[ایكنجی شعاع]

[اسكیشهر حپسخانەسنڭ صوڭ میوەسی اوتوز برنجی لمعەنڭ ایكنجی شعاعی]

اون آلتی سنە اوّل اسكیشهر حپسخانەسندە آرقداشلریمڭ تخلیەلریلە یالڭز قالدیغم بر وقتدە، شو شعاع غایت عجلە، پك نقصان قلمملە، صیقینتیلی راحتسزلق بر زماندە تألیف ایدیلدیگندن، بر درجە انتظامسز اولمقلە برابر، بوكونلردە تصحیح ایدركن، ایمان و توحید نقطەسندە پك چوق قیمتدار و قوّتلی و اهمّیتلی كوردم.

سعید النّورسی

[اخطار] بو رسالە، بنم نظرمدە چوق مهمدر. چونكە ایچندە چوق مهم و اینجە اولان اسرار ایمانیە انكشاف ایدییور. بو رسالەیی آڭلایارق اوقویان آدم، ایماننی قورتاریر ان شٓاء اللّٰه. مع التّأسّف بن بورادە كیمسە ایلە كوروشەمدیگمدن كندیمە تبییض ایدوب یازدیرامدم. بو رسالەنڭ قیمتنی بردن آڭلامق ایسترسەڭ، باشدە بولونان ایكنجی و اوچنجی میوەلری و آخردەكی خاتمەیی و خاتمەدن ایكی صحیفە اوّلكی مسئلەیی اوّلجە دقّتلە اوقو. صوڭرە تمامنی، تأنّی ایلە مطالعە ایت.

بو نكتە، آلتی اسم اعظمڭ آلتی نكتەلرینڭ (اَللّٰهُ اَحَدٌ) ە دائر یدنجی نكتۀ اعظمیدر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ (وَبِهٖ نَسْتَعٖینُ)

〚 فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ〛 آیتنڭ محتشم بر نكتەسیلە و مشهور بر قَسَمِ نَبوینڭ اشاراتی و الهامیلە حسّ ایتدیگم غایت كوزل و چوق شیرین و نهایت درجەدە لطیف اوچ میوۀ توحیدە و اوچ مقتضیسنە و اوچ حجّتنە دائر بر نكتەدر.

ایشتە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام یمین ایتدیگی وقت اڭ چوق استعمال ایتدیگی.. و تكرار ایلە هر زمان فرمان ایتدیگی شو [وَالَّذٖی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهٖ] قسمیدر. و بو قسم كوسترییوركە، شجرۀ كائناتڭ اڭ كنیش دائرەسی و اڭ منتهاسی و نهایاتی و تفرّعاتی دخی، ذات واحد احدڭ قدرتیلە، ارادەسیلە حركت ایدر. چونكە مخلوقاتڭ اڭ منتخبی و اختیارجە اڭ ممتازی اولان، نوع انسانڭ اڭ منتخبی و اڭ مستثناسی اولان محمّد علیە الصّلاة والسّلامڭ نفسی كندی كندینە مالك اولمازسە و افعالندە سربست بولونمازسە و حركاتی باشقە بر اقتدارە، باشقە اختیارە باغلی ایسە، البتە هیچ بر شی و هیچ بر شأن و هیچ بر حال و هیچ بر كیفیت جزئی اولسون، كلّی اولسون، او محیط اقتدارڭ و او شامل اختیارڭ دائرۀ تصرّفنڭ خارجندە اولاماز.

اوت، بو چوق معنیدار قسم محمّدینڭؐ افادە ایتدیگی، غایت معظّم و محیط بر توحید ربوبیّتدر. و بو توحیدڭ اثباتنە دائر یوز، بلكە بیڭ باهر برهانلر سراج النّور اولان رسالۀ نوردە بیان ایدیلدیگندن، بو حقیقتِ عالیەنڭ تفصیلاتنی و اثباتنی رسالۀ نورە حوالە ایدرك، بو ایكنجی شعاعدە مختصر اوچ مقام ایچندە، بو چوق اهمّیتلی حقیقت ایمانیەنڭ برنجی مقامندە، غایت لطیف و طاتلی و چوق قیمتدار و نورلی حدسز ثمرەلرندن اوچ كلّی میوەلرینی غایت مختصر بر صورتدە بیانلە، او میوەلرە بنم قلبمی سوق ایدن ذوقلریمە و حسلریمە اشارت ایدیلەجك. ایكنجی مقامدە ایسە، بو قدسی حقیقتڭ اوچ كلّی مقتضیسی و اسباب موجبەسی بیان ایدیلیر. و او اوچ مقتضی، اوچ بیڭ مقتضیلرڭ قوّتندەدرلر. و اوچنجی مقامدە، او حقیقت توحیدیەنڭ اوچ علامتلری ذكر ایدیلەجك. او اوچ علامت، اوچ بیڭ علامت و امارە و دلیللر قوّتندەدرلر.

[برنجی مقامڭ برنجی میوەسی] توحیددە و وحدتدە، جمال الٓهی و كمال ربّانی تظاهر ایدر. اگر وحدت اولمازسە، او خزینۀ ازلیّە كیزلنیر.

اوت، حدسز جمال و كمالات الٓهیّە و نهایتسز محاسن و حسن ربّانی و حسابسز احسانات و بهای رحمانی و غایتسز كمال و جمال صمدانی، آنجق وحدت آیینەسندە و وحدت واسطەسیلە شجرۀ خلقتڭ نهایتندەكی جزئیّاتڭ سیمالرندە تمركز ایدن جلوۀ اسمادە كورونور. مثلا، اقتدارسز و اختیارسز بر یاورونڭ امدادینە اومولمدق بر یردن، یعنی قان و فیشقی اورتەسندن بیاض، صافی، تمیز بر سوت كوندرمك اولان جزئی فعل ایسە، توحید نظریلە باقیلدیغی وقت، بردن بتون یاورولرڭ پك چوق خارق العادە و پك چوق شفقتكارانە اولان كلّی و عمومی اعاشەلریلە و والدەلرینڭ اونلرە مسخّر ایدیلمەلریلە رحمت رحمانڭ جمال لا یزالیسی، كمال شعشعە ایلە كورونور. اگر توحید نظریلە باقیلمازسە، او جمال كیزلنیر. و او جزئی اعاشە دخی اسبابە و تصادفە و طبیعتە حوالە ایدیلیر. بتون بتون قیمتنی غائب ایدر. بلكە دە ماهیّتنی دە غائب ایدر.

هم مثلا، مدهش بر خستەلقدن شفا بولمق، اگر توحید نظریلە باقیلسە، بردن زمین دینیلن خستەخانۀ كبرادە بولونان بتون دردلیلرە، عالَم دینیلن اجزاخانۀ اكبردن علاجلریلە، درمانلریلە شفا احسان ایتمك یوزندە، رحیم مطلقڭ جمال شفقتی و محاسن رحیمیتی، كلّی و شعشعەلی بر صورتدە كورونور. اگر توحید نظریلە باقیلمازسە، او جزئی، فقط علیمانە، بصیرانە، شعوركارانە اولان شفا ویرمك دخی، جامد علاجلرڭ خاصیتلرینە و كور قوّتە و شعورسز طبیعتە ویریلیر. بتون بتون ماهیّتنی و حكمتنی و قیمتنی غائب ایدر.

بو مقام مناسبتیلە خاطرە

كلن بر صلواتڭ بر نكتەسنی بیان ایدییورم. شویلەكە: نماز تسبیحاتنڭ آخرندە شافعیلردە غایت مستعمل و مشهور بر صلوات اولان (اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِ سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ كُلِّ دَٓاءٍ وَدَوَٓاءٍ وَبَارِكْ وَسَلِّمْ عَلَیْهِ وَعَلَیْهِمْ كَثٖیرًا كَثٖیرًا) نڭ اهمّیتی بوندندركە، انسانڭ حكمت خلقتی و سرّ جامعیّتی ایسە، هر زمان، هر دقیقە خالقنە التجا و یالوارمق و حمد ایدوب شكر ایتمك اولدیغندن، انسانی، قامچی ووروب درگاە الٰهی یە سوق ایدن اڭ كسكین، مؤثّر سائق، خستەلقلر اولدیغی كبی، انسانی كمال شوق ایلە شكرە سوق ایدن و تام معناسیلە منّتدار ایدوب حمد ایتدیرن طاتلی نعمتلر ایسە، باشدە شفالر، دوالر و عافیتلر اولدیغندن، بو صلوات شریفە غایت مشرّف و معنیدار اولمشدر. بن بعضًا (بِعَدَدِ كُلِّ دَٓاءٍ وَدَوَٓاءٍ) دیدكجە، كرۀ ارضی بر خستەخانە صورتندە و مادّی و معنوی بتون دردلرڭ و احتیاجلرڭ درمانلرینی احسان ایدن شافئ حقیقینڭ پك آشكار بر موجودیتنی و كلّی بر شفقتنی و قدسی و كنیش بر رحیمیّتنی حسّ ایدییورم.

هم مثلا، ضلالتڭ غایت مدهش معنوی ألمنی حسّ ایدن بر آدمە ایمان ایلە هدایت احسان ایتمك، اگر توحید نظریلە باقیلسە، بردن او جزئی و عاجز و فانی آدم، بتون كائناتڭ خالقی و سلطانی اولان معبودینڭ مخاطب بر عبدی اولمق و او ایمان واسطەسیلە بر سعادت ابدیەیی و شاهانە و چوق كنیش و شعشعەلی بر ملك باقی یی و باقی بر دنیایی احسان ایتمك و اونڭ كبی بتون مؤمنلری دخی درجەلرینە كورە، او لطفە مظهر ایتمك اولان بو احسان اكبر یوزندە و سیماسندە، بر ذات كریم و محسنڭ اویلە بر حسن ازلیسی و اویلە بر جمال لا یزالیسی كورونوركە، بر لمعەسی ایلە، بتون اهل ایمانی كندینە دوست.. و خاص قسمنی دە عاشق یاپییور. اگر توحید نظریلە باقیلمازسە، او جزئی ایمانی یا متحكّم ویاخود خودبین معتزلەلر كبی، كندی نفسنە ویا بعض اسبابە حوالە ایدركە، حقیقی فیئٓاتی و بهاسی جنّت اولان او رحمانی پیرلانطە، بر جام پارچەسنە اینوب، آیینەدارلق ایتدیگی قدسی جمالڭ لمعەسنی غائب ایدر.

ایشتە بو اوچ مثالە قیاسًا، دائرۀ كثرتڭ منتهاسندەكی جزئیّاتڭ، جزئیات احوالندە توحید نقطەسندە جمال الٰهینڭ و كمال ربّانینڭ بیڭلر انواعی و یوز بیڭلر چشیدلری اونلردە تمركز ایتمەلری جهتیلە كورونور، آڭلاشیلیر، بیلینیر. تحقّقی ثابت اولور.

ایشتە توحیددە جمال و كمال الٰهینڭ قلبًا كورونمسی و روحًا حسّ ایدیلمەسی ایچوندركە، بتون اولیا و اصفیا، اڭ طاتلی ذوقلرینی و اڭ شیرین معنوی رزقلرینی كلمۀ توحید اولان〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ〛 ذكرندە و تكرارندە بولویورلر.

هم كلمۀ توحیددە، عظمت كبریا و جلال سبحانی و سلطنت مطلقۀ ربوبیّت صمدانیّە تحقّق ایتدیگی ایچوندركە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام فرمان ایتمش: [اَفْضَلُ مَا قُلْتُ اَنَا وَالنَّبِیُّونَ مِنْ قَبْلٖی لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] یعنی "بن و بندن اوّل كلن پیغمبرلرڭ اڭ زیادە فضیلتلی و قیمتلی سوزلری〚 لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ〛 كلامیدر."

اوت، بر میوە، بر چیچك، بر ایشیق كبی كوچوجك بر احسان، بر نعمت، بر رزق برر كوچك آیینە ایكن، توحیدڭ سرّیلە بردن بتون امثالنە اوموز اوموزە ویروب اتّصال ایتدكلرندن، او نوعلر برر بیوك آیینەیە دونوب او نوعلرە مخصوص جلوەلنن بر چشید جمال الٓهی یی كوستریرلر. و فانی و موقّت اولان كوزللك ایلە باقی بر نوع حسن سرمدی یی ارائە ایدرلر. مولانا جلال الدّینڭ دیدیگی كبی: (اٰنْ خَیَالَاتٖی كِە دَامِ اَوْ لِیَاسْتْ عَكْسِ مَهْرُویَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ) سرّیلە بر آیینۀ جمال الٓهی اولورلر. یوقسە اگر توحید سرّی اولمازسە، او جزئی میوە تك باشنە قالیر. نە او قدسی جمالی و نە دە او علوی كمالی كوستریر. ایچندەكی جزئی بر لمعە دخی سونر، غائب اولور. عادتا باش آشاغی اولوب الماسدن شیشەیە دونر.

هم توحیدڭ سرّیلە، شجرۀ خلقتڭ میوەلری اولان ذی حیاتدە بر شخصیّت الٓهیّە و بر احدیّت ربّانیّە و صفات سبعەجە معنوی بر سیمای رحمانی و بر تمركز اسما و〚 اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ〛 دەكی خطابە مخاطب اولان ذاتڭ بر جلوۀ تعیّنی و تشخّصی تظاهر ایدر. یوقسە او شخصیّتڭ و او احدیّتڭ و او سیمانڭ و او تعیّنڭ جلوەسی انبساط ایدرك كائنات نسبتندە كنیشلنیر، طاغیلیر، كیزلنیر. آنجق چوق بیوك و احاطەلی قلبی كوزلرە كورونور. چونكە عظمت كبریا پردە اولور. هركسڭ قلبی كورەمز.

هم او جزئی ذی حیاتلردە پك ظاهری بر صورتدە آڭلاشیلیركە، اونڭ صانعی، اونی كورور، بیلیر، دیڭلر. ایستەدیگی كبی یاپار. عادتا او ذی حیاتڭ مصنوعیّتی آرقەسندە، مقتدر، مختار، ایشیتیجی، بیلیجی، كوروجی بر ذاتڭ معنوی بر تشخّصی و بر تعیّنی ایمانە كورونور. و بالخاصّە ذی حیاتدن انسانڭ مخلوقیّتی آرقەسندە غایت آشكار بر طرزدە، او معنوی تشخّص و او قدسی تعیّن، سرّ توحید ایلە و ایمان ایلە مشاهدە اولونور. چونكە او تشخّص احدیّتڭ اساسلری اولان علم و قدرت و حیات و سمع و بصر كبی معنالرڭ هم نمونەلری انساندە وار، هم او نمونەلرلە انسان اونلرە اشارت ایدر. چونكە مثلا كوزی ویرن ذات، هم كوزی كورور، هم اینجە بر معنا اولان كوزڭ كوردیگنی دە كورور، صوڭرە ویرر. اوت، سنڭ كوزیڭە بر كوزلك یاپان كوزلكجی اوستە، كوزە كوزلگڭ یاقیشدیغنی كورور،

صوڭرە یاپار. هم قولاغی ویرن ذات، البتە او قولاغڭ ایشیتدكلرینی ایشیتیر، صوڭرە یاپار، ویرر. سائر صفتلر بوڭا قیاس ایدیلسین.

هم اسمانڭ نقشلری و جلوەلری انساندە وار. انسان اونلرلە، او قدسی معنالرە شهادت ایدر. هم انسان ضعفیلە، عجزیلە، فقریلە، جهلیلە دیگر بر طرزدە آیینەدارلق ایدوب، یینە ضعفنە، فقرینە مرحمت ایدن و مدد ویرن بر ذاتڭ قدرتنە، علمنە، ارادەسنە و هكذا سائر اوصافنە شهادت ایدر.

ایشتە دائرۀ كثرتڭ منتهاسندە و اڭ طاغینیق جزئیاتندە سرّ وحدتلە بیڭ بر اسمای الٰهیە، ذی حیات دینیلن كوچوجك مكتوبلردە تمركز ایدوب آچیق اوقوندیغندن، او صانع حكیم، ذی حیات نسخەلرینی پك چوق تكثیر ایدییور. و بالخاصّە ذی حیاتلردن كوچكلرڭ طائفەلرینڭ نسخەلرینی، داها چوقلقلە تكثیر ایدییور. و هر طرفە نشر ایدییور.

بو برنجی میوەنڭ حقیقتنە بنی ایصال ایدن و سوق ایدن ذوقی بر حسّمدر. شویلەكە: بر زمان، زیادە رقّتمدن و فضلە شفقتمدن و آجیمق دویغوسندن، ذی حیاتلرڭ، خصوصًا اونلردن ذی شعورلرڭ و بالخاصّە انسانلرڭ و بالخاصّە مظلوملرڭ و مصیبتە كرفتار اولانلرڭ حاللری، بنم چوق زیادە رقّتمە و شفقتمە و قلبمە طوقونویوردی. قلبًا دییوردم: "بو عاجز و ضعیف بیچارەلرڭ دردلرینی، عالمدە حكم ایدن بو یكنسق قانونلر دیڭلەمدكلری كبی، استیلاجی و صاغیر اولان عنصرلر و حادثەلر دخی ایشیتمزلر. بونلرڭ بو پریشان حاللرینە مرحمت ایدن و خصوصی ایشلرینە مداخلە ایدن یوقمی؟" دییە روحم چوق دریندن فریاد ایدییوردی. "هم او چوق كوزل مملوكلرڭ و او چوق قیمتدار ماللرڭ و او چوق مشتاق و منّتدار دوستلرڭ ایشلرینە باقاجق و اونلرە صحابت ایدوب حمایە ایدەجك بر مالكلری، بر صاحبلری و بر حقیقی دوستلری یوقمی؟" دییە قلبم بتون قوّتیلە باغیرییوردی.

ایشتە روحمڭ فریادینە و قلبمڭ واویلاسنە وافی و كافی كلیجی و تسكین ایدیجی و قناعت ویریجی جواب ایسە، سرّ توحید ایلە رحمان و رحیم اولان ذات ذوالجلالڭ، عمومی قانونلرڭ تضییقاتلری و حادثاتڭ تهاجماتی آلتندە آغلایان و صیزلایان او سویملی مملوكلرینە، قانونلرڭ فوقندە اولارق، احسانات خصوصیّەسی و امدادات خاصّەسی و طوغریدن طوغری یە هر شیئە قارشو ربوبیّت خصوصیّەسی اولدیغنی.. و هر شیئڭ تدبیرینی بالذّات كندیسی كوردیگنی.. و هر شیئڭ دردلرینی بالذّات دیڭلەدیگنی.. و هر شیئڭ حقیقی مالكی و صاحبی و حامیسی اولدیغنی

سرّ قرآن ایلە و نور ایمان ایلە بیلدم. او حدسز مأیوسیّت یرندە، نهایتسز بر مسروریّت حسّ ایتدم. و هر ذی حیات، اویلە بر مالك ذوالجلالە منسوبیّتی و مملوكیّتی جهتیلە، نظرمدە بیڭلر درجە بر قیمت، بر اهمّیت كسب ایتدیلر.

چونكە مادام هركس، افندیسنڭ شرفیلە و منسوب اولدیغی ذاتڭ مقامیلە، شهرتیلە افتخار ایدر، بر عزّت پیدا ایدر. البتە نور ایمان ایلە، منسوبیّتڭ و مملوكیّتڭ انكشافی صورتندە بر قارینجە بر فرعونی، او منسوبیّت قوّتیلە مغلوب ایتدیگی كبی.. او قارینجە او منسوبیّت شرفیلە دخی، غافل و كندی كندینە مالك و كندینی باشی بوش ظن ایدن.. و اجدادیلە و مُلْكُ مِصِرْ ایلە افتخار ایدن.. و قبر قاپوسندە او افتخاری سونن بیڭ فرعون قدر افتخار ایدەبیلیر. و سینك دخی نمرودڭ سكرات وقتندە عذابە و حجابە انقلاب ایدن افتخارینە قارشو، كندی منسوبیّتنڭ شرفنی ارائە ایدوب، اونڭكینی هیچە ایندیرەبیلیر.

ایشتە〚 اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظٖیمٌ〛 آیتی، شركدە حدسز و چوق بیوك بر ظلم بولوندیغنی بو افادە ایلە بیلدیرر. شرك اویلە بر جرمدركە، هر بر مخلوقڭ حقّنە و شرفنە و حیثیتنە بر تجاوزدر. اونی آنجق جهنّم تمیزلر.

[توحیدڭ ایكنجی میوەسی] برنجی میوە، خالق كائنات اولان ذات اقدسە باقدیغی كبی، بو ایكنجی میوە دە، كائناتڭ ذاتنە و ماهیّتنە باقار.

اوت، سرّ وحدتلە كائناتڭ كمالاتی تحقّق ایدر. هم موجوداتڭ علوی وظیفەلری آڭلاشیلیر. هم مخلوقاتڭ نتیجۀ خلقتلری تقرّر ایدر. هم مصنوعاتڭ قیمتلری بیلینیر. هم بو عالمدەكی مقاصد الٰهیّە وجود بولور. هم ذی حیاتلرڭ و ذی شعورلرڭ حكمت خلقتلری و سرّ ایجادلری تظاهر ایدر. هم بو دهشت انكیز تحوّلات ایچندە قهّارانە فیرطینەلرڭ حدّتلی اكشی سیمالری آرقەسندە، رحمتڭ و حكمتڭ كولر و كوزل یوزلری كورونور. هم فنا و زوالدە غائب اولان موجوداتڭ نتیجەلری و هویتلری و ماهیّتلری و روحلری و تسبیحاتلری كبی چوق وجودلرینی، كندیلرینە بدل عالم شهادتدە بیراقوب، صوڭرە كیتدكلری بیلینیر.

هم كائنات، باشدن باشە غایت معنیدار بر كتاب صمدانی.. و موجودات فرشدن عرشە قدر غایت معجزانە بر مجموعۀ مكتوبات سبحانیّە.. و مخلوقاتڭ بتون طائفەلری، غایت منتظم و محتشم برر اوردوی ربّانی.. و مصنوعاتڭ بتون قبیلەلری میكروپدن، قارینجەدن، تا كركدانە قدر، تا قارتاللرە قدر، تا سیّاراتە قدر سلطان ازلینڭ غایت وظیفەپرور مأمورلری اولدیغی بیلینمسی.. و هر شی، آیینەدارلق و انتساب جهتیلە بیڭلر درجە قیمت شخصیّەسندن داها یوكسك قیمت آلمەلری.. و سیل موجوداتڭ و قافلۀ مخلوقاتڭ، "نرەدن كلییورلر؟ و نرەیە كیدەجكلر؟ و نە ایچون كلمشلر؟ و نە یاپییورلر؟" دییە حلّ ایدیلمەین

طلسملی سؤآللرڭ معمّالری اوڭا انكشاف ایتمسی، آنجق و آنجق سرّ توحید ایلەدر. یوقسە، كائناتڭ مذكور یوكسك كمالاتلری سونەجك. و او علوی و قدسی حقیقتلری، ضدلرینە انقلاب ایدەجك.

ایشتە شرك و كفر جنایتی، كائناتڭ بتون كمالاتنە و علوی حقوقلرینە و قدسی حقیقتلرینە بر تجاوز اولدیغی جهتلەدركە، اهل شرك و كفرە قارشو، كائنات قیزییور. سماوات و ارض حدّت ایدییور. و اونلرڭ محوی ایچون عناصر اتّفاق ایدوب، قوم نوحؑ و عاد و ثمود و فرعون كبی اهل شركی بوغویور، غرق ایدییور. و〚 تَكَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ〛 آیتنڭ سرّیلە، جهنّم دخی اهل شرك و كفرە اویلە قیزییور و قیزیشییوركە، پارچەلانمق درجەسنە كلییور. اوت، شرك، كائناتە قارشو بیوك بر تحقیر و عظیم بر تجاوزدر. و كائناتڭ قدسی وظیفەلرینی و خلقتڭ حكمتلرینی انكار ایتمكلە شرفنی قیرییور. نمونە ایچون بیڭلر مثاللرندن بر تك مثالە اشارت ایدەجگز.

مثلا، سرّ وحدتلە كائنات، اویلە جسیم و جسمانی بر ملائكە حكمندە اولوركە، موجوداتڭ نوعلری عددنجە یوز بیڭلر باشلی.. و هر باشندە، او نوعدە بولونان فردلرڭ صاییسنجە یوز بیڭلر آغیز.. و هر آغزندە، او فردڭ جهازات و اجزاسی و اعضاسی و حجیراتی مقدارنجە یوز بیڭلر دیللر ایلە صانعنی تقدیس ایدرك تسبیحات یاپان اسرافیل مثال عبودیتدە علوی بر مقام صاحبی بر عجائب مخلوق ایكن.. هم سرّ توحید ایلە آخرت عالملرینە و منزللرینە چوق محصولات یتیشدیرن بر مزرعە.. و دار سعادت طبقاتلرینە اعمال بشریّە كبی چوق حاصلاتیلە لوازمات تدارك ایدن بر فابریقە.. و عالم بقادەكی، خصوصًا جنّت اعلادەكی اهل تماشایە، دنیادن آلینمە سرمدی منظرەلری كوسترمك ایچون متمادیًا ایشلەین یوز بیڭلر یوزلی سینامەلی بر فوطوغراف ایكن.. شرك ایسە، بو چوق عجیب و تام مطیع و حیاتدار و جسمانی ملائكەیی.. جامد، روحسز، فانی، وظیفەسز، هالك، معناسز، حادثاتڭ هرج و مرجی آلتندە و انقلابلرڭ فیرطینەلری ایچندە، عدم ظلماتندە یووارلانان بر پریشان مجموعۀ واهیەسی، هم بو چوق غریب و تام منتظم و منفعتدار فابریقەیی.. محصولاتسز، نتیجەسز، ایشسز، معطّل، قارمە قاریشیق اولارق، شعورسز تصادفلرڭ اویونجاغی و صاغیر طبیعتڭ و كور قوّتڭ ملعبەگاهی.. و عموم ذی شعورڭ ماتمخانەسی.. و بتون ذی حیاتڭ مذبحەسی و حزنكاهی صورتنە چویرر.

ایشتە〚 اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظٖیمٌ〛 سرّیلە، شرك بر تك سیّئە ایكن، نە قدر چوق و بیوك جنایتلرە مدار اولویوركە، اهل شركی جهنّمدە حدسز عذابە مستحق ایدر. هر نە ایسە، سراج النّوردە بو ایكنجی میوەنڭ ایضاحاتی و حجّتلری مكرّرًا بیان ایدیلدیگندن، بو اوزون قصّەیی قیصە بیراقدق.

بو ایكنجی میوەیە بنی سوق ایدوب ایصال ایدن، عجیب بر حسّ و غریب بر ذوقدر. شویلەكە: بر زمان، بهار موسمندە تماشا ایدركن كوردمكە، زمین یوزندە حشر و نشر اعظمڭ یوز بیڭلر نمونەلرینی كوسترن بر سیران و سیلان ایچندە قافلە قافلە آرقەسندە كلن كیدن موجوداتڭ.. و بالخاصّە ذی حیات مخلوقاتڭ.. و خصوصًا كوچوجك ذی حیاتلرڭ قیصە بر زماندە كورونوب، دَرْ عَقَبْ غائب اولمەلری.. و دائمی بر فعّالیّت مدهشە ایچندە موت و زوال لوحەلری بڭا چوق حزین كورونویوردی. رقّتمە شدّتلی طوقونویوردی. بنی آغلاتییوردی. او كوزل حیوانجقلرڭ وفاتلرینی كوردكجە قلبم آجییوردی. "اوف، یازیق! واه، یازیق!" دییەرك، بو اوفلرڭ و واهلرڭ آلتندە، دریندن درینە بر واویلای روحی حسّ ایدییوردم. بو عاقبتە اوغرایان حیاتی ایسە، ئولومدن بتر بر عذاب كوردم.

هم نباتات و حیوانات عالمندە غایت كوزل، سویملی و چوق قیمتدار، صنعتلی اولان ذی حیاتلر، بر دقیقە كوزلرینی آچوب بو سیرانگاە كائناتە باقارلر. دقیقەسیلە محو اولور، كیدرلر. بو حالی تماشا ایتدكجە جگرلرم صیزلایور. آغلامقلە شكوا ایتمك ایستەیور.. "نەدن كلییورلر؟ هیچ طورمییورلر، كیدییورلر؟" دییە قلبم فلگە قارشو دهشتلی سؤآللر صورویور. و بویلە فائدەسز، غایەسز، نتیجەسز، چابوق اعدام ایدیلن بو مصنوعجقلر، كوزیمزڭ اوڭندە بو قدر اهتمام و دقّت ایلە و صنعت و جهازات ایلە و تربیە و تدبیر ایلە قیمتدار بر صورتدە ایجاد ایدیلدكدن صوڭرە، غایت اهمّیتسز پاچاورەلر كبی پارچەلانوب هیچلك قراڭلقلرینە آتیلدقلرینی كوردكجە، كمالاتە مفتون و كوزللكلرە مبتلا و قیمتدار شیلرە عاشق اولان بتون لطیفەلرم و دویغولرم فریاد ایدوب باغیرییورلردیكە: "نەدن بونلرە مرحمت ایدیلمەیور؟ یازیق دگللرمی؟ بو باش دوندیریجی دوراندەكی فنا و زوال، نرەدن كلمش، بو بیچارەلرە مسلّط اولمش؟" دییە مقدّرات حیاتیەنڭ طیش یوزندە بولونان الیم كیفیّتلریلە، قدرە قارشو مدهش اعتراضلر باشلادیغی هنگامدە، بردن نور قرآن، سرّ ایمان، لطف رحمان ایلە توحید امدادیمە یتیشدیلر، او قراڭلقلری آیدینلاتدیردیلر. بنم بتون او "واه!" و "اوف!" لریمی، "اوخ!" لرە.. و او آغلامەلریمی سرورلرە و او یازیق دیمەلریمی ما شاء اللّٰە لرە، بارك اللّٰە لرە چویردیلر. و (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی نُورِ الْاٖیمَانِ) دیدیردیلر.

سرّ وحدت ایلە شویلە كوردمكە، هر بر مخلوقڭ، خصوصًا هر بر ذی حیاتڭ سرّ توحید ایلە چوق بیوك نتیجەلری

و عمومی فائدەلری واردر. ازجملە، هر بر ذی حیات، مثلا بو سوسلی چیچك و شو طاتلیجی سینك اویلە معنیدار الٰهی منظوم برر قصیدەجكدرلركە، حدسز ذی شعورلر اونلری كمال لذّتلە مطالعە ایدرلر. و اویلە قیمتدار برر معجزۀ قدرتدرلركە و برر اعلاننامۀ حكمتدرلركە، صانعنڭ صنعتنی نهایتسز اهل تقدیرە جاذبەدارانە تشهیر ایدرلر.

هم كندی صنعتنی، كندیسی تماشا ایتمك.. و كندی جمال فطرتنی، كندیسی مشاهدە ایتمك.. و كندی جلوۀ اسماسنڭ كوزللكلرینی، آیینەجكلردە كندیسی سیر ایتمك ایستەین فاطر ذوالجلالڭ نظر شهودینە كورونمك و مظهر اولمق، غایت یوكسك بر نتیجۀ خلقتیدر. هم كائناتدە حدسز فعّالیتی اقتضا ایدن تظاهر ربوبیتە و تبارز كمالات الٓهیّەیە، -یگرمی دردنجی مكتوبدە بیان ایدیلدیگی كبی- بش وجهلە خدمتی دخی علوی بر وظیفۀ فطرتیدر. و بویلە فائدەلری و نتیجەلری ویرمكلە برابر، كندی یرندە بو عالم شهادتدە.. ذی روح ایسە، روحنی حدسز حافظەلردە و سائر الواح محفوظەلردە صورتنی و هویتنی.. و تخوملرندە و یومورطەجقلرندە ماهیّتنڭ قانونلرینی و بر نوع مستقبل حیاتنی.. و عالم غیبدە و دوٓائر اسمادە آیینەدارلق ایتدیگی كماللرینی و كوزللكلرینی بیراقوب، ترخیص معناسندە بر ظاهری موت ایلە بر زوال پردەسی آلتنە مسرورانە كیرر. یالڭز دنیوی كوزلردن صاقلانیر، ماهیتندە كوردم. "اوخ.. الحمد للّٰه!" دیدم.

اوت، كائناتڭ بتون طبقاتندە و عموم نوعلرندە كوز ایلە كورونن و هر طرفە كوك صالان غایت اساسلی و چوق قوّتلی و قصورسز و نهایت درجەدە پارلاق اولان بو جماللر و بو كوزللكلر، البتە شركڭ اقتضا ایتدیگی چوق چركین و پك خشین و غایت منفور و چوق پریشان اولان وضعیتڭ محال و موهوم اولدیغنی كوسترییور. چونكە بویلە چوق اساسلی بر جمال پردەسی آلتندە، بو دهشتلی چركینلك صاقلاناماز. و بولوناماز. اگر بولونسە، او حقیقتلی جمال حقیقتسز، اصلسز، واهی و وهمی اولور. دیمك شركڭ حقیقتی یوق. یولی قپالی، باتاقلغە صاپلانیر. حكمی محالدر، ممتنعدر.

بو مذكور حسّٖی اولان حقیقت ایمانیە، تفصیلاتیلە و قطعی برهانلریلە سراج النّورڭ متعدّد رسالەلرندە بیان ایدیلدیگندن، بورادە بو قیصەجق اشارتلە اكتفا ایتدك.

[اوچنجی میوە] ذی شعورە و بالخاصّە انسانە باقار. اوت، سرّ وحدت ایلە انسان، بتون مخلوقات ایچندە بیوك بر كمال صاحبی.. و كائناتڭ اڭ قیمتدار میوەسی.. و مخلوقاتڭ اڭ نازنینی و اڭ مكمّلی.. و ذی حیاتڭ اڭ بختیاری و اڭ مسعودی.. و خالق عالمڭ مخاطبی و دوستی اولابیلیر. حتّی بتون كمالات انسانیە و بشرڭ بتون علوی مقصدلری، توحید ایلە باغلیدر. و سرّ وحدتلە وجود بولور. یوقسە اگر وحدت اولمازسە، انسان، مخلوقاتڭ اڭ بدبختی.. و موجوداتڭ اڭ سفلیسی.. و حیواناتڭ اڭ بیچارەسی.. و ذی شعورڭ اڭ حزنلیسی و عذابلیسی و غملیسی اولور. چونكە انسانڭ نهایتسز بر عجزی و نهایتسز دوشمانلری.. و حدسز بر فقری و حدسز احتیاجلری بولونمقلە برابر، ماهیّتی اویلە چوق و متنوّع آلات ایلە و حسّیات ایلە تجهیز ایدیلمشكە، یوز بیڭ چشید ألملری حسّ ایدر. یوز بیڭلر طرزلردە لذّتلری ذوق ایدرك ایستر. و اویلە مقصدلری و آرزولری واركە، بتون كائناتە حكمی كچمەین بر ذات، او آرزولری یرینە كتیرەمز.

مثلا انساندە، غایت شدید بر آرزوی بقا وار. انسانڭ بو مقصدینی اویلە بر ذات ویرەبیلیركە، بتون كائناتی بر سرای حكمندە تصرّف ایدر. و بر اوطەنڭ قاپوسنی قپایوب دیگر بر منزلڭ قاپوسنی آچمق كبی قولای بر صورتدە، دنیا قاپوسنی قپایوب آخرت قاپوسنی آچابیلسین. بشرڭ بو آرزوی بقا كبی، ابد طرفنە اوزانمش و اقطار عالمە یاییلمش بیڭلر منفی و مثبت آرزولری واركە، اونلری ویرمكلە بشرڭ ایكی دهشتلی یارەسی اولان عجزینی و فقرینی تداوی ایدن ذات، آنجق سرّ وحدتلە بتون كائناتی قبضەسندە طوتان ذات احد اولابیلیر.

هم بشرڭ قلبنڭ سلامتنە و استراحتنە عائد اویلە اینجەجك و كیزلی و جزئی مطلبلری واركە.. و روحنڭ بقاسنە و سعادتنە مدار اویلە بیوك و محیط و كلّی مقصدلری واركە، اونلری اویلە بر ذات ویرەبیلیركە، قلبنڭ اڭ اینجە و كورونمز پردەلرینی كورور. لاقید قالماز. هم اڭ كیزلی و ایشیتیلمز، غایت مخفی سسلری ایشیتیر، جوابسز بیراقماز.

هم سماواتی و ارضی، ایكی مطیع نفر كبی امرینە مسخّر ایدر و كلّی خدمتلردە چالیشدیراجق درجەدە مقتدر اولا. هم انسانڭ بتون جهازاتلری و حسّیاتلری، سرّ وحدتلە غایت یوكسك بر قیمت آلیرلر. و شرك و كفر ایلە، غایت درجەدە سقوط ایدرلر. مثلا انسانڭ اڭ قیمتدار جهازی، عقلیدر. اگر او عقل سرّ توحید ایلە اولسە، هم الٰهی و قدسی دفینەلری آچان، هم كائناتڭ بیڭلر خزینەلرینی آچان پیرلانطە كبی بر آناختار اولور. اگر شرك و كفرە دوشسە، او عقل او حالدە

كچمش زمانڭ الیم حزنلرینی و كلەجك زمانڭ وحشی قورقولرینی انسانڭ باشنە طوپلاتدیران مشئوم و سبب تعجیز بر آلتِ بلا اولور.

هم مثلا، انسانڭ اڭ لطیف و شیرین بر سجیّەسی اولان شفقت، اگر سرّ توحید اونڭ یاردیمنە یتیشمزسە، اویلە مدهش بر حرقت، بر فرقت، بر رقّت و بر مصیبت اولوركە، انسانی، اڭ بدبخت درجەیە ایندیرر. تك كوزل بر یاوروسنی ابدی غائب ایدن بر غافل والدە، بو حرقتی تام حسّ ایدر.

هم مثلا، انسانڭ اڭ لذّتلی و طاتلی و قیمتلی حسّی اولان محبّت، اگر سرّ توحید یاردیم ایتسە، بو كوچوجك انسانی كائنات قدر بویوتدیرر و كنیشلك ویرر. و مخلوقاتە نازنین بر سلطان یاپار. اگر شرك و كفرە دوشسە، (اَلْعِیَاذُ بِاللّٰهِ) اویلە بر مصیبت اولوركە، متمادیًا زوال و فنادە محو اولان حدسز محبوبلرینڭ ابدی فراقلریلە بیچارە قلب انسانی یی هر دقیقە پارچە پارچە ایدر. فقط غفلت ویرن لهویّاتلر، موقّتًا ابطال حسّ ایدرك ظاهرًا حسّ ایتدیرمییورلر.

ایشتە بو اوچ مثالە یوزر جهازات و حسّیات بشریّەیی قیاس ایتسەڭ، وحدت و توحید نە درجە كمالات انسانیەیە مدار اولدیغنی آڭلارسڭ. بو اوچنجی میوە دخی سراج النّورڭ، بلكە یگرمی رسالەسندە غایت كوزل بر تفصیل و حجّتلی بر صورتدە بیان ایدیلدیگندن، بورادە بو قیصە اشارتلە اكتفا ایدرز. بنی بو میوەیە سوق و ایصال ایدن شویلە بر حسدر:

بر زمان یوكسك بر طاغ باشندە ایدم. غفلتی طاغیتان بر انتباە روحی واسطەسیلە.. قبر، تام معناسیلە.. ئولوم، بتون چیپلاقلغیلە.. زوال و فنا، آغلاتدیریجی لوحەلریلە بڭا كوروندیلر. هركس كبی فطرتمدەكی فطری عشق بقا، بردن زوالە قارشو عصیان ایدوب غلیانە كلدی. و محبّت و تقدیر ایلە پك چوق علاقەدار اولدیغم اهل كمالاتڭ و مشاهیرڭ و انبیا و اولیا و اصفیانڭ سونمەلرینە و محو اولمەلرینە قارشو، هم ماهیّتمدەكی رقّت جنسیّە و شفقت نوعیّە دخی قبرە قارشو طغیان ایدوب فوران ایتدی. و آلتی جهتە استمدادكارانە باقدم. هیچ بر جهتدن هیچ بر تسلّی و هیچ بر مدد كورەمدم. چونكە زمان ماضی طرفی، بر مزار اكبر.. مستقبل بر قراڭلق.. یوقاری طرفی، بر دهشت.. آشاغی، صاغ و صول طرفلردن دە الیم و حزین حاللرڭ و حدسز مضر شیلرڭ تهاجماتنی كوردم.

بردن سرّ توحید امدادیمە یتیشدی، پردەیی آچدی. حقیقت حالڭ یوزینی كوستردی. "باق!" دیدی. اڭ اوّل بنی چوق قورقوتان ئولومڭ یوزینە باقدم. كوردمكە ئولوم، اهل ایمان ایچون بر ترخیصدر. اجل، بر ترخیص تذكرەسیدر.

بر تبدیل مكاندر. بر حیات باقیەنڭ مقدّمەسی و قاپوسیدر. زندان دنیادن چیقوب باغستان جنانە اوچمقدر. خدمتنڭ اجرتنی آلمق ایچون حضور رحمانە كیرمگە بر نوبتدر. دار سعادتە كیتمگە بر دعوتدر، دییە قطعی آڭلادیغمدن ئولومی و موتی سومگە باشلادم.

صوڭرە زوال و فنایە باقدم. كوردمكە، سینامە پردەلری كبی و كونشە مقابل آقان قبارجقلر مثللو، لذّت ویریجی بر تجدّد امثالدر، بر تازەلنمكدر. و اسمای حسنانڭ چوق حسنا و كوزل جلوەلرینی تازەلندیرمك ایچون عالم غیبدن كلەرك عالم شهادتدە وظیفەدارانە بر سیراندر، بر جولاندر. و جمال ربوبیّتڭ حكمتدارانە بر تظاهراتیدر. و موجوداتڭ حسن سرمدی یە قارشو بر آیینەدارلغیدر، یقینًا بیلدم.

صوڭرە آلتی جهتە باقدم، كوردمكە: سرّ توحید ایلە او قدر نورانیدرلركە، كوز قماشدیرییورلر. كچمش زمانڭ بر مزار اكبر اولمدیغنی، بلكە زمان استقبالە انقلاب ایدن بیڭلر مجالس منوّرە و مجمع احباب و بیڭلر منازل نورانیە اولدیغنی كوردم. و هكذا، بو ایكی حالات كبی بیڭلر حالاتڭ حقیقی یوزلرینە باقدم. سرور و شكردن باشقە هیچ بر تأثیر و هیچ بر كیفیت ویرمدكلرینی كوردم.

بو اوچنجی میوەیە عائد بو ذوقمی و بو حسّمی سراج النّورڭ، بلكە قرق قدر رسالەلرندە جزئی كلّی دلیللرلە بیان ایتمشم. و بالخاصّە یگرمی آلتنجی لمعە اولان اختیارلر رسالەسنڭ اون اوچ عدد رجالرندە، او درجە قطعی و كوزل ایضاح ایدیلمشدركە، داها فوقندە ایضاح اولاماز. اونڭ ایچون بو پك اوزون قصّەیی بو مقامدە پك چوق قیصە كسدم.

[ایكنجی مقام] توحیدی و وحدانیّتی و وحدتی قطعی بر صورتدە اقتضا و استلزام و ایجاب ایدن.. و شرك و اشتراكی قبول ایتمەین و مساعدە ویرمەین دلیللر حدسزدرلر. اونلردن یوزلر، بلكە بیڭلر برهانلر رسالۀ نوردە تفصیلاً اثبات ایدیلدیگندن، بورادە او مقتضیلرڭ (اوچ عددینە) اجمالًا اشارت ایدیلەجك.

[توحیدڭ برنجی مقتضیسی] بو كائناتدە كوزلە كورونن حكیمانە افعالڭ و بصیرانە تصرّفاتڭ شهادتیلە بو مصنوعات، بر حاكم حكیمڭ و بر كبیر كاملڭ حدودسز صفت و اسملریلە و نهایتسز و مطلق اولان علم و قدرتیلە یاپیلییور، ایجاد ایدیلییور.

اوت، بر حدس قطعی ایلە بو اثرلردن، او صانعڭ

هم ربوبیّت عامّە درجەسندە حاكمیتی و آمریّتی، هم جبروتیّت مطلقە درجەسندە كبریاسی و عظمتی، هم الوهیّت مطلقە درجەسندە كمالی و استغناسی، هم هیچ بر قید آلتنە كیرمەین و هیچ بر حد و نهایتی بولونمایان فعّالیتی و سلطنتی وار اولدیغی آڭلاشیلیر. و قطعی بیلینیر. بلكە كورونور. حاكمیت و كبریا و كمال و استغنا و اطلاق و احاطە و نهایتسزلك و حدسزلك ایسە، وحدتی استلزام ایدرلر. اشتراكە ضددرلر.

امّا حاكمیت و آمریتڭ وحدتە شهادتی ایسە، رسالۀ نورڭ چوق یرلرندە قطعی بر صورتدە اثبات ایدیلمشدر. خلاصة الخلاصەسی شودركە: حاكمیتڭ شأنی و مقتضیسی، استقلالیت و انفراددر. و غیرڭ مداخلەسنی رَدْدر. حتّی عجزلری ایچون فطرتًا معاونتە محتاج اولان انسانلردە دخی او حاكمیتڭ بر كولكەسی اولمق جهتیلە غیرڭ مداخلەسنی رد و استقلالیتنی محافظە ایتمك ایچون بر مملكتدە ایكی پادشاه، بر ولایتدە ایكی والی، بر ناحیەدە ایكی مدیر، حتّی بر محلّەدە ایكی مختار بولوناماز. اگر بولونسە، هرج و مرج اولور، اختلال باشلار. انتظام بوزولور.

مادام حاكمیتڭ بر كولكەسی، عاجز و معاونتە محتاج اولان انسانلردە بو درجە مداخلۀ غیری و اشتراكی رد ایدوب قبول ایتمز. البتە عجزدن منزّه بر قدیر مطلقدە، ربوبیّت صورتندەكی حاكمیت، هیچ بر جهتلە اشتراكی و مداخلۀ غیری قبول ایتمز. بلكە غایت شدّتلە رد ایدر. و شركی توهّم و اعتقاد ایدنلری، غایت حدّتلە درگاهندن طرد ایدر. ایشتە قرآن حكیمڭ اهل شرك علیهندە غایت شدّت و حدّتلە بیاناتی، بو مذكور حقیقتدن ایلری كلییور.

امّا كبریا و عظمت و جلالڭ وحدتە شهادتلری ایسە، او دخی رسالۀ نوردە پارلاق برهانلرلە بیان ایدیلمشدر. بورادە غایت مختصر بر مأٓلنە اشارت ایدیلەجك. مثلا ناصلكە، كونشڭ عظمت نوری و كبریای ضیاسی پردەسز یاقینندە بولونان باشقە ضعیف نورلرە هیچ بر جهتلە احتیاج بیراقمدیغی و تأثیر ویرمدیگی كبی، اویلە دە، قدرت الٰهیّەنڭ عظمت و كبریاسی دخی، آیری هیچ بر قوّتە و هیچ بر قدرتە احتیاج بیراقماز. و اونلرە هیچ بر ایجادی و هیچ بر حقیقی تأثیری ویرمز. و بالخاصّە كائناتدەكی بتون مقاصد ربّانیەنڭ تمركز ایتدیگی یرلری و مدارلری اولان ذی حیات و ذی شعورلری، باشقەلرە حوالە ایتمسی قابل دگلدر.

هم خلقت انسانیەنڭ و حدسز انواع نعمتڭ ایجادندەكی غایەلرڭ تظاهر ایتدیگی یرلری و منشألری اولان ذی حیاتلرڭ جزئیّاتندەكی احوال و ثمراتی و نتیجەلری باشقە اللرە حوالە ایتمك، هیچ بر جهت امكانی یوقدر. مثلا، بر ذی حیاتڭ جزئی بر شفاسی ویا بر رزقی ویا بر هدایتی ایچون، جناب حقدن باشقەسنە حقیقی منّتدار اولمق.. و باشقەسنی پرستشكارانە مدح و ثنا ایتمك ربوبیتڭ عظمتنە طوقونور و الوهیتڭ كبریاسنە ایلیشیر. و معبودیّت مطلقەنڭ حیثیتنە طوقوندیرر. جلالنی متأثّر ایدر.

امّا كمالڭ سرّ وحدتە شهادتی ایسە، یینە رسائل نوردە چوق پارلاق برهانلرلە بیان ایدیلمشدر. غایت مختصر بر مأٓلی شودركە: سماوات و ارضڭ خلقتی، بالبداهە غایت كمالدە بر قدرت مطلقەیی ایستر. بلكە هر بر ذی حیاتڭ عجائب جهازاتی دخی كمال مطلقدە بر قدرتی اقتضا ایدر. و عجزدن منزّه و قیددن مبرّا بر قدرت مطلقەدەكی كمال ایسە، البتە وحدتی استلزام ایدر. یوقسە كمالنە نقیصە و اطلاقنە قید بولونمق.. و نهایتسزلگنە نهایت ویرمك.. و اڭ قوی بر قدرتی، اڭ ضعیف بر عجزە سقوط ایتدیرمك.. و نهایتسز بر قدرتە، نهایتسز اولدیغی بر وقتدە بر متناهی ایلە نهایت ویرمك لازم كلەجك. بو حال ایسە، بش وجهلە محال ایچندە محالدر.

امّا اطلاق و احاطەنڭ و نهایتسزلگڭ وحدتە شهادتلری ایسە، او دخی سراج النّورڭ رسائلندە تفصیلاً ذكر ایدیلمشدر. بر مختصر مأٓلی شودر: مادام كائناتدەكی افعالڭ هر بری، كندی اثرینڭ اطرافنە استیلاكارانە یاییلمەسی ایلە هر بر فعلڭ احاطەسنی و اطلاقنی و حدسز بولوندیغنی و قیدسزلغنی كوستریر. هم مادام اشتراك و شرك ایسە، او احاطەیی انحصار آلتنە آلییور. و اطلاقی قید آلتنە آلییور. و او حدسزلگی حد آلتنە آلییور. و اطلاقڭ حقیقتنی و احاطەنڭ ماهیّتنی بوزویور. البتە مطلق و محیط اولان او افعالدە اشتراك محالدر، امكانی یوقدر.

اوت، اطلاقڭ ماهیّتی، اشتراكە ضددر. چونكە اطلاقڭ معناسی، حتّی متناهی و مادّی و محدود بر شیدە دخی اولسە، یینە استیلاكارانە و استقلالدارانە اطرافە و هر یرە یاییلمقدر و انتشار ایتمكدر. مثلا، هوا و ضیا و نور و حرارت، حتّی صو اطلاقە مظهر اولسەلر، هر طرفە یاییلیرلر.

مادام اطلاق جهتی جزؤیدە دخی اولسە، مادّیلری، محدودلری بویلە مستولی یاپییور. البتە كلّی بر اطلاق حقیقی، بویلە هم نهایتسز، هم مادّەدن منزّه، هم حدودسز، هم قصوردن مبرّا اولان صفتلرە اویلە بر استیلا و احاطە ویرركە، شرك و اشتراكڭ هیچ بر جهت امكانی و احتمالی اولاماز.