ آناختاری یانندە بولونان بویلە بر متصرّف رحیمی و بویلە بر ربّ حكیمی طانیمایان و انكارە صاپان، البتە〚 تَكَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ〛 آیتنڭ دیدیگی كبی، جهنّم اوڭا قیزییور و قیزیشییور. و لسان حال ایلە حدسز بر عذابە مستحقدر، مرحمتە هیچ لایق دگلدر، دییور.

[اوننجی كلمە] [وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ] در. بوندەكی حجّتە غایت قیصە بر اشارت شویلەدر: بو مسافرحانۀ دنیایە كلن هر ذی شعور كوزینی آچدقجە كوروركە: بر قدرت، بتون كائناتی قبضەسندە طوتمش. هیچ شاشیرمایان ازلی و احاطەلی نهایتسز بر علم و غایت دقّتلی میزانسز و فائدەسز هیچ حركت ایتمەین بر سرمدی حكمت و عنایت او قدرتڭ ایچندە بولونور. ذرّات اوردوسندن بر تك ذرّەیی مجذوب مولوی كبی دوندیرەرك چوق وظیفەلردە استخدام ایتدیگی كبی، كرۀ ارضی عین آندە عین قانونلە، بر سنەدە یگرمی درت بیڭ سنەلك بر دائرەدە یینە مجذوب مولوی مثللو كزدیرر. موسملرڭ محصولاتلرینی حیوان و انسانلرە كتیردیگی عین قانونلە، عین زماندە كونشی بر مكیك و بر چیقریق یاپارق مركزندە جذبەدارانە.. و جاذبەكارانە دوندیروب منظومۀ شمسیە اوردوسی اولان سیّارات ییلدیزلرینی كمال میزان و انتظاملە وظیفەلردە چالیشدیرر.

و عین قدرت عین زماندە عین قانون حكمتلە زمین صحیفەسندە یوز بیڭلر كتاب حكمندە یوز بیڭلر نوعلری برابر، بربری ایچندە، التباسسز، سهوسز یازار. حشر اعظمڭ بیڭلر نمونەلرینی اظهار ایدر. و عین قدرت عین زماندە هوا صحیفەسنی بر یازار بوزار تختەسنە چویرر. و هوانڭ بتون ذرّەلرینی، برر قلم اوچلری.. و او كتابڭ نقطەلری حكمندە امر و ارادەنڭ اونلرە تعیین ایتدیگی وظیفەلرندە استعمال ایدرك.. و بتون او ذرّەلرڭ هر برینە اویلە بر قابلیت ویرمشكە: كویا بتون سوزلری و قونوشمەلری بیلیر كبی آلیر، نشر ایدر. شاشیرماز. كوچوجك برر قولاق، اینجەجك برر لسان اولارق استخدام ایدوب، عنصر هوانڭ امر و ارادۀ الٰهیّەنڭ بر عرشی اولدیغنی اثبات ایدر.

ایشتە بو قیصە اشارتە قیاسًا، بو كائناتی بر منتظم شهر و بر مكمّل آپارتمان و مسافرخانە و بر معجزاتلی كتاب و قرآن حكمنە كتیروب، هیئت مجموعەسندن تا بر ذرّەیە قدر بتون مخلوقات طبقەلرینی و دائرەلرینی و طائفەلرینی، میزان علم و نظام حكمتلە قبضەسنە آلان، تصرّف ایدن.. و قدرتی ایچندە حكمتنی و رحمتنی كوسترن.. و ربوبیّت مطلقەسی ایچندە موجودیتنی و وحدانیتنی كونش و كوندوز كبی بیلدیروب طانیتان.. و بیلدیروب طانیتمەسنە مقابل، ایمانلە طانیمغی.. و سودیرمسنە مقابل، عبودیتلە مقابلە ایتمەیی.. و احساناتلرینە مقابل، شكر و حمد ایتمەیی ایستەین بویلە بر رحمن رحیمی طانیمایان و عبودیتلە اونی سومگە چالیشمایان، بلكە انكار ایلە اوڭا بر نوع عداوت طاشییان انسان صورتندەكی شیطانلر برر كوچك نمرود و برر كوچك فرعون حكمندە نهایتسز بر عذابە البتە مستحق اولورلر.

[اون برنجی كلمە] [وَاِلَیْهِ الْمَصٖیرُ] در. یعنی دائرۀ حضورینە و عالم باقیسنە و آخرتنە و سرمدی دار سعادتنە كیدیلەجگی كبی، بتون كائناتدەكی مخلوقاتڭ مرجعی اودر. بتون اسباب سلسلەلری اوڭا طایانیر. و قدرتنە استناد ایدر. و او قدرتڭ تصرّفاتنە برر پردەدرلر. او قدرت قدسیّەنڭ عزّتنی و حشمتنی محافظە ایچون، بتون ظاهری سببلر یالڭز برر پردەدرلر. ایجاددە دە هیچ تأثیرلری یوقدر. امر و ارادەسی اولمازسە، هیچ بر شی، حتّی هیچ بر ذرّە حركت ایدەمز، دیمكدر. بو كلمەدەكی حجّتە غایت قیصە بر اشارت ایدرز:.

اوّلًا: بو قدسی كلمەنڭ افادە ایتدیگی حشر و آخرت و حیات باقیە حقیقتنڭ بو كلن بهار كبی قطعی و شبهەسز تحقّقنی و كلەجگنی تام ایمان ایتدیرمك و اثبات ایتمك جهتنی اوننجی سوزە و ذیللرینە و یگرمی طقوزنجی سوزە و میوەنڭ یدنجی مسئلەسنە و مناجات شعاعنە و نورڭ ایمانی رسالەلرینە حوالە ایدرز. الحق، اونلر بو ركن ایمانی یی اویلە بر طرزدە حدسز حجّتلرلە اثبات ایتمشلركە: دنیانڭ موجودیتی درجەسندە آخرتڭ تحقّقنی، اڭ معنّد منكرلری دە تصدیقە مجبور ایدن بر صورتدە اثبات ایتمشلر.

ثانیًا: قرآن معجز البیانڭ اوچدن بریسی، حشرە و آخرتە باقار. هر دعوایی اوڭا بنا ایدر. اویلە ایسە، قرآنڭ حقّانیتنی اثبات ایدن بتون معجزەلری و حجّتلری، آخرتڭ وجودینە دخی دلالت ایتدكلری كبی، محمّد علیە الصّلاة والسّلامڭ نبوّتنە شهادت ایدن بتون معجزەلری و عموم دلائل نبوّتی و صدقنڭ بتون حجّتلری، حشرە و آخرتە دخی شهادت ایدرلر. چونكە او ذاتڭؐ بتون حیاتندە دائمی بر بیوك دعواسی، آخرت اولدیغی كبی.. بتون یوز یگرمی درت بیڭ پیغمبرلر * علیهم السّلام دخی حیات باقیەیی و سعادت ابدیەیی دعوا ایدوب بشرە مژدە ایدرك حدسز معجزەلرلە و قطعی دلیللرلە اثبات ایتدكلرندن، البتە اونلرڭ پیغمبرلكلرینە و صادقیّتلرینە دلالت ایدن بتون معجزەلری و حجّتلری، اونلرڭ اڭ بیوك و دائمی دعوالری اولان آخرتە و حیات باقیەیە شهادت ایدرلر. بوڭا قیاسًا سائر اركان ایمانیەیی اثبات ایدن بتون دلیللر دخی، حشرڭ وقوعنە و دار سعادتڭ آچیلمەسنە شهادت ایدرلر.

ثالثًا: هیچ ممكنمیدركە: كندی كمالاتنی و قدرتنی و ربوبیّتنی اظهار ایتمك ایچون بو كائناتی بتون ذرّاتیلە و سیّارات و اجزاسیلە و طبقاتیلە خلق ایدوب، كمال حكمتلە هر بریسنی بر وظیفە ایلە، بلكە چوق وظیفەلرلە متمادیًا چالیشدیران و سرمدی و حدسز جلوۀ اسماسنی كوسترمك ایچون قافلە قافلە آرقەسندە، بلكە متجدّد سیّار دنیا دنیا آرقەسندە مخلوقات طائفەلرینی بو مسافرخانۀ عالمە و حیات دنیویە میدان امتحاننە كوندروب عالم مثالدە قورولان اخروی سینامەلرلە و برزخٖی فوطوغرافلرلە صورتلرینی و عمللرینی و وضعیتلرینی آلارق اونلری ترخیصدن صوڭرە باشقە طائفەلری و قافلەلری و سیّال و سیّار بر نوع دنیالری او میدانە وظیفەلرلە جلوۀ اسماسنە آیینەلر اولمق ایچون كوندرن بر صانع ذوالجلال و بر خالق ذوالجمال و بر اللّٰه ذوالكمال، بو فانی دنیادە شعور و عقل ایلە او خالقڭ بتون مقصدلرینە قارشو مقابلە ایدن و بتون استعدادیلە او خالقی سووب سودیرن و طانییوب و طانیتدیروب حدسز دعالرلە بقایِ آخرت سعادتنی یالواران و عقل سببیلە نهایتسز ألملری آلدیغندن بتون فطرتی و روحی و استعدادی ایلە عین لذّت اولان حیات باقیەیی ایستەین بو نوع انسان ایچون بر دار مكافات و مجازات و بر حشر نشر اولماسین. حاشا یوز بیڭ دفعە حاشا و كلّا.

ایشتە بو قیصەجق اشارتڭ ایضاحاتی و تفصیلاتی و حجّتلری پارلاق و قوّتلی بر صورتدە رسالۀ نوردە بولوندیغندن، اوڭا حوالە ایدرك بو پك اوزون قصّەیی قیصە كسییورز.

〚 سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ〛