[یگرمی اوچنجی سوز]

شو سوزڭ ایكی مبحثی واردر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖی اَحْسَنِ تَقْوٖیمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖینَ اِلَّا الَّذٖینَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ

[برنجی مبحث] ایمانڭ بیڭلر محاسنندن یالڭز بشنی [بش نقطە] ایچندە بیان ایدرز.

[برنجی نقطە] انسان نور ایمان ایلە اعلای علّیینە چیقار، جنّتە لایق بر قیمت آلیر. و ظلمت كفر ایلە اسفل سافلینە دوشر، جهنّمە اهل اولاجق بر وضعیتە كیرر. چونكە ایمان، انسانی صانع ذوالجلالنە نسبت ایدییور. ایمان بر انتسابدر. اویلە ایسە انسان، ایمان ایلە انساندە تظاهر ایدن صنعت الٰهیّە و نقوش اسمای ربّانیە اعتباریلە بر قیمت آلیر. كفر او نسبتی قطع ایدر. او قطعدن صنعت ربّانیە كیزلنیر. قیمتی دخی یالڭز مادّە اعتباریلە اولور. مادّە ایسە، هم فانیە، هم زائلە، هم موقّت بر حیات حیوانیە اولدیغندن قیمتی هیچ حكمندەدر.

بو سرّی بر تمثیل ایلە بیان ایدەجگز. مثلا، انسانلرڭ صنعتلری ایچندە ناصلكە مادّەنڭ قیمتی ایلە صنعتڭ قیمتی آیری آیریدر. بعضًا مساوی، بعضًا مادّە داها قیمتدار، بعضًا اولویوركە، بش غروشلق دمیر كبی بر مادّەدە بش لیرەلق بر صنعت بولونویور. بلكە بعضًا آنتیقە اولان بر صنعت بر میلیون قیمتی آلدیغی حالدە، مادّەسی بش غروشە دە دگمییور. ایشتە اویلە آنتیقە بر صنعت آنتیقەجیلرڭ چارشوسنە كیدیلسە، خارقەپیشە و پك اسكی هنرور صنعتكارینە نسبت ایدرك، او صنعتكاری یاد ایتمك صورتیلە و او صنعتلە تشهیر ایدیلسە، بر میلیون فیئٓاتلە صاتیلیر. اگر قبا دمیرجیلر چارشوسنە كیدیلسە، بش غروشلق بر دمیر بهاسنە آلینابیلیر.

ایشتە انسان، جناب حقّڭ بویلە آنتیقە بر صنعتیدر. و اڭ نازك و نازنین بر معجزۀ قدرتیدركە، انسانی بتون اسماسنڭ جلوەسنە مظهر و نقشلرینە مدار و كائناتە بر مثال مصغّر صورتندە یاراتمشدر. اگر نور ایمان ایچنە كیرسە، اوستندەكی بتون معنیدار نقشلر او ایشیقلە اوقونور. او مؤمن شعور ایلە اوقور. و او انتسابلە اوقوتور. یعنی صانع ذوالجلالڭ مصنوعی یم، مخلوقی یم، رحمت و كرمنە مظهرم كبی معنالرلە انساندەكی صنعت ربّانیە تظاهر ایدر.

دیمك صانعنە انتسابدن عبارت اولان ایمان، انساندەكی بتون آثار صنعتی اظهار ایدر. انسانڭ قیمتی او صنعت ربّانیەیە كورە اولور. و آیینۀ صمدانیە اعتباریلەدر. او حالدە، شو اهمّیتسز اولان انسان، شو اعتبارلە بتون مخلوقات اوستندە بر مخاطب الٰهی و جنّتە لایق بر مسافر ربّانی اولور.

اگر قطع انتسابدن عبارت اولان كفر انسانڭ ایچنە كیرسە، او وقت بتون او معنیدار نقوش اسمای الٰهیە قراڭلغە دوشر، اوقونماز. زیرا صانع اونوتولسە، صانعە متوجّه معنوی جهتلر دە آڭلاشیلماز. عادتا باش آشاغی یە دوشر. او معنیدار عالی صنعتلرڭ و معنوی عالی نقشلرڭ چوغی كیزلنیر. باقی قالان و كوز ایلە كورولن بر قسمی ایسە، سفلی اسبابە و طبیعتە و تصادفە ویریلوب نهایت درجەدە سقوط ایدر. هر بری برر پارلاق الماس ایكن، برر سونوك شیشە اولورلر. اهمّیتی یالڭز مادّۀ حیوانیەیە منحصر قالیر. مادّەنڭ غایەسی و میوەسی ایسە، دیدیگمز كبی قیصەجق بر عمردە حیواناتڭ اڭ عاجزی و اڭ محتاجی و اڭ كدرلیسی اولدیغی بر حالدە، یالڭز جزئی بر حیات كچیرمكدر. صوڭرە تفسّخ ایدر كیدر. ایشتە كفر بویلە ماهیّت انسانیەیی ییقار. الماسدن كومورە قلب ایدر.

[ایكنجی نقطە] ایمان ناصلكە بر نوردر، انسانی ایشیقلاندیرییور، اوستندە یازیلان بتون مكتوبات صمدانیەیی اوقوتدیرییور. اویلە دە، كائناتی دخی ایشیقلاندیرییور. زمان ماضی و مستقبلی ظلماتدن قورتارییور. شو سرّی بر واقعەدە [اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذٖینَ اٰمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَی النُّورِ] آیت كریمەسنڭ بر سرّینە دائر كوردیگم بر تمثیل ایلە بیان ایدرز. شویلەكە: بر واقعۀ خیالیەدە كوردمكە، ایكی یوكسك طاغ وار، بربرینە مقابل، اوستندە دهشتلی بر كوپرو قورولمش. كوپرونڭ آلتندە پك درین بر درە، بن او كوپرونڭ اوستندە بولونویورم. دنیایی دە هر طرفی قراڭلق، كثیف بر ظلمات استیلا ایتمشدی. بن صاغ طرفمە باقدم، نهایتسز بر ظلمات ایچندە بر مزار اكبر كوردم، یعنی تخیّل ایتدم. صول طرفمە باقدم، مدهش ظلمات طالغەلری ایچندە عظیم فیرطینەلر، دغدغەلر، داهیەلر حاضرلاندیغنی كورویور كبی اولدم. كوپرونڭ آلتنە باقدم، غایت درین بر اوچوروم كورویورم ظن ایتدم. بو مدهش ظلماتە قارشو سونوك بر جیب فنارم واردی. اونی استعمال ایتدم. یاریم یامەلاق ایشیغیلە باقدم، پك مدهش بر وضعیت بڭا كوروندی. حتّی اوڭمدەكی كوپرونڭ باشندە و اطرافندە اویلە مدهش اژدرهالر، آسلانلر، جاناورلر كوروندیكە، كاشكە بو جیب فنارم اولماسە ایدی، بو دهشتلری كورمەسە ایدم، دیدم. او فناری هانكی طرفە چویردم ایسە، اویلە دهشتلر آلدم. ایواه! شو فنار باشمە بلادر، دیدم.

اوندن قیزدم. او جیب فناریمی یرە چارپدم قیردم. كویا اونڭ قیریلمەسی، دنیایی ایشیقلاندیران بیوك بر الكتریك لامبەسنڭ دوگمەسنە طوقوندم كبی، بردن او ظلمات بوشاندی. هر طرف او لامبەنڭ نوری ایلە طولدی. هر شیئڭ حقیقتنی بڭا كوستردی. باقدمكە، او كوردیگم كوپرو، غایت منتظم یردە، اووە ایچندە بر جادّەدر. و صاغ طرفمدە كوردیگم مزار اكبر، باشدن باشە كوزل، یشیل باغچەلرلە، نورانی انسانلرڭ تحت ریاستندە، عبادت و خدمت و صحبت و ذكر مجلسلری اولدیغنی فرق ایتدم. و صول طرفمدە فیرطینەلی دغدغەلی ظن ایتدیگم اوچوروملر، شاهقەلر ایسە، سوسلی، سویملی، جاذبەدار اولان طاغلرڭ آرقەلرندە عظیم بر ضیافتگاه، كوزل بر سیرانگاه، یوكسك بر نُزْهتگاه بولوندیغنی خیال میال كوردم. و او مدهش جاناورلر، اژدرهالر ظن ایتدیگم مخلوقلر ایسە، مونس دوە، اوكوز، قویون، كچی كبی حیوانات اهلیە اولدیغنی كوردم. [اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی نُورِ الْاٖیمَانِ] دییەرك [اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذٖینَ اٰمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَی النُّورِ] آیت كریمەسنی اوقودم. او واقعەدن آییلدم.

ایشتە او ایكی طاغ مبدأ حیات، آخر حیاتدر.. یعنی عالم ارض و عالم برزخدر. او كوپرو ایسە، حیات یولیدر. او صاغ طرف ایسە كچمش زماندر. صول طرف ایسە استقبالدر. او جیب فناری ایسە، خودبین و بیلدیگنە اعتماد ایدن و وحی سماوی یی دیڭلەمەین انانیّت انسانیەدر. او جاناورلر ظن اولونان شیلر ایسە، عالمڭ حادثاتی و عجیب مخلوقاتیدر.

ایشتە انانیتنە اعتماد ایدن، ظلمت غفلتە دوشن، ضلالت قراڭلغنە مبتلا اولان آدم، او واقعەدە اوّلكی حالمە بڭزركە: او جیب فناری حكمندە، ناقص و ضلالت آلود معلومات ایلە، زمان ماضی یی بر مزار اكبر صورتندە و عدم آلود بر ظلمات ایچندە كورویور. استقبالی غایت فیرطینەلی و تصادفە باغلی بر وحشتگاه كوستریر. هم هر بریسی بر حكیم رحیمڭ برر مأمور مسخّری اولان حادثات و موجوداتی، مضر برر جاناور حكمندە بیلدیرر. [وَالَّذٖینَ كَفَرُٓوا اَوْلِیَٓاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَی الظُّلُمَاتِ] حكمنە مظهر ایدر.

اگر هدایت الٰهیە یتیشسە، ایمان قلبنە كیرسە، نفسڭ فرعونیّتی قیریلسە، كتاب اللّهی دیڭلەسە، او واقعەدە ایكنجی حالمە بڭزەیەجك. او وقت كائنات بردن، بر كوندوز رنكنی آلیر. نور الٰهی ایلە طولار. عالَم [اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ] آیتنی اوقور. او وقت، زمان ماضی بر مزار اكبر دگل، بلكە هر بر عصری بر نبینڭ ویا اولیانڭ تحت ریاستندە وظیفۀ عبودیتی ایفا ایدن ارواح صافیە جماعتلرینڭ وظیفۀ حیاتلرینی بیتیرمكلە، اللّٰە اكبر دییەرك مقامات عالیەیە اوچمەلرینی و مستقبل طرفنە كچمەلرینی قلب كوزی ایلە كورور.

صول طرفنە باقاركە، طاغلر مثال بعض انقلابات برزخیە و اخرویە آرقەلرندە، جنّتڭ باغلرندە و سعادت سرایلرندە قورولمش چوق كوزل بر ضیافت رحمانیەیی او نور ایمان ایلە اوزاقدن اوزاغە فرق ایدر. و فیرطینە و زلزلە، طاعون كبی حادثەلری برر مسخّر مأمور بیلیر. بهار فیرطینەلری و یاغمورلری كبی حادثاتی، صورتًا خشین، معنًا چوق لطیف حكمتلرە مدار كورویور. حتّی موتی، حیات ابدیەنڭ مقدَّمەسی و قبری، سعادت ابدیەنڭ قاپوسی كورویور. داها سائر جهتلری سن قیاس أیلە.. حقیقتی تمثیلە تطبیق ایت.

[اوچنجی نقطە] ایمان هم نوردر، هم قوّتدر. اوت، حقیقی ایمانی الدە ایدن آدم، كائناتە میدان اوقویابیلیر. و ایمانڭ قوّتنە كورە، حادثاتڭ تضییقاتندن قورتولابیلیر. [تَوَكَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ] دیر. سفینۀ حیاتدە كمال امنیتلە، حادثاتڭ طاغلرواری طالغەلری ایچندە سیران ایدر. بتون آغیرلقلرینی قدیر مطلقڭ ید قدرتنە امانت ایدر، راحتلە دنیادن كچر. برزخدە استراحت ایدر. صوڭرە سعادت ابدیەیە كیرمك ایچون جنّتە اوچابیلیر. اگر توكّل ایتمزسە، دنیانڭ آغیرلقلری اوچمەسنە دگل، بلكە اسفل سافلینە چكر.

دیمك، ایمان توحیدی، توحید تسلیمی، تسلیم توكّلی، توكّل سعادت دارینی اقتضا ایدر. فقط یاڭلیش آڭلاما. توكّل، اسبابی بتون بتون رد ایتمك دگلدر. بلكە اسبابی، دست قدرتڭ پردەسی بیلوب رعایت ایدرك.. اسبابە تشبّث ایسە، بر نوع دعای فعلی تلقّی ایدرك.. مسبَّباتی یالڭز جناب حقدن ایستەمك و نتیجەلری اوندن بیلمك و اوڭا منّتدار اولمقدن عبارتدر. توكّل ایدن و ایتمەینڭ مثاللری، شو حكایەیە بڭزر:

وقتیلە ایكی آدم هم بللرینە، هم باشلرینە آغیر یوكلر یوكلنوب، بیوك بر سفینەیە بر بیلت آلوب كیردیلر. بریسی، كیرر كیرمز یوكنی كمی یە بیراقوب، اوستندە اوتوروب نظارت ایدر. دیگری هم احمق، هم مغرور اولدیغندن، یوكنی یرە بیراقمییور. اوڭا دینیلدی: آغیر یوكڭی كمی یە بیراقوب راحت ایت. او دیدی: یوق، بن بیراقمایاجغم. بلكە ضایع اولور. بن قوّتلی یم. مالمی بلمدە و باشمدە محافظە ایدەجگم. یینە اوڭا دینیلدی: بزی و سزی قالدیران شو امنیّتلی سفینۀ سلطانیە داها قوّتلیدر. داها زیادە أیی محافظە ایدر. بلكە باشڭ دونر. یوكڭ ایلە برابر دڭزە دوشرسڭ. هم كیتدكجە قوّتدن دوشرسڭ. شو بوكولمش بلڭ، شو عقلسز باشڭ، كیتدكجە آغیرلاشان شو یوكلرە طاقت كتیرەمیەجك. قاپدان دخی اگر سنی بو حالدە كورسە، یا دیوانەدر دییە سنی طرد ایدەجك. یا خائندر، كمیمزی اتهام ایدییور. بزملە استهزا ایدییور. حپس ایدیلسین، دییە امر ایدەجكدر. هم هركسە مسخرە اولورسڭ.

چونكە اهل دقّت نظرندە ضعفی كوسترن تكبّرڭ ایلە، عجزی كوسترن غرورڭ ایلە، ریایی و ذلّتی كوسترن تصنّعڭ ایلە كندیڭی خلقە مُضْحِكَە یاپدڭ. هركس سڭا كولویور، دینیلدكدن صوڭرە، او بیچارەنڭ عقلی باشنە كلدی. یوكنی یرە قویدی. اوستندە اوتوردی. اوخ، اللّٰه سندن راضی اولسون. زحمتدن، حپسدن، مسخرەلقدن قورتولدم دیدی. ایشتە ای توكّلسز انسان! سن دە بو آدم كبی عقلڭی باشڭە آل، توكّل ایت. تا بتون كائناتڭ دیلنجیلگندن و هر حادثەنڭ قارشوسندە تیترەمكدن و خودفروشلقدن و مسخرەلقدن و شقاوت اخرویەدن و تضییقات دنیویە حپسندن قورتولاسڭ.

[دردنجی نقطە] ایمان، انسانی انسان ایدر.. بلكە انسانی سلطان ایدر. اویلە ایسە انسانڭ وظیفۀ اصلیەسی، ایمان و دعادر. كفر، انسانی غایت عاجز بر جاناور حیوان ایدر. شو مسئلەنڭ بیڭلر دلیللرندن، یالڭز حیوان و انسانڭ دنیایە كلمەلرندەكی فرقلری، او مسئلەیە واضح بر دلیلدر. و بر برهان قاطعدر. اوت، انسانیّت ایمان ایلە انسانیّت اولدیغنی، انسان ایلە حیوانڭ دنیایە كلیشندەكی فرقلری كوستریر. چونكە حیوان دنیایە كلدیگی وقت، عادتا باشقە بر عالمدە تكمّل ایتمش كبی، استعدادینە كورە مكمّل اولارق كلیر. یعنی كوندریلیر. یا ایكی ساعتدە، یا ایكی كوندە ویا ایكی آیدە بتون شرائط حیاتیّەسنی و كائناتلە اولان مناسبتنی و قوانین حیاتیەسنی اوگرنیر. ملكە صاحبی اولور. انسانڭ یگرمی سنەدە قزاندیغی اقتدار حیاتیەیی و مَلَكَۀ عملیەیی، یگرمی كوندە سرچە و آری كبی بر حیوان تحصیل ایدر. یعنی اوڭا الهام اولونور. دیمك، حیوانڭ وظیفۀ اصلیەسی، تعلّملە تكمّل ایتمك دگلدر. و معرفت كسب ایتمكلە ترقّی ایتمك دگلدر. و عجزینی كوسترمكلە مدد ایستەمك، دعا ایتمك دگلدر. بلكە وظیفەسی استعدادینە كورە تعمّلدر، عمل ایتمكدر. عبودیت فعلیەدر.

انسان ایسە، دنیایە كلیشندە هر شیئی اوگرنمگە محتاج و حیات قانونلرینە جاهل، حتّی یگرمی سنەدە تمامًا شرائط حیاتی اوگرنەمییور. بلكە آخر عمرینە قدر اوگرنمگە محتاجدر. هم غایت عاجز و ضعیف بر صورتدە دنیایە كوندریلوب، بر ایكی سنەدە آنجق آیاغە قالقابیلییور. اون بش سنەدە، آنجق ضرر و منفعتی فرق ایدر. حیات بشریەنڭ معاونتیلە، آنجق منفعتلرینی جلب و ضررلردن صاقینابیلیر. دیمككە، انسانڭ وظیفۀ فطریەسی، تعلّملە تكمّلدر. دعا ایلە عبودیتدر. یعنی كیمڭ مرحمتیلە بویلە حكیمانە ادارە اولونویورم؟ كیمڭ كرمیلە بویلە مشفقانە تربیە اولونویورم؟ ناصل بر لطفلە بویلە نازنینانە بسلنییورم و ادارە ایدیلییورم؟ بیلمكدر. و بیڭدن آنجق بریسنە ألی یتیشدیگی

حاجاتنە دائر، قاضی الحاجاتە لسان عجز و فقر ایلە یالوارمقدر. و ایستەمك و دعا ایتمكدر. یعنی، عجزڭ فقرڭ جناحلریلە مقام اعلای عبودیتە اوچمقدر.

دیمك، انسان بو عالمە علم و دعا واسطەسیلە تكمّل ایتمك ایچون كلمشدر. ماهیت و استعداد اعتباریلە هر شی علمە باغلیدر. و بتون علوم حقیقیەنڭ اساسی و معدنی و نوری و روحی، معرفت اللّٰهدر. و اونڭ اسّ الأساسی دە ایمان باللّٰهدر. هم انسان، نهایتسز عجزیلە نهایتسز بلیّاتە معروض و حدسز اعدانڭ هجومنە مبتلا و نهایتسز فقریلە برابر نهایتسز حاجاتە كرفتار و نهایتسز مطالبە محتاج اولدیغندن، وظیفۀ اصلیّۀ فطریّەسی، ایماندن صوڭرە دعادر. دعا ایسە اساس عبودیّتدر. ناصل بر چوجق، ألی یتیشمدیگی بر مرامنی، بر آرزوسنی الدە ایتمك ایچون یا آغلار، یا ایستر. یعنی یا فعلی، یا قَوْلی لسان عجزیلە بر دعا ایدر، مقصودینە موفّق اولور. اویلە دە، انسان بتون ذی حیات عالمی ایچندە نازك، نازنین، نازدار بر چوجق حكمندەدر. رحمن الرّحیمڭ درگاهندە یا ضعف و عجزیلە آغلامق ویا فقر و احتیاجیلە دعا ایتمك كركدر. تاكە مقاصدی اوڭا مسخّر اولسون. ویا تسخیرڭ شكرینی ادا ایتسین. یوقسە بر سینكدن واویلا ایدن احمق و خایلاز بر چوجق كبی، بن قوّتملە بو قابل تسخیر اولمایان و بیڭ درجە اوندن قوّتلی اولان عجیب شیلری و آدملری تسخیر ایدییورم. و فكر و تدبیرملە كندیمە اطاعت ایتدیرییورم دییوب، كفران نعمتە صاپمق، انسانیتڭ فطرت اصلیّەسنە ضد اولدیغی كبی، شدّتلی بر عذابە كندینی مستحق ایدر.

[بشنجی نقطە] ایمان، دعایی بر وسیلۀ قطعیە اولارق اقتضا ایتدیگی و فطرت انسانیە اونی شدّتلە ایستەدیگی كبی.. جناب حق دخی، دعاڭز اولماسە نە اهمّیتڭز وار؟ مأٓلندە [قُلْ مَا یَعْبَؤُا بِكُمْ رَبٖی لَوْ لَا دُعَٓاؤُكُمْ] فرمان ایدییور. هم [اُدْعُٓونٖی اَسْتَجِبْ لَكُمْ] امر ایدییور.

اگر دیسەڭ: بر چوق دفعە دعا ایدییورز، قبول اولمایور. حالبوكە آیت عمومیدر. هر دعایە جواب وار، افادە ایدییور.

[الجواب] جواب ویرمك آیریدر، قبول ایتمك آیریدر. هر دعا ایچون جواب ویرمك وار. فقط قبول ایتمك، هم عین مطلوبی ویرمك، جناب حقّڭ حكمتنە تابعدر. مثلا، خستە بر چوجق چاغیرر: یا حكیم! بڭا باق. حكیم: لَبَّیْكْ دیر. نە ایسترسڭ؟ جواب ویرر. چوجق: شو علاجی ویر بڭا، دیر. حكیم ایسە یا عینًا ایستەدیگنی ویرر، یاخود اونڭ مصلحتنە بناءً اوندن داها اییسنی ویرر، یاخود خستەلغنە ضرر اولدیغنی بیلیر، هیچ ویرمز.

ایشتە جناب حق، حكیم مطلق، حاضر، ناظر اولدیغی ایچون عبدڭ دعاسنە جواب ویرر. وحشت و كیمسەسزلك دهشتنی، حضوریلە و جوابیلە انسیّتە چویرر. فقط انسانڭ هوا پرستانە و هوسكارانە تحكّمی ایلە دگل. بلكە حكمت ربّانیەنڭ اقتضاسیلە، یا مطلوبنی ویا داها اولاسنی ویرر. ویا هیچ ویرمز.

هم دعا بر عبودیتدر. عبودیت ایسە، ثمراتی اخرویّەدر. دنیوی مقصدلر ایسە، او نوع دعا و عبادتڭ وقتلریدر. او مقصدلر، غایەلری دگل. مثلا، یاغمور نمازی و دعاسی بر عبادتدر. یاغمورسزلق، او عبادتڭ وقتیدر. یوقسە او عبادت و او دعا، یاغموری كتیرمك ایچون دگلدر. اگر صرف او نیت ایلە اولسە، او دعا، او عبادت خالص اولمدیغندن قبولە لایق اولماز. ناصلكە كونشڭ غروبی، آقشام نمازینڭ وقتیدر. هم كونشڭ و آیڭ طوتولمەلری، كسوف و خسوف نمازلری دینیلن ایكی عبادت مخصوصەنڭ وقتلریدر. یعنی كیجە و كوندوزڭ نورانی آیتلرینڭ نقابلانمەسیلە بر عظمت الٰهیەیی اعلانە مدار اولدیغندن، جناب حق، عبادینی او وقتدە بر نوع عبادتە دعوت ایدر.. یوقسە او نماز (آچیلمەسی و نە قدر دوام ایتمسی منجّم حسابیلە معیّن اولان) آی و كونشڭ خسوف و كسوفلرینڭ انكشافلری ایچون دگلدر. عین اونڭ كبی، یاغمورسزلق دخی یاغمور نمازینڭ وقتیدر. و بلیّەلرڭ استیلاسی و مضر شیلرڭ تسلّطی بعض دعالرڭ اوقات مخصوصەلریدركە: انسان، او وقتلردە عجزینی آڭلار. دعا ایلە، نیاز ایلە قدیر مطلقڭ درگاهنە التجا ایدر.

اگر دعا چوق ایدیلدیگی حالدە بلیّەلر دفع اولونمازسە، دینیلمیەجككە:.. دعا قبول اولمدی. بلكە دینیلەجككە: دعانڭ وقتی قضا اولمدی. اگر جناب حق فضل و كرمیلە بلایی رفع ایتسە، نُورٌ عَلٰی نور. او وقت، دعا وقتی بیتر، قضا اولور. دیمك دعا، بر سرّ عبودیتدر. عبودیت ایسە، خالصًا لوجه اللّٰه اولملی. یالڭز عجزینی اظهار ایدوب دعا ایلە اوڭا التجا ایتملی، ربوبیّتنە قاریشماملی. تدبیری اوڭا بیراقملی. حكمتنە اعتماد ایتملی. رحمتنی اتهام ایتمەملی.

اوت، حقیقت حالدە آیات بیّناتڭ بیانیلە ثابت اولان.. بتون موجودات، هر بریسی برر مخصوص تسبیح و برر خصوصی عبادت، برر خاص سجدە ایتدكلری كبی، بتون كائناتدن درگاە الٰهی یە كیدن بر دعادر.. یا استعداد لسانیلەدر. (بتون نباتات و حیواناتڭ دعالری كبیكە: هر بری لسان استعدادیلە فیّاض مطلقدن بر صورت طلب ایدییورلر. و اسماسنە بر مظهریّت منكشفە ایستەیورلر.) ویا احتیاج فطری لسانیلەدر. (بتون ذی حیاتڭ اقتدارلری داخلندە اولمایان حاجات ضروریەلری ایچون دعالریدركە: هر بریسی او احتیاج فطری لسانیلە

جواد مطلقدن ادامۀ حیاتلری ایچون بر نوع رزق حكمندە بعض مطالبی ایستەیورلر.) ویا لسان اضطراری ایلە بر دعادركە. (، مضطر قالان هر بر ذی روح قطعی بر التجا ایلە دعا ایدر. بر حامئ مجهولنە التجا ایدر، بلكە ربّ رحیمنە توجّه ایدر.) بو اوچ نوع دعا بر مانع اولمازسە، دائما مقبولدر.

دردنجی نوعكە، اڭ مشهوریدر. بزم دعامزدر. بو دە ایكی قسمدر. بری فعلی و حالی.. دیگری قلبی و قالیدر. مثلا، اسبابە تشبّث بر دعای فعلیدر. اسبابڭ اجتماعی، مسبَّبی ایجاد ایتمك ایچون دگل، بلكە لسان حال ایلە مسبَّبی جناب حقدن ایستەمك ایچون بر وضعیت مرضیە آلمقدر. حتّی چفت سورمك، خزینۀ رحمت قاپوسنی چالمقدر. بو نوع دعای فعلی، جوّاد مطلقڭ اسم و عنواننە متوجّه اولدیغندن، قبولە مظهریتی اكثریت مطلقەدر. ایكنجی قسم، لسان ایلە، قلب ایلە دعا ایتمكدر. ألی یتیشمدیگی بر قسم مطالبی ایستەمكدر. بونڭ اڭ مهم جهتی، اڭ كوزل غایەسی، اڭ طاتلی میوەسی شودركە: دعا ایدن آدم آڭلاركە، بریسی وار، اونڭ خاطرات قلبنی ایشیتیر. هر شیئە ألی یتیشیر. هر بر آرزوسنی یرینە كتیرەبیلیر. عجزینە مرحمت ایدر. فقرینە مدد ایدر.

ایشتە ای عاجز انسان! و ای فقیر بشر! دعا كبی، خزینۀ رحمتڭ آناختاری و توكنمز بر قوّتڭ مداری اولان بر وسیلەیی الدن بیراقما. اوڭا یاپیش. اعلای علّیٖینِ انسانیتە چیق. بر سلطان كبی بتون كائناتڭ دعالرینی كندی دعاڭ ایچنە آل. بر عبد كلّی، بر وكیل عمومی كبی [اِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ] دی. كائناتڭ كوزل بر تقویمی اول.

[ایكنجی مبحث]

انسانڭ سعادت و شقاوتنە مدار [بش نكتە] دن عبارتدر. انسان احسن تقویمدە یاراتیلدیغی و اوڭا غایت جامع بر استعداد ویریلدیگی ایچون، اسفل سافلیندن تا اعلای علّیینە.. فرشدن تا عرشە.. ذرّەدن تا شمسە قدر دیزیلمش اولان مقاماتە، مراتبە، درجاتە، دركاتە كیرەبیلیر و دوشەبیلیر بر میدان امتحانە آتیلمش، نهایتسز سقوط و صعودە كیدن ایكی یول اونڭ اوڭندە آچیلمش، بر معجزۀ قدرت و نتیجۀ خلقت و اعجوبۀ صنعت اولارق شو دنیایە كوندریلمشدر. ایشتە انسانڭ، شو دهشتلی ترقّی و تدنّیسنڭ سرّینی [بش نكتە دە] بیان ایدەجگز.

[برنجی نكتە] انسان، كائناتڭ اكثر انواعنە محتاج و علاقەداردر. احتیاجاتی عالمڭ هر طرفنە طاغیلمش. آرزولری ابدە قدر اوزانمش، بر چیچگی ایستەدیگی كبی، قوجە بر بهاری دە ایستر. بر باغچەیی آرزو ایتدیگی كبی، ابدی جنّتی دە آرزو ایدر. بر دوستنی كورمگە مشتاق اولدیغی كبی، جمیل ذوالجلالی دە كورمگە مشتاقدر. باشقە بر منزلدە طوران بر سودیگنی زیارت ایتمك ایچون او منزلڭ قاپوسنی آچمەیە محتاج اولدیغی كبی، برزخە كوچمش یوزدە طقسان طقوز احبابنی زیارت ایتمك و فراق أبدیدن قورتولمق ایچون، قوجە دنیانڭ قاپوسنی قپایاجق و بر محشر عجائب اولان آخرت قاپوسنی آچاجق، دنیایی قالدیروب آخرتی یرینە قوراجق و قویاجق بر قدیر مطلقڭ درگاهنە التجایە محتاجدر.

ایشتە شو وضعیتدە بر انسانە حقیقی معبود اولاجق، یالڭز هر شیئڭ دیزكینی ألندە، هر شیئڭ خزینەسی یانندە، هر شیئڭ یانندە ناظر، هر مكاندە حاضر، مكاندن منزّه، عجزدن مبرّا، قصوردن مقدّس، نقصدن معلّا بر قدیر ذوالجلال، بر رحیم ذوالجمال، بر حكیم ذوالكمال اولابیلیر. چونكە نهایتسز حاجات انسانیەیی ایفا ایدەجك، آنجق نهایتسز بر قدرت و محیط بر علم صاحبی اولابیلیر. اویلە ایسە معبودیتە لایق، یالڭز اودر.

ایشتە ای انسان! اگر یالڭز اوڭا عبد اولسەڭ، بتون مخلوقات اوستندە بر موقع قازانیرسڭ. اگر عبودیتدن استنكاف ایتسەڭ، عاجز مخلوقاتە ذلیل بر عبد اولورسڭ. اگر انانیتڭە و اقتداریڭە كوونوب، توكّل و دعایی بیراقوب، تكبّر و دعوایە صاپسەڭ، او وقت اییلك و ایجاد جهتندە آری و قارینجەدن داها آشاغی، اورومجك و سینكدن داها ضعیف دوشرسڭ. شر و تخریب جهتندە طاغدن داها آغیر، طاعوندن داها مضر اولورسڭ.

اوت، ای انسان! سندە ایكی جهت وار:. بریسی، ایجاد و وجود و خیر و مثبت و فعل جهتیدر. دیگری، تخریب، عدم، شر، نفی، انفعال جهتیدر. برنجی جهت اعتباریلە آریدن، سرچەدن آشاغی.. سینكدن اورومجكدن داها ضعیفسڭ. ایكنجی جهت اعتباریلە طاغ، یر، كوگلردن كچرسڭ. اونلرڭ چكیندیگی و اظهار عجز ایتدكلری بر یوكی قالدیررسڭ. اونلردن داها كنیش، داها بیوك بر دائرە آلیرسڭ. چونكە سن اییلك و ایجاد ایتدیگڭ وقت، یالڭز وسعتڭ نسبتندە، ألڭ اولاشاجق درجەدە، قوّتڭ یتیشەجك مرتبەدە اییلك و ایجاد ایدەبیلیرسڭ. اگر فنالق و تخریب ایتسەڭ، او وقت فنالغڭ، تجاوز و تخریبڭ انتشار ایدر.

مثلا، كفر بر فنالقدر، بر تخریبدر، بر عدم تصدیقدر. فقط او تك سیّئە، بتون كائناتڭ تحقیرینی و بتون اسمای الٰهیەنڭ تزییفنی، بتون انسانیتڭ ترذیلنی تضمّن ایدر. چونكە شو موجوداتڭ عالی بر مقامی، اهمّیتلی بر وظیفەسی واردر. زیرا اونلر مكتوبات ربّانیە و مرایای سبحانیە و مأمورین الٰهیّەدرلر. كفر ایسە، اونلری آیینەدارلق و وظیفەدارلق و معنیدارلق مقامندن دوشوروب، عبثیّت و تصادفڭ اویونجاغی دركەسنە و زوال و فراقڭ تخریبیلە چابوق بوزولوب دگیشن موادّ فانیەیە و اهمیتسزلك، قیمتسزلك، هیچلك مرتبەسنە ایندیردیگی كبی.. بتون كائناتدە و موجوداتڭ آیینەلرندە نقشلری و جلوەلری و جماللری كورونن اسمای الٰهیەیی انكار ایلە تزییف ایدر. و انسانلق دینیلن بتون اسمای قدسیۀ الٰهیەنڭ جلوەلرینی كوزلجە اعلان ایدن بر قصیدۀ منظومۀ حكمت.. و بر شجرۀ باقیەنڭ جهازاتنی جامع چكردك مثال بر معجزۀ قدرت باهرە.. و امانت كبرایی عهدەسنە آلمقلە یر، كوك، طاغە تفوّق ایدن و ملائكەیە قارشو رجحانیت قزانان بر صاحب مرتبۀ خلافت ارضیەیی، اڭ ذلیل بر حیوان فانئ زائلدن داها ذلیل، داها ضعیف، داها عاجز، داها فقیر بر دركەیە آتار. و معناسز، قارمە قاریشیق، چابوق بوزولور، بر عادی لوحە دركەسنە ایندیرر.

[الحاصل] نفس امّارە، تخریب و شر جهتندە نهایتسز جنایت ایشلەیەبیلیر. فقط ایجاد و خیردە اقتداری پك آزدر و جزئیدر. اوت، بر خانەیی بر كوندە خراب ایدر، یوز كوندە یاپاماز. لكن اگر انانیتی بیراقسە، خیری و وجودی توفیق الٰهیدن ایستەسە، شر و تخریبدن و نفسە اعتماددن واز كچسە، استغفار ایدرك تام عبد اولسە، او وقت [یُبَدِّلُ اللّٰهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ] سرّینە مظهر اولور. اوندەكی نهایتسز قابلیت شر نهایتسز قابلیت خیرە انقلاب ایدر. احسن تقویم قیمتنی آلیر، اعلای علّیینە چیقار.

ایشتە ای غافل انسان! باق جناب حقّڭ فضلنە و كرمنە.. سیّئەیی بر ایكن بیڭ یازمق، حسنەیی بر یازمق ویا هیچ یازمامق عدالت اولدیغی حالدە، بر سیّئەیی بر یازار.. بر حسنەیی اون، بعضًا یتمش، بعضًا یدی یوز، بعضًا یدی بیڭ یازار. هم شو نكتەدن آڭلاكە: او مدهش جهنّمە كیرمك جزای عملدر، عین عدلدر. فقط جنّتە كیرمك محض فضلدر.

[ایكنجی نكتە] انساندە ایكی وجه وار:. بریسی انانیت جهتندە، شو حیات دنیویەیە ناظردر. دیگری عبودیت جهتندە، حیات ابدیەیە باقار. اوّلكی وجه اعتباریلە، اویلە بر بیچارە مخلوقدركە، سرمایەسی یالڭز

اختیاردن بر شَعْرَە كبی، صاچ كبی جزئی بر جزء اختیاری و اقتداردن ضعیف بر كسب و حیاتدن چابوق سونر بر شعلە و عمردن چابوق كچر بر مدّتجك و موجودیّتدن چابوق چورور كوچك بر جسمدر. او حالیلە برابر كائناتڭ طبقاتندە سریلمش حدسز انواعڭ حسابسز افرادندن نازك، ضعیف بر فرد اولارق بولونویور.

ایكنجی وجه اعتباریلە و بالخاصّە عبودیتە متوجّه عجز و فقر جهتندە، پك بیوك بر وسعتی وار. پك بیوك بر اهمّیتی بولونویور. چونكە فاطر حكیم، انسانڭ ماهیت معنویەسندە نهایتسز عظیم، بر عجز و حدسز، جسیم بر فقر درج ایتمشدر. تاكە، قدرتی نهایتسز بر قدیر رحیم و غناسی نهایتسز بر غنیّ كریم بر ذاتڭ حدسز تجلّیاتنە جامع كنیش بر آیینە اولسون.

اوت، انسان بر چكردگە بڭزر. ناصلكە او چكردگە قدرتدن معنوی و اهمّیتلی جهازات.. و قدردن اینجە و قیمتلی پروغرام ویریلمش. تاكە، طوپراق آلتندە چالیشوب، تا او طار عالمدن چیقوب كنیش اولان هوا عالمنە كیروب، خالقندن استعداد لسانیلە بر آغاچ اولمەسنی ایستەیوب كندینە لایق بر كمال بولسون. اگر او چكردك سٓوء مزاجندن طولایی اوڭا ویریلن جهازات معنویەیی، طوپراق آلتندە بعض موادّ مضرّەیی جلبنە صرف ایتسە، او طار یردە، قیصە بر زماندە، فائدەسز تفسّخ ایدوب چورویەجكدر. اگر او چكردك، او معنوی جهازاتنی [فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰی] نڭ امر تكوینیسنی امتثال ایدوب حسن استعمال ایتسە، او طار عالمدن چیقاجق، میوەدار قوجە بر آغاچ اولمقلە، كوچوجك جزئی حقیقتی و روح معنویسی بیوك بر حقیقت كلّیە صورتنی آلاجقدر.

ایشتە عینًا اونڭ كبی، انسانڭ ماهیّتنە قدرتدن اهمّیتلی جهازات و قدردن قیمتلی پروغراملر تودیع ایدیلمش. اگر انسان، شو طار عالم ارضیدە، حیات دنیویە طوپراغی آلتندە، او جهازات معنویەسنی نفسڭ هوساتنە صرف ایتسە، بوزولان چكردك كبی، بر جزئی تلذّذ ایچون، قیصە بر عمردە، طار بر یردە و صیقینتیلی بر حالدە چورویوب تفسّخ ایدرك، مسئولیت معنویە یی بدبخت روحنە یوكلنەجك، شو دنیادن كوچوب كیدەجكدر.

اگر او استعداد چكردگنی اسلامیت صوییلە، ایمانڭ ضیاسیلە، عبودیت طوپراغی آلتندە تربیە ایدرك، أوامر قرآنیەیی امتثال ایدوب جهازات معنویەسنی حقیقی غایەلرینە توجیه ایتسە، البتە عالم مثال و برزخدە دال و بوداق ویرەجك و عالم آخرت و جنّتدە حدسز كمالات و نعمتلرە مدار اولاجق بر شجرۀ باقیەنڭ و بر حقیقت دائمەنڭ جهازاتنە جامع قیمتدار بر چكردك و رونقدار بر ماكینە و بو شجرۀ كائناتڭ مبارك و منوّر بر میوەسی اولاجقدر.

اوت، حقیقی ترقّی ایسە، انسانە ویریلن قلب، سرّ، روح، عقل، حتّی خیال و سائر قوّەلرڭ حیات ابدیەیە یوزلرینی چویرەرك، هر بری كندینە لایق، خصوصی بر وظیفۀ عبودیت ایلە مشغول اولمقدەدر. یوقسە، اهل ضلالتڭ ترقّی ظن ایتدكلری حیات دنیویەنڭ بتون اینجەلكلرینە كیرمك و ذوقلرینڭ هر چشیدلرینی، حتّی اڭ سفلیسنی طاتمق ایچون بتون لطائفنی و قلب و عقلنی نفس امّارەیە مسخّر ایدوب یاردیمجی ویرسە، او ترقّی دگل سقوطدر.

شو حقیقتی بر واقعۀ خیالیەدە، شویلە بر تمثیلدە كوردمكە: بن بیوك بر شهرە كیرییورم. باقدمكە، او شهردە بیوك سرایلر وار. بعض سرایلرڭ قاپوسنە باقییورم، غایت شنلك، پارلاق بر تیاترو كبی نظر دقّتی جلب ایدر، هركسی اگلندیرر، بر جاذبەدارلق وار ایدی. دقّت ایتدمكە: او سرایڭ افندیسی قاپویە كلمش، ایت ایلە اوینایور. و اوینامەسنە یاردیم ایدییور. خانملر، یبانی كنچلرلە طاتلی صحبتلر ایدییورلر. یتیشمش قیزلر دخی چوجقلرڭ اوینامەسنی تنظیم ایدییورلر. قاپوجی دە اونلرە قوماندانلق ایدر كبی بر آقتور طورینی آلمش. او وقت آڭلادمكە، او قوجە سرایڭ ایچریسی بوم بوش. هپ نازك وظیفەلر معطّل قالمش. اخلاقلری سقوط ایتمشكە، قاپودە بو صورتی آلمشلردر.

صوڭرە كچدم، بر بیوك سرایە داها راست كلدم. كوردمكە، قاپودە اوزانمش وفادار بر ایت و قبا، سرت، ساكن بر قاپوجی و سونوك بر وضعیت واردی. مراق ایتدم، نە ایچون او اویلە، بو بویلە؟ ایچری یە كیردم، باقدمكە، ایچریسی چوق شنلك، دائرە دائرە اوستندە، آیری آیری نازك وظیفەلر ایلە سرای اهلی مشغولدرلر. برنجی دائرەدەكی آدملر سرایڭ ادارەسنی، تدبیرینی كورویورلر. اوستندەكی دائرەدە قیزلر، چوجقلر درس اوقویورلر. داها اوستندە خانملر، غایت لطیف صنعتلر، كوزل نقشلرلە اشتغال ایدییوردیلر. اڭ یوقاریدە افندی، پادشاهلە مخابرە ایدوب خلقڭ استراحتنی تأمین ایچون و كندی كمالاتی و ترقّیاتی ایچون كندینە خاص و علوی وظیفەلر ایلە اشتغال ایدییور كوردم. بن اونلرە كورونمدیگم ایچون، یاساق دیمدیلر. كزەبیلدم. صوڭرە چیقدم.

باقدم، او شهرڭ هر طرفندە بو ایكی قسم سرایلر وار. صوردم. دیدیلر: او قاپوسی شنلك و ایچی بوش سرایلر، كافرلرڭ ایلری كلنلرینڭدر. و اهل ضلالتڭدر. دیگرلری ناموسلی مسلمان بیوكلرینڭدر.

صوڭرە بر كوشەدە بر سرایە راست كلدم. اوستندە (سعید) اسمنی كوردم. مراق ایتدم. داها دقّت ایتدم. صورتمی اوستندە كوردم كبی بڭا كلدی. كمال تعجّبمدن باغیرارق عقلم باشمە كلدی. آییلدم.

ایشتە، او واقعۀ خیالیەیی سڭا تعبیر ایدەجگم. اللّٰه خیر ایتسین. ایشتە او شهر ایسە، حیات اجتماعیۀ بشریە و مدینۀ مدنیّت انسانیەدر. او سرایلرڭ هر بریسی برر انساندر. او سرای اهلی ایسە، انساندەكی كوز، قولاق، قلب، سرّ، روح، عقل كبی لطائف.. و نفس و هوا و قوّۀ شهویّە و قوّۀ غضبیّە كبی شیلردر. هر بر انساندە هر بر لطیفەنڭ آیری آیری وظیفۀ عبودیتلری وار. آیری آیری لذّتلری ألملری وار. نفس و هوا، قوّۀ شهویّە و غضبیّە بر قاپوجی و ایت حكمندەدرلر. ایشتە او یوكسك لطائفی، نفس و هوایە مسخّر ایتمك و وظیفۀ اصلیەلرینی اونوتدیرمق، البتە سقوطدر، ترقّی دگلدر. سائر جهتلری سن تعبیر ایدەبیلیرسڭ!

[اوچنجی نكتە] انسان، فعل و عمل جهتندە و سعی مادّی اعتباریلە ضعیف بر حیواندر، عاجز بر مخلوقدر. اونڭ او جهتدەكی دائرۀ تصرّفاتی و مالكیّتی او قدر طاردركە، ألنی اوزاتسە اوڭا یتیشەبیلیر. حتّی انسانڭ النە دیزكیننی ویرن حیوانات اهلیە، انسانڭ ضعف و عجز و تنبللگندن برر حصّە آلمشلردركە، یبانی امثاللرینە قیاس ایدیلدكلری وقت، عظیم فرق كورونور. (اهلٖی كچی و اوكوز، یبانی كچی و اوكوز كبی.) فقط او انسان، انفعال و قبول و دعا و سؤٓال جهتندە، شو دنیا خانندە عزیز بر یولجیدر. و اویلە بر كریمە مسافر اولمشكە: نهایتسز رحمت خزینەلرینی اوڭا آچمش. و حدسز بدیع مصنوعاتنی و خدمتكارلرینی اوڭا مسخّر ایتمش. و او مسافرڭ تنزّهنە و تماشاسنە و استفادەسنە، اویلە بیوك بر دائرە آچوب مهیّا ایتمشدركە، او دائرەنڭ نصف قطری، یعنی مركزدن محیط خطّنە قدر كوزڭ كسدیگی مقدار، بلكە خیالڭ كیتدیگی یرە قدر كنیشدر و اوزوندر.

ایشتە اگر انسان، انانیتنە استناد ایدوب، حیات دنیویەیی غایۀ خیال ایدرك، درد معیشت ایچندە موقّت بعض لذّتلر ایچون چالیشسە، غایت طار بر دائرە ایچندە بوغولور، كیدر. اوڭا ویریلن بتون جهازات و آلات و لطائف، اوندن شكایت ایدرك، حشردە اونڭ علیهندە شهادت ایدەجكلردر. و دعواجی اولاجقلردر. اگر كندینی مسافر بیلسە، مسافر اولدیغی ذات كریمڭ اذنی دائرەسندە سرمایۀ عمرینی صرف ایتسە، اویلە كنیش بر دائرە ایچندە، اوزون بر حیات ابدیە ایچون كوزل چالیشیر. و تنفّس ایدوب استراحت ایدر. صوڭرە اعلای علّیینە قدر كیدەبیلیر. هم دە بو انسانە ویریلن بتون جهازات و آلات، اوندن ممنون اولارق آخرتدە لهندە شهادت ایدرلر. اوت، انسانە ویریلن بتون جهازات عجیبە، بو اهمّیتسز حیات دنیویە ایچون دگل، بلكە پك اهمّیتلی بر حیات

باقیە ایچون ویریلمشلر. چونكە انسانی حیوانە نسبت ایتسەڭ كورییورزكە: انسان، جهازات و آلات اعتباریلە چوق زنكیندر. یوز درجە حیواندن داها زیادەدر. حیات دنیویە لذّتندە و حیوانی یاشاییشندە یوز درجە آشاغی دوشر. چونكە هر كوردیگی لذّتندە بیڭلر الم ایزی واردر. كچمش زمانڭ ألملری و كلەجك زمانڭ قورقولری و هر بر لذّتڭ دخی ألم زوالی، اونڭ ذوقلرینی بوزویور. و لذّتندە بر ایز بیراقییور. فقط حیوان اویلە دگل. ألمسز بر لذّت آلیر. كدرسز بر ذوق ایدر. نە كچمش زمانڭ ألملری اونی اینجیتیر. نە كلەجك زمانڭ قورقولری اونی ئوركوتور. راحتلە یاشار، یاتار. خالقنە شكر ایدر.

دیمك احسن تقویم صورتندە یارادیلان انسان، حیات دنیویەیە حصر فكر ایتسە، یوز درجە سرمایەجە حیواندن یوكسك اولدیغی حالدە، یوز درجە سرچە قوشی كبی بر حیواندن آشاغی دوشر. باشقە بر یردە بر تمثیل ایلە بو حقیقتی بیان ایتمشدم. مناسبت كلدی. یینە او تمثیلی تكرار ایدییورم. شویلەكە: بر آدم، بر خدمتكارینە اون آلتون ویروب مخصوص بر قماشدن بر قات البسە یاپدیر، امر ایدر. ایكنجیسنە بیڭ آلتون ویرر. بر پوصلە ایچندە بعض شیلر یازیلی، او خدمتكارڭ جیبنە قویار. بر پازارە كوندریر. اوّلكی خدمتكار، اون آلتون ایلە اعلا قماشدن مكمّل بر البسە آلیر. ایكنجی خدمتكار، دیوانەلك ایدوب، اوّلكی خدمتكارە باقوب، جیبنە قونولان حساب پوصلەسنی اوقومایارق بر دكّانجی یە بیڭ آلتون ویرەرك، بر قات البسە ایستەدی. انصافسز دكّانجی دە، قماشڭ اڭ چوروگندن بر قات البسە ویردی. او بدبخت خدمتكار، سیّدینڭ حضورینە كلدی. و شدّتلی بر تأدیب كوردی. و دهشتلی بر عذاب چكدی. ایشتە ادنا بر شعوری اولان آڭلاركە: ایكنجی خدمتكارە ویریلن بیڭ آلتون، بر قات البسە آلمق ایچون دگلدر. بلكە مهم بر تجارت ایچوندر.

عینًا اونڭ كبی، انساندەكی جهازات معنویە و لطائف انسانیەكە: هر بریسی حیوانە نسبتًا یوز درجە انبساط ایتمش. مثلا، كوزللگڭ بتون مراتبنی فرق ایدن انسان كوزی.. و طعاملرڭ بتون چشید چشید اذواق مخصوصەلرینی تمییز ایدن انسانڭ ذائقۀ لسانیّەسی.. و حقائقڭ بتون اینجەلكلرینە نفوذ ایدن انسانڭ عقلی.. و كمالاتڭ بتون انواعنە مشتاق انسانڭ قلبی كبی، سائر جهازلری، آلتلری نرەدە؟ حیوانڭ پك بسیط، یالڭز بر ایكی مرتبە انكشاف ایتمش آلتلری نرەدە؟ یالڭز شو قدر فرق واركە، حیوان كندینە خاص بر عملدە، منحصرًا او حیواندە بر جهاز مخصوص، زیادە انكشاف ایدر. فقط او انكشاف خصوصیدر.