[یگرمی دردنجی سوز]

شو سوز [بش دال] در. دردنجی دالە دقّت ایت. بشنجی دالە یاپیش، چیق. میوەلرینی قوپار، آل.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰی

شو آیت جلیلەنڭ شجرۀ نورانیەسنڭ چوق حقیقتلرندن بر حقیقتنڭ بش دالنە اشارت ایدرز.

[برنجی دال] ناصلكە بر سلطانڭ كندی حكومتنڭ دائرەلرندە آیری آیری عنوانلری.. و رعیّتنڭ طبقەلرندە باشقە باشقە نام و وصفلری.. و سلطنتنڭ مرتبەلرندە چشید چشید اسم و علامتلری واردر. مثلا، عدلیە دائرەسندە حاكم عادل و ملكیەدە سلطان و عسكریەدە قوماندان اعظم و علمیەدە خلیفە، داها بوڭا قیاسًا سائر اسم و عنوانلرینی بیلسەڭ، آڭلارسڭكە: بر تك پادشاه، سلطنتنڭ دائرەلرندە و طبقۀ حكومت مرتبەلرندە بیڭ اسم و عنوانە صاحب اولابیلیر. كویا او حاكم، هر بر دائرەدە شخصیّت معنویە حیثیتیلە و تلەفونیلە موجود و حاضردر. بولونور و بیلیر. و هر طبقەدە قانونیلە، نظامیلە، ممثّلیلە مشهود و ناظردر. كورونور، كورور. و هر بر مرتبەدە پردە آرقەسندە حكمیلە، علمیلە، قوّتیلە متصرّف و بصیردر. ادارە ایدر، باقار.

اویلە دە، ازل ابد سلطانی اولان ربّ العالمین ایچون، ربوبیّتنڭ مرتبەلرندە آیری آیری، فقط بربرینە باقار شأن و ناملری.. و الوهیتنڭ دائرەلرندە باشقە باشقە، فقط بربری ایچندە كورونور اسم و نشانلری.. و حشمتنما اجراآتندە آیری آیری، فقط بربرینە بڭزر تمثّل و جلوەلری.. و قدرتنڭ تصرّفاتندە باشقە باشقە، فقط بربرینی احساس ایدر عنوانلری وار. و صفتلرینڭ تجلّیاتندە باشقە باشقە، فقط بربرینی كوستریر مقدّس ظهوراتی وار. و افعالنڭ جلوەلرندە چشید چشید، فقط بربرینی اكمال ایدر حكمتلی تصرّفاتی وار. و رنگارنك صنعتندە و متنوّع مصنوعاتندە چشید چشید، فقط بربرینی تماشا ایدر حشمتلی ربوبیّاتی واردر. بونڭلە برابر كائناتڭ هر بر عالمندە، هر بر طائفەسندە اسمای حسنادن بر اسمنڭ عنوانی تجلّی ایدر. او اسم، او دائرەدە حاكمدر. باشقە اسملر اورادە اوڭا تابعدرلر. بلكە اونڭ ضمنندە بولونورلر. هم مخلوقاتڭ هر بر طبقەسندە، آز و چوق، كوچك و بیوك، خاص و عام هر بریسندە خاص بر تجلّی، خاص بر ربوبیّت، خاص بر اسملە جلوەسی واردر. یعنی او اسم هر شیئە محیط و عام اولدیغی حالدە، اویلە بر قصد و اهمّیتلە بر شیئە توجّه ایدر، كویا او اسم یالڭز او شیئە خاصدر.

هم بونڭلە برابر خالق ذوالجلال، هر شیئە یاقین اولدیغی حالدە، یتمش بیڭە یاقین نورانی پردەلری واردر. مثلا، سڭا تجلّی ایدن خالق اسمنڭ، مخلوقیتڭدەكی جزئی مرتبەسندن طوت، تا بتون كائناتڭ خالقی اولان مرتبۀ كبرا و عنوان اعظمە قدر نە قدر پردەلر بولوندیغنی قیاس ایدەبیلیرسڭ. دیمك، بتون كائناتی آرقەدە بیراقمق شرطیلە مخلوقیتڭ قاپوسندن خالق اسمنڭ منتهاسنە یتیشیرسڭ. دائرۀ صفاتە یاناشیرسڭ.

مادام پردەلرڭ بربرینە تماشا ایدر پنجرەلری وار. و اسملر بربری ایچندە كورونویور. و شئونات بربرینە باقار. و تمثّلات بربری ایچنە كیرر. و عنوانلر بربرینی احساس ایدر. و ظهورات بربرینە بڭزر. و تصرّفات بربرینە یاردیم ایدوب اتمام ایدر. و ربوبیتڭ متنوّع تربیەلری بربرینە امداد ایدوب معاونت ایدر. البتە كركدركە، جناب حقّی بر اسم، بر عنوان ایلە، بر ربوبیتلە و هكذا طانیسە، باشقە عنوانلری، ربوبیتلری، شأنلری ایچندە انكار ایتمەسین. بلكە هر بر اسمڭ جلوەسندن سائر اسمایە انتقال ایتمزسە ضرر ایدر. مثلا، قدیر و خالق اسمنڭ اثرینی كورسە، علیم اسمنی كورمزسە، غفلت و طبیعت ضلالتنە دوشەبیلیر. بلكە لازم كلیركە، اونڭ نظری دائما قارشوسندە [هُوَ هُوَ اللّٰهُ] اوقوسون، كورسون. اونڭ قولاغی هر شیدن [قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ] دیڭلەسین، ایشیتسین. اونڭ لسانی [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مٖیزَنَدْ عَالَمْ] دیسین، اعلان ایتسین. ایشتە قرآن مبین [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰی] فرمانیلە، ذكر ایتدیگمز حقیقتلرە اشارت ایدر. اگر او یوكسك حقیقتلری یاقیندن تماشا ایتمك ایسترسەڭ، كیت، فیرطینەلی بر دڭزدن، زلزلەلی بر زمیندن صور. نە دییورسڭز، دی؟ البتە [یا جلیل، یا جلیل، یا عزیز، یا جبّار!] دیدكلرینی ایشیتەجكسڭ. صوڭرە دڭز ایچندە و زمین یوزندە مرحمت و شفقتلە تربیە ایدیلن كوچك حیواناتدن و یاورولردن صور. نە دییورسڭز دی،؟ البتە [یا جمیل، یا جمیل، یا رحیم، یا رحیم!] [حاشیە]دییەجكلر. سمایی دیڭلە. ناصل یا جلیل ذوالجمال! دییور. و ارضە قولاق ویر. ناصل یا جمیل ذوالجلال! دییور. و حیوانلرە دقّت ایت. ناصل یا رحمان، یا رزّاق! دییورلر.

بهاردن صور. باق ناصل [یاَ حَنَّانُ، یاَ رَحْمٰنُ، یاَ رَحٖیمُ، یاَ كَرٖیمُ، یاَ لَطٖیفُ، یاَ عَطُوفُ، یاَ مُصَوِّرُ، یاَ مُنَوِّرُ، یاَ مُحْسِنُ، یاَ مُزَیِّنُ] كبی چوق اسمایی ایشیتەجكسڭ. و انسان اولان بر انساندن صور، باق. ناصل بتون اسمای حسنایی اوقویور. و جبهەسندە یازیلی. سن دە دقّت ایتسەڭ اوقویابیلیرسڭ. كویا كائنات، عظیم بر موسیقۀ ذكریەدر. اڭ كوچك نغمە اڭ كور نغماتە قاریشمقلە، حشمتلی بر لطافت ویرییور. و هكذا، قیاس ایت.

فقط چندان انسان بتون اسمایە مظهردر. فقط كائناتڭ تنوّعنی و ملائكەنڭ اختلاف عباداتنی انتاج ایدن تنوّع اسما، انسانلرڭ دخی بر درجە تنوّعنە سبب اولمشدر. انبیانڭ آیری آیری شریعتلری، اولیانڭ باشقە باشقە طریقتلری، اصفیانڭ چشید چشید مشربلری شو سردن نشئت ایتمشدر. مثلا، عیسی علیە السّلام، سائر اسما ایلە برابر قدیر اسمی اوندە داها غالبدر. اهل عشقدە ودود اسمی، و اهل تفكّردە حكیم اسمی داها زیادە حاكمدر.

ایشتە ناصل، اگر بر آدم هم خواجە، هم ضابط، هم عدلیە كاتبی، هم ملكیە مفتّشی اولسە، اونڭ هر بر دائرەدە برر نسبتی، برر وظیفەسی، برر خدمتی، برر معاشی، برر مسئولیتی، برر ترقّیاتی و موفّقیّتسزلگنە سبب برر دوشمان و رقیبلری اولویور. و پادشاهە قارشو چوق عنوانلرلە كورونویور و كورور. و چوق لسانلرلە اوندن مدد ایستر. و آمرینڭ چوق عنوانلرینە مراجعت ایدر. و دوشمانلرڭ شرّندن قورتولمق ایچون معاونتنی چوق صورتلرلە طلب ایدر.

اویلە دە، چوق اسمایە مظهر و چوق وظیفەلرلە مكلّف و چوق دوشمانلرە مبتلا اولان انسان، مناجاتندە استعاذەسندە چوق اسملری ذكر ایدر. ناصلكە نوع انسانڭ مدار فخری و الحق اڭ حقیقی انسان كامل اولان محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلام، جوشن الكبیر نامندەكی مناجاتندە بیڭ بر اسمیلە دعا ایدییور. آتشدن استعاذە ایدییور. ایشتە شو سردندركە، سورۀ [قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ اِلٰهِ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ] دە اوچ عنوان ایلە استعاذەیی امر ایدییور. و [بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ] دە اوچ اسمیلە استعانەیی كوسترییور.

[ایكنجی دال] چوق اسرارڭ آناختارلرینی تضمّن ایدن ایكی سرّی بیان ایدر. [برنجی سرّ] اولیا نە ایچون اصول ایمانیەدە اتّفاق ایتدكلری حالدە، مشهوداتلرندە، كشفیاتلرندە چوق تخالف ایدییورلر؟ شهود درجەسندە اولان كشفلری، بعضًا خلاف واقع و مخالف حق چیقییور؟ هم نە ایچون اهل فكر و نظر، هر بری قطعی برهان ایلە حق تلقّی ایتدكلری افكارلرندە، بربرینە متناقض بر صورتدە حقیقتی كورویورلر و كوسترییورلر؟ بر حقیقت نە ایچون چوق رنكلرە كیرییور؟ [ایكنجی سرّ] انبیای سالفە نە ایچون حشر جسمانی كبی بر قسم اركان ایمانیەیی بر درجە مجمل بیراقمشلر؟ قرآن كبی تفصیلات ویرمەمشلر؟ صوڭرە امّتلرندن، ایلریدە او مجمل اولان اركانی انكارە قدر كیتمشلر؟ هم نە ایچون حقیقی عارف اولان اولیانڭ بر قسمی یالڭز توحیددە ایلری كیتمشلر؟ حتّی درجۀ حق الیقینە قدر كیتدكلری حالدە، بر قسم اركان ایمانیە اونلرڭ مشربلرندە پك آز و مجمل بر صورتدە كورونویور. حتّی اونڭ ایچوندركە، اونلرە تبعیّت ایدنلر، ایلریدە او اركان ایمانیەیە لازم اولان اهمّیتی ویرمەمشلر. حتّی بعضیلری صاپمشلر. مادام بتون اركان ایمانیەنڭ انكشافیلە حقیقی كمال بولونور. نە ایچون اهل حقیقت، بعضیسندە چوق ایلری و بر قسمندە چوق كری قالمشلر؟ حالبوكە بتون اسمانڭ مرتبۀ اعظملرینڭ مظهری و بتون انبیانڭ سَرْوری اولان رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام و بتون كتب مقدّسەنڭ رئیس انوری اولان قرآن حكیم، بتون اركان ایمانیەیی واضح بر صورتدە، پك جدّی بر افادەدە و قصدی بر طرزدە تفصیل ایتمشلردر.

اوت، چونكە حقیقتدە حقیقی كمال أتم اویلەدر. ایشتە شو اسرارڭ حكمتی شودركە: انسان، چندان بتون اسمایە مظهر و بتون كمالاتە مستعددر. لكن اقتداری جزئی، اختیاری جزئی، استعدادی مختلف، آرزولری متفاوت اولدیغی حالدە، بیڭلر پردەلر، برزخلر ایچندە حقیقتی تحرّی ایدر. اونڭ ایچون حقیقتڭ كشفندە و حقّڭ شهودندە برزخلر اورتەیە دوشویور. بعضیلر برزخدن كچەمییورلر. قابلیتلر باشقە باشقە اولویور. بعضیلرڭ قابلیتی، بعض اركان ایمانیەنڭ انكشافنە منشأ اولامییور. هم اسمانڭ جلوەلرینڭ رنكلری، مظهرە كورە تنوّع ایدییور، آیری آیری اولویور. بعض مظهر اولان ذات، بر اسمڭ تام جلوەسنە مدار اولامییور. هم كلّیت و جزئیت.. و ظلّیت و اصلیّت اعتباریلە، جلوۀ اسما باشقە باشقە صورت آلییور. بعض استعداد جزئیّتدن كچەمییور. و كولكەدن چیقامایور. و استعدادە كورە بعضًا بر اسم غالب اولویور. یالڭز كندی حكمنی اجرا ایدییور. او استعداددە اونڭ حكمی حكمران اولویور.

ایشتە شو درین سرّە و شو كنیش حكمتە اسرارلی، كنیش و حقیقت ایلە بر درجە قاریشیق بر تمثیل ایلە بعض اشارتلر ایدرز. مثلا، زهرە نامیلە نقشلی بر چیچك.. و قمرە عاشق حیاتلی بر قطرە، و كونشە باقان صفوتلی بر رشحەیی فرض ایدییورزكە، هر بریسنڭ بر شعوری، بر كمالی وار. و او كمالە بر اشتیاقی بولونویور. شو اوچ شیدە چوق حقیقتلرە اشارت ایتمكلە برابر، نفس و عقل و قلبڭ سلوكلرینە اشارت ایدر. و اوچ [حاشیە]طبقە اهل حقیقتە مثالدر.

[برنجیسی] اهل فكر اهل ولایت اهل نبوّتڭ اشاراتیدر. [ایكنجیسی] جسمانی جهازات ایلە كمالنە سعی ایدوب حقیقتە كیدنلری.. و نفسڭ تزكیەسیلە و عقلڭ استعمالیلە مجاهدە ایتمكلە حقیقتە كیدنلری.. و قلبڭ تصفیەسیلە و ایمان و تسلیمیّتلە حقیقتە كیدنلرڭ مثاللریدر. [اوچنجیسی] انانیتی بیراقمایان و آثارە طالان و یالڭز استدلال ایلە حقیقتە كیدن.. و علم و حكمتلە و عقل و معرفتلە حقیقتی آرامەیە كیدن.. و ایمان و قرآن ایلە، فقر و عبودیتلە حقیقتە چابوق كیدن، آیری آیری استعداددە بولونان اوچ طائفەنڭ حكمت اختلافلرینە اشارت ایدن تمثیللردر. ایشتە شو اوچ طبقەنڭ ترقیاتندەكی سرّی و كنیش حكمتی (زهرە، قطرە، رشحە) عنوانلری آلتندە، بر تمثیل ایلە بر درجە كوسترەجگز.

مثلا، كونشڭ، كندی خالقنڭ اذنیلە و امریلە اوچ چشید تجلّیسی و انعكاسی و افاضەسی وار. بریسی چیچكلرە، بریسی قمرە و سیّارەلرە، بریسی شیشە و صو كبی پارلاقلرە ویردیگی آیری آیری انعكاسلریدر. [برنجیسی] اوچ طرزدەدر. بری، كلّی و عمومی بر تجلّی و انعكاسدركە، بتون چیچكلرە بردن افاضەسیدر. بری دە، خاص بر تجلّیدركە، هر بر نوعە كورە بر خصوصی انعكاسی واردر. بری دە، جزئی بر تجلّیدركە، هر بر چیچگڭ شخصیتنە كورە بر افاضەسیدر. شو تمثیلمز او قَوْلَە كورەدركە، چیچكلرڭ سوسلی رنكلری، كونشڭ ضیاسندەكی یدی رنكڭ استحالۀ انعكاسیەسندن نشئت ایدییور. و بو قَوْلَە كورە، چیچكلر دخی كونشڭ بر چشید آیینەلریدر. [ایكنجیسی] كونشڭ، قمرە و سیّارەلرە، فاطر حكیمڭ اذنیلە ویردیگی نور و فیضدر. شو كلّی و كنیش فیض و نوردن صوڭرە، قمر، او ضیانڭ كولكەسی حكمندە اولان نوری، كونشدن كلّی بر صورتدە استفادە ایدر. صوڭرە خصوصی بر طرزدە، دڭزلرە و هوایە و پارلاق طوپراغە و بر صورت جزؤیەدە دڭزڭ قبارجقلرینە و طوپراغڭ شفافلرینە و هوانڭ ذرّەلرینە افادە و افاضەسیدر. [اوچنجیسی] كونشڭ، امر الٰهی ایلە جوّ هوایی و دڭزلرڭ

یوزلرینی برر آیینە ایدرك، صافی و كلّی و كولكەسز بر انعكاسی وار. صوڭرە او كونش، دڭزڭ قبارجقلرینە و صویڭ قطرەلرینە و هوانڭ رشحەلرینە و قارڭ شیشەجكلرینە، هر برینە برر جزئی عكسی، برر كوچك تمثالنی ویرییور.

ایشتە كونشڭ هر بر چیچگە و قمرە مقابل هر بر قطرەیە، هر بر رشحەیە مذكور اوچ جهتدە، ایكیشر طریق ایلە توجّه و افاضەسی وار. [برنجی طریق] بالاصالە، طوغریدن طوغری یە، برزخسز، حجابسزدر. شو یول نبوّتڭ طریقنی تمثیل ایدر. [ایكنجی یول] برزخلر توسّط ایدر. آیینە و مظهرلرڭ قابلیتلری، شمسڭ جلوەلرینە برر رنك طاقییور. شو یول ایسە، ولایت مسلگنی تمثیل ایدر.

ایشتە زهرە، قطرە، رشحە.. هر بریسی، اوّلكی یولدە دییەبیلیرلركە: بن، عموم عالَم كونشنڭ بر آیینەسی یم. فقط ایكنجی یولدە اویلە دییەمز. بلكە بن، كندی كونشمڭ آیینەسی یم ویاخود نوعمە تجلّی ایدن كونشڭ آیینەسی یم دیر. چونكە كونشی اویلە طانییور. بتون عالمە باقار بر كونشی كورەمییور. حالبوكە او شخصڭ ویاخود نوعنڭ ویا جنسنڭ كونشی، طار برزخ ایچندە، محدود بر قید آلتندە اوڭا كورونویور. حالبوكە قیدسز، برزخسز، مطلق كونشڭ آثارینی، او مقیّد كونشە ویرەمییور. چونكە بتون یر یوزینی ایصیتمق، تنویر ایتمك.. عموم نباتات، حیواناتڭ حیاتلرینی تحریك ایتمك و سیّاراتی اطرافندە دوندیرمك كبی حشمتنما اثرلری، او طار قید و محدود برزخ ایچندە كوردیگی كونشە شهود قلبی ایلە ویرەمییور. بلكە او آثار عجیبەیی، اگر او شعورلی فرض ایتدیگمز اوچ شی، او قید آلتندە كوردیگی كونشە ویرسە دە، صرف عقلی و ایمانی بر طرزدە، و او مقیّد، عین مطلق اولدیغنی بر تسلیمیت ایلە ویرەبیلیر. فقط، او انسان كبی عقللی فرض ایتدیگمز [زهرە، قطرە، رشحە] شو حكملری، یعنی پك بیوك آثاری كونشلرینە اسناد ایتمەلری عقلیدر، شهودی دگل، بلكە بعضًا حكم ایمانیلری شهود كونیەلرینە مصادمە ایدر. پك كوچلكلە اینانابیلیرلر.

ایشتە حقیقتە طار كلن و بعض كوشەلرندە حقیقتڭ اعضالری كورونن و حقیقتلە قاریشیق شو تمثیل ایچنە اوچمز دە كیرملی ییز. اوچمز دە كندیمزی [زهرە، قطرە، رشحە] فرض ایدەجگز. زیرا اونلردە فرض ایتدیگمز شعور، كافی كلمییور. بز عقلمزی دخی اونلرە قاتملی ییز. یعنی اونلر، مادّی كونشلرندن ناصل فیض آلییورلر، بز دە معنوی كونشمزدن اویلە آلییورز، آڭلاملی یز.

ایشتە سن، ای دنیایی اونوتمایان و مادّیاتە توغّل ایدن و نفسی كثافت پیدا ایدن آرقداش! سن زهرە اول. ناصلكە او زهرە چیچگی، ضیای شمسدن انحلال ایتمش بر رنك آلییور. و او بر رنك ایچندە شمسڭ تمثالنی قاریشدیروب،

كندینە زینتلی بر صورت كییدیرییور. زیرا سنڭ استعدادڭ دخی اوڭا بڭزر. هم شو اسبابە طالمش اسكی سعید كبی مكتبلی فیلسوف ایسە، قمرە عاشق اولان قطرە اولسونكە: قمر، كونشدن آلدیغی ضیا ظلّنی اوڭا ویرر. و اونڭ كوز ببگنە بر نور ویرر. او دە او نور ایلە پارلار. فقط او قطرە، او نور ایلە یالڭز قمری كورور، كونشی كورەمز. بلكە ایمانیلە كورەبیلیر.

هم شو هر شیئی، طوغریدن طوغری یە جناب حقدن بیلیر، اسبابی بر پردە تلقّی ایدر فقیر آدم، او دە رشحە اولسون. اویلە بر رشحەكە، كندی ذاتندە فقیردر. هیچ بر شیئی یوقكە، اوڭا طایانوب زهرە كبی كندینە كوونسین. هیچ بر رنكی یوقكە، اونڭلە كورونسون. باشقە شیلری دە طانیمایوركە، اوڭا توجّه ایتسین. خالص بر صفوتی واركە، طوغریدن طوغری یە كونشڭ تمثالنی كوز ببگندە صاقلایور.

شیمدی مادام بز بو اوچ شی یرینە كچدك. كندیمزە باقملی ییز. بزدە نە وار، نە یاپاجغز؟ ایشتە باقییورزكە، بر ذات كریم، احسانیلە بزی غایت درجە تزیین و تنویر و تربیە ایدییور. انسان ایسە احسان ایدنە پرستش ایدر. پرستشە لایق اولانە قربیت ایستر و كورمك طلب ایدر. اویلە ایسە هر بریمز، استعدادیمزە كورە، او محبّت جاذبەسیلە سلوك ایدەجگز.

ای زهرە مثال! سن كیدییورسڭ. فقط چیچك اولارق كیت. ایشتە كیتدڭ. ترقّی ایدە ایدە، تا بر مرتبۀ كلّیەیە كلدڭ. كویا بتون چیچكلرڭ حكمنە كچدڭ. حالبوكە زهرە كثیف بر آیینەدر. اوندە، ضیادەكی یدی رنك انحلال و انكسار ایدر. شمسڭ عكسنی كیزلر. سن سودیگڭ كونشڭ یوزینی كورمكدە موفّق اولامازسڭ. چونكە قیدلی اولان رنكلر، خصوصیتلر طاغیتییور، پردە چكییور، كوسترەمییور. سن شو حالدە، صورتلرڭ، برزخلرڭ اورتەیە كیرمسیلە نشئت ایدن فراقدن قورتولامازسڭ. لكن بر شرط ایلە قورتولابیلیرسڭكە، سن كندی نفسڭڭ محبّتنە طالمش اولان باشڭی قالدیراسڭ. و نفسڭ محاسنی ایلە تلذّذ و افتخار ایدن نظریڭی چكەسڭ. كوك یوزندەكی كونشڭ یوزینە آتاسڭ. هم باش آشاغی جلب رزق ایچون طوپراغە باقان یوزیڭی، یوقاریدەكی شمسە چویرەسڭ. چونكە سن اونڭ آیینەسیسڭ. وظیفەڭ آیینەدارلقدر. بیلسەڭ بیلمەسەڭ، خزینۀ رحمت قاپوسی اولان طوپراق طرفندن سنڭ رزقڭ كلەجكدر. اوت، ناصل بر چیچك، كونشڭ كوچوجك بر آیینەسیدر. شو قوجە كونش دخی، كوك دڭزندە شمس ازلینڭ نور اسمندن تجلّی ایدن بر لمعەنڭ قطرە مثال بر آیینەسیدر.

ای قلب انسانی! سن ناصل بر كونشڭ آیینەسی اولدیغڭی بوندن بیل. بو شرطی یاپدقدن صوڭرە كمالڭی بولورسڭ.

فقط كونشی نفس الامردە ناصل ایسە، اویلە كورەمزسڭ. او حقیقتی چیپلاق آڭلامازسڭ. بلكە سنڭ صفتلریڭڭ رنكلری، اوڭا بر رنك ویرر. و كثافتلی دوربینڭ بر صورت طاقار. و قیدلی قابلیّتڭ بر قید آلتنە آلیر.

شیمدی سن دخی، ای قطرە ایچنە كیرن حكیم فیلسوف! سنڭ قطرۀ فكرڭ دوربینیلە، فلسفەڭڭ نردبانیلە، تا قمرە قدر ترقّی ایتدڭ. قمرە كیردڭ. باق، قمر كندی ذاتندە كثافتلی، ظلماتلیدر. نە ضیاسی وار، نە حیاتی. سنڭ سعیڭ بیهودە، علمڭ فائدەسز كیتدی. سن یأسڭ ظلماتندن و كیمسەسزلگڭ وحشتندن و ارواح خبیثەنڭ ازعاجاتندن و او وحشتڭ دهشتندن شو شرطلر ایلە قورتولابیلیرسڭكە: طبیعت كیجەسنی ترك ایدوب، حقیقت كونشنە توجّه ایتسەڭ و یقینًا اینانسەڭكە: شو كیجە نورلری، كوندوز كونشنڭ ایشیقلرینڭ كولكەلریدر. بو شرطی یاپدقدن صوڭرە سن كمالڭی بولورسڭ. فقیر و قراڭلقلی قمر یرینە، حشمتلی كونشی بولورسڭ. فقط سن دخی اوتەكی آرقداشڭ كبی، كونشی صافی كورەمزسڭ. بلكە سنڭ عقلڭ و فلسفەڭ انسیّت و الفت ایتدكلری پردەلر آرقەسندە و علم و حكمتڭ نسج ایتدیگی حجابلرڭ خَلْفندە و قابلیّتڭ ویردیگی بر رنك ایچندە كورەبیلیرسڭ.

ایشتە رشحە مثال، اوچنجی آرقداشڭزكە، هم فقیردر، هم رنكسزدر. كونشڭ حرارتیلە چابوق تبخّر ایدر. انانیتی بیراقیر، بخارە بینر، هوایە چیقار. ایچندەكی مادّۀ كثیفە، نار عشق ایلە آتش آلیر. ضیا ایلە نورە دونر. او ضیانڭ جلوەلرندن كلن بر شعاعە یاپیشیر، یاناشیر. ای رشحە مثال! مادام طوغریدن طوغری یە كونشە آیینەدارلق ایدییورسڭ. سن هانكی مرتبەدە بولونورسەڭ بولون، عین شمسە قارشو عین الیقین بر طرزدە صافی باقیلاجق بر دلیك، بر پنجرە بولورسڭ. هم او شمسڭ آثار عجیبەسنی اوڭا ویرمكدە مشكلات چكمیەجكسڭ. اوڭا لایق حشمتلی اوصافنی تردّدسز ویرەبیلیرسڭ. سلطنت ذاتیەسنڭ دهشتلی آثارینی اوڭا ویرمكدە، هیچ بر شی سنڭ ألڭدن طوتوب اوندن واز كچیرەمز. سنی نە برزخلرڭ طارلغی، نە قابلیتلرڭ قیدی، نە آیینەلرڭ كوچكلگی سنی شاشیرتماز. خلاف حقیقتە سوق ایتمز. چونكە سن صافی، خالص، طوغریدن طوغری یە اوڭا باقدیغڭ ایچون آڭلامشسڭكە: مظهرلردە كورونن و آیینەلردە مشاهدە اولونان، كونش دگل، بلكە بر نوع جلوەلریدر، بر چشید رنكلی عكسلریدر. چندان او عكسلر اونڭ عنوانلریدر. فقط بتون آثار حشمتنی كوسترەمییورلر.

ایشتە شو حقیقتلە قاریشیق تمثیلدە، بویلە باشقە باشقە اوچ طریق ایلە كمالە كیدیلیر. و او كمالاتڭ مزایاسندە و مرتبۀ شهودڭ تفصیلاتندە باشقە باشقەدرلر. فقط نتیجەدە و حقّە اذعان و حقیقتی تصدیقدە اتّفاق ایدرلر. ایشتە ناصل بر كیجە آدمیكە، هیچ كونشی كورمەمش. یالڭز آیی، آیینەسندە، بر كولكەسنی كورویور. كونشە مخصوص حشمتلی ضیایی، دهشتلی جاذبەیی، عقلنە صیغیشدیرامییور، بلكە كورنلرە تسلیم اولوب تقلید ایدییور. اویلە دە، وراثت احمدیە * علیه الصّلاة والسّلام ایلە قدیر و محیی كبی اسملرڭ مرتبۀ عظماسنە یتیشمەین، حشر اعظمی و قیامت كبرایی تقلیدی اولارق قبول ایدر. عقلی بر مسئلە دگلدر، دیر. چونكە حقیقت حشر و قیامت، اسم اعظمڭ و بعض اسمانڭ درجۀ اعظمنڭ مظهریدر. كیمڭ نظری اورایە چیقمازسە، تقلیدە مجبوردر. كیمڭ فكری اورایە كیرسە، حشر و قیامتی، كیجە كوندوز، قیش و بهار درجەسندە قولای كورور. اطمئنان قلب ایلە قبول ایدر. ایشتە شو سردندركە: حشر و قیامتی اڭ اعظم مرتبەدە، اڭ اكمل تفصیلاتلە قرآن ذكر ایدییور. و اسم اعظمڭ مظهری اولان پیغمبریمز علیە الصّلاة والسّلام درس ویرییور. و اسكی پیغمبرلر ایسە، حكمت ارشادڭ اقتضاسیلە، بر درجە بسیط و ابتدائی بر حالدە اولان امّتلرینە، حشری اڭ اعظم بر درجەدە، اڭ كنیش بر تفصیلاتلە درس ویرمەمشلر. هم شو سردندركە، بر قسم اهل ولایت، بعض اركان ایمانیەیی مرتبۀ عظماسندە كورمەمشلر ویا كوسترەمەمشلر. هم شو سردندركە، معرفت اللّٰهدە درجات عارفین چوق تفاوت ایدییور. داها بونلر كبی چوق اسرار، شو حقیقتدن انكشاف ایدر. شیمدی شو تمثیل، هم بر درجە حقیقتی احساس ایتدیگندن، هم حقیقت چوق كنیش و چوق درین اولدیغندن، بز دخی تمثیل ایلە اكتفا ایدییورز. حدّیمزڭ و طاقتمزڭ فوقندە اولان اسرارە كیریشمەیەجگز.

[اوچنجی دال] قیامت علامتلرندن و آخر زمان وقوعاتندن و بعض اعمالڭ فضیلت و ثوابلرندن بحث ایدن احادیث شریفە كوزلجە آڭلاشیلمادیغندن، عقللرینە كوونن بر قسم اهل علم، اونلرڭ بر قسمنە ضعیف ویا موضوع دیمشلر. ایمانی ضعیف و انانیتی قوی بر قسم دە، انكارە قدر كیتمشلر. شیمدی تفصیلە كیریشمەیەجگز. یالڭز [اون ایكی اصلی] بیان ایدرز.

[برنجی اصل] یگرمنجی سوزڭ آخرندەكی سؤٓال و جوابدە ایضاح ایتدیگمز مسئلەدر. اجمالی شودركە: دین بر امتحاندر، بر تجربەدر. ارواح عالیەیی ارواح سافلەدن تفریق ایدر. اویلە ایسە، ایلریدە هركسە كوز ایلە كورولەجك وقوعاتی، اویلە بر طرزدە بحث ایدەجككە: نە بتون بتون مجهول قالسین، نە دە بدیهی اولوب هركس ایستر ایستەمز

تصدیقە مجبور قالسین. عقلە قاپو آچاجق، اختیاری ألندن آلمایاجق. زیرا اگر تمامًا بداهت درجەسندە بر علامت قیامت كورولسە، هركس تصدیقە مضطر اولسە، او وقت كومور كبی بر استعداد، الماس كبی بر استعداد ایلە برابر قالیر. سرّ تكلیف و نتیجۀ امتحان ضایع اولور. ایشتە بونڭ ایچون مهدی و سفیان مسئلەلری كبی چوق مسئلەلردە، چوق اختلاف اولمش. هم روایات دخی چوق مختلفدر. بربرینە ضد حكملر اولمش.

[ایكنجی اصل] مسائل اسلامیەنڭ طبقاتی واردر. بری برهان قطعی ایستەسە، دیگری بر ظن غالبی ایلە اكتفا ایدر. باشقەسی یالڭز بر قبول تسلیمی و رد ایتمەمك ایستر. اویلە ایسە، اساسات ایمانیەدن اولمایان مسائل فرعیە ویا وقوعات زمانیەنڭ هر برندە بر اذعان یقین ایلە بر برهان قطعی ایستەنیلمز. بلكە یالڭز رد ایتمەمك و تسلیمیّتلە ایلیشمەمكدر.

[اوچنجی اصل] زمان صحابەدە بنی اسرائیل و نصاری علمالرندن چوغی اسلامیتە كیردیلر. اسكی معلوماتلری دخی اونلرلە برابر مسلمان اولدی. بعض خلاف واقع معلومات سابقەلری، اسلامیتڭ مالی اولارق توهّم ایدیلدی.

[دردنجی اصل] احادیث شریفە راویلرینڭ بعض قَوِللری ویاخود استنباط ایتدكلری معنالری، متن حدیثدن تلقّی ایدیلییوردی. حالبوكە انسان خطادن خالی اولمدیغی ایچون، خلاف واقع بعض استنباطلری ویا قَوِللری حدیث ظن ایدیلەرك، ضعفنە حكم ایدیلمش.

[بشنجی اصل] [اِنَّ فٖٓی اُمَّتٖی مُحَدَّثُونَ] یعنی [مُلْهَمُونَ] سرّنجە، بعض اهل كشف و اهل ولایت اولان محدَّثین محدِّثین الهاملریلە كلن بعض معانی، حدیث تلقّی ایدیلمش. حالبوكە الهام اولیا، بعض عارضەلرلە خطا اولابیلیر. ایشتە بو نوعدن بر قسم خلاف حقیقت چیقابیلیر.

[آلتنجی اصل] بین الناس اشتهار بولمش بعض حكایەلر بولونویوركە: ضروب امثال حكمنە كچر. حقیقی معناسنە باقیلماز. نە مقصد ایچون سوق ایدیلیر، اوڭا باقیلیر. ایشتە بو نوعدن بین الناس تعارف ایتمش بعض قصّە و حكایاتی، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام بر مقصد ارشادی ایچون تمثیل و كنایە نوعندن ذكر ایدیویرمش. شو نوع مسئلەلرڭ معنای حقیقیسندە قصور وارسە، عرف و عادات ناسە عائددر. و تعارف و تسامع عمومی یە راجعدر.

[یدنجی اصل] پك چوق تشبیه و تمثیللر بولونویوركە، مرور زمانلە ویا علمڭ ألندن جهلڭ النە كچمەسیلە حقیقت مادّیە تلقّی ایدیلییور. خطایە دوشر. مثلا، ثور و حوت اسمندە و عالم مثالدە ثور و حوت تمثالندە

برّی و بحری حیوانات ناظرلرندن ایكی ملائكة اللّٰه، عادتا بر قوجە اوكوز و جسمانی بر بالیق ظن ایدیلەرك حدیثە ایلیشیلمش. هم مثلا، بر وقت حضور نبویدە، درین بر سس ایشیتیلدی. رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام فرمان ایتدیكە: بو كورولتو، یتمش سنەدر یووارلانوب دە، آنجق بو دقیقە جهنّمڭ دیبنە دوشن بر طاشڭ كورولتوسیدر. ایشتە بو حدیثی ایشیتن، حقیقتە واصل اولمایان، انكارە صاپار. حالبوكە یگرمی دقیقە او حدیثدن صوڭرە قطعیًّا ثابتدركە، بری كلدی، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامە دیدیكە: مشهور منافق، یگرمی دقیقە اوّل ئولدی. یتمش یاشنە كیرن او منافق، جهنّمڭ بر طاشی اولارق بتون مدت عمری تدنّیدە، اسفل سافلینە، كفرە سقوطدن عبارت اولدیغنی، غایت بلیغانە بر صورتدە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام بیان ایتمشدر. جناب حق، او وفات دقیقەسندە او سسی ایشیتدیروب اوڭا علامت ایتمشدر.

[سكزنجی اصل] جناب حكیم مطلق، شو دار تجربە و میدان امتحاندە، چوق مهم شیلری كثرتلی اشیا ایچندە صاقلایور. او صاقلامقلە، چوق حكمتلر، چوق مصلحتلر باغلیدر. مثلا، لیلۀ قدری عموم رمضاندە، ساعت اجابۀ دعایی جمعە كونندە، مقبول ولیسنی انسانلر ایچندە، اجلی عمر ایچندە و قیامتڭ وقتنی عمر دنیا ایچندە صاقلامش. زیرا اجل انسان معیّن اولسە، یاری عمرینە قدر غفلت مطلقە، یاریدن صوڭرە دار آغاجنە آدیم آدیم كیتمك كبی بر دهشت ویرەجك. حالبوكە آخرت و دنیا موازنەسنی محافظە ایتمك و هر وقت خوف و رجا اورتەسندە بولونمق مصلحتی اقتضا ایدركە: هر دقیقە هم ئولمك، هم یاشامق ممكن اولسون. شو حالدە مبهم طرزدەكی یگرمی سنە مبهم بر عمر، بیڭ سنە معیّن بر عمرە مرجّحدر. ایشتە قیامت دخی شو انسان اكبر اولان دنیانڭ اجلیدر. اگر وقتی تعیّن ایتسە ایدی، بتون قرون اولی و وسطی غفلت مطلقەیە طالاجق ایدیلر. و قرون اخری دهشتدە قالاجقدی. انسان، ناصل حیات شخصیّەسیلە، خانەسیلە و كوینڭ بقاسیلە علاقەداردر. اویلە دە، حیات اجتماعیە و نوعیەسیلە، كرۀ ارضڭ و دنیانڭ یاشامەسیلە علاقەداردر. قرآن [اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ] دیر. قیامت یاقیندر، فرمان ایدییور. بیڭ بو قدر سنە كچدكدن صوڭرە كلمەمسی، یاقینلغنە خلل ویرمز. زیرا قیامت دنیانڭ اجلیدر. دنیانڭ عمرینە نسبتًا بیڭ ویا ایكی بیڭ سنە، بر سنەیە نسبتلە بر ایكی كون ویا بر ایكی دقیقە كبیدر. ساعت قیامت یالڭز انسانیتڭ اجلی دگلكە، اونڭ عمرینە نسبت ایدیلوب بعید كورولسون.

ایشتە بونڭ ایچوندركە: حكیم مطلق، قیامتی، مغیّبات خمسەدن اولارق علمندە صاقلایور. ایشتە بو ابهام

سرندندركە: هر عصر، حتّی عصر حقیقت بین اولان عصر سعادت دخی، دائما قیامتدن قورقمشلر. حتّی بعضیلری، شرائطی همن همن چیقمش دیمشلر. ایشتە بو حقیقتی بیلمەین انصافسز انسانلر دیرلركە: آخرتڭ تفصیلاتنی درس آلان متیقّظ قلبلی، كسكین نظرلی اولان صحابەلرڭ فكرلری، نە ایچون بیڭلر سنە حقیقتدن اوزاق دوشمش كبی استقبال دنیویدە بیڭ درت یوز سنە صوڭرە كلەجك بر حقیقتی، عصرلرندە قریب ظن ایتمشلر؟

[الجواب] چونكە صحابەلر، فیض صحبت نبوّتدن هركسدن زیادە دار آخرتی دوشونەرك، دنیانڭ فناسنی بیلەرك، قیامتڭ ابهام وقتندەكی حكمت الٰهیەیی آڭلایارق، اجل شخصی كبی دنیانڭ اجلنە قارشو دخی دائما منتظر بر وضعیت آلارق، آخرتلرینە جدّی چالیشمشلر. رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام [قیامتی بكلەییڭز. انتظار ایدیڭز!] تكرار ایتمسی، شو حكمتدن ایلری كلمش بر ارشاد نبویدر. یوقسە وقوع معینە دائر بر وحیڭ حكمیلە دگلدركە: حقیقتدن اوزاق اولسون. علّت آیریدر، حكمت آیریدر. ایشتە پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامڭ بو نوع سوزلری، حكمت ابهامدن ایلری كلییور.

هم شو سردندركە: مهدی، سفیان كبی آخر زماندە كلەجك اشخاصلری، چوق زمان اوّل، حتّی تابعین زمانندە اونلری بكلەمشلر. یتیشمك املندە بولونمشلر. حتّی بعض اهل ولایت، اونلر كچمش دیمشلر.

ایشتە بو دە، قیامت كبی، حكمت الٰهیە اقتضا ایدركە: وقتلری تعیّن ایتمەسین. چونكە هر زمان، هر عصر، قوّۀ معنویەنڭ تقویەسنە مدار اولاجق و یأسدن قورتاراجق مهدی معناسنە محتاجدر. بو معنادە هر عصرڭ بر حصّەسی بولونمق لازمدر. هم غفلت ایچندە فنالرە اویمامق و لاقیدلقدە نفسڭ دیزكیننی بیراقمامق ایچون نفاقڭ باشنە كچەجك مدهش شخصلردن هر عصر چكینملی و قورقملی. اگر تعیین ایدیلسە ایدی، مصلحت ارشاد عمومی ضایع اولوردی.

شیمدی، مهدی كبی اشخاصڭ حقّندەكی روایاتڭ اختلافاتی و سرّی شودركە: احادیثی تفسیر ایدنلر، متن احادیثی تفسیرلرینە و استنباطلرینە تطبیق ایتمشلر. مثلا مركز سلطنت، او وقت شامدە ویا مدینەدە اولدیغندن، وقوعات مهدیّە ویا سفیانیەیی، مركز سلطنت جوارندە اولان بصرە، كُوفَە، شام كبی یرلردە تصوّر ایدرك، اویلە تفسیر ایتمشلر.

هم دە او اشخاصڭ شخص معنویسنە ویا تمثیل ایتدكلری جماعتە عائد آثار عظیمەیی، او اشخاصڭ ذاتلرندە تصوّر ایدرك، اویلە تفسیر ایتمشلركە: او اشخاص خارقە چیقدقلری وقت، بتون خلق اونلری طانییاجق كبی بر شكل ویرمشلر. حالبوكە دیمشدك: بو دنیا تجربە میدانیدر. عقلە قاپو آچیلیر. فقط اختیاری ألندن آلینماز. اویلە ایسە او اشخاص،

حتّی او مدهش دجّال دخی چیقدیغی زمان، چوقلری، حتّی كندیسی دە بدایتًا دجّال اولدیغنی بیلمز. بلكە نور ایمانڭ دقّتیلە او اشخاص آخر زمان طانینابیلیر.

علامت قیامتدن اولان دجّال حقّندە حدیث شریفدە: (برنجی كونی بر سنە، ایكنجی كونی بر آی، اوچنجی كونی بر هفتە، دردنجی كونی ایّام سائرە كبیدر. چیقدیغی زمان دنیا ایشیتیر. قرق كوندە دنیایی كزر) روایت ایدیلییور. انصافسز انسانلر، بو روایتە محال دیمشلر. حاشا، شو روایتڭ انكار و ابطالنە كیتمشلر. حالبوكە [وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ] حقیقتی شو اولمق كركدركە: عالم كفرڭ اڭ كثافتلیسی اولان شمالدە، طبیعیّونڭ فكر كفریسندن سوزولن بر جریان عظیمڭ باشنە كچەجك و الوهیّتی انكار ایدەجك بر شخصڭ شمال طرفندن چیقمەسنە اشارت و شو اشارت ایچندە بر رمز حكمت واردركە: قطب شمالی یە یاقین دائرەدە بتون سنە، بر كیجە بر كوندوزدر. آلتی آیی كیجە، آلتی آیی كوندوزدر. دجّالڭ بر كونی بر سنەدر. او دائرە یاقینندە ظهورینە اشارتدر. ایكنجی كونی بر آیدر، دیمكدن مراد، شمالدن بو طرفە كلدكجە، بعضًا اولور، یازین بر آیندە كونش غروب ایتمز. شو دخی دجّال شمالدن چیقوب عالم مدنیّت طرفنە تجاوزینە اشارتدر. كونی دجّالە اسناد ایتمكلە، شو اشارتە اشارت ایدر. داها بو طرفە كلدكجە، بر هفتەدە كونش غروب ایتمییور. داها كلە كلە، طلوع و غروب اورتەسندە اوچ ساعت دوام ایدییور. بن روسیەدە اسارتدە ایكن بویلە بر یردە بولوندم. بزە یاقین، بر هفتە كونش غروب ایتمەین بر یر واردی. سیر ایچون اورایە كیدییورلردی. دجّالڭ چیقدیغی وقت عموم دنیا ایشیتەجك اولان قیدی، تلغراف و رادیو حلّ ایتمشدر. قرق كوندە كزمسنی دە، مركبی اولان شمندوفر و طیّارە حلّ ایتمشدر. اسكیدن بو ایكی قیدی محال كورن ملحدلر، شیمدی عادی كورویورلر.

علامت قیامتدن اولان یأجوج و مأجوجە و سدّە دائر بر رسالەدە بر درجە تفصیلاً یازدیغمدن، اوڭا حوالە ایدوب، شورادە یالڭز شونی دیرزكە: اسكیدن مانچور، موغول عنوانیلە اجتماعات بشریەیی زیر و زبر ایدن طائفەلر و سدّ چینینڭ یاپیلمەسنە سببیت ویرنلر، قیامتە یاقین، یینە آنارشیستلك كبی بر فكر ایلە مدنیّت بشریەیی زیر و زبر ایدەجكلری، روایتلردە واردر. بعض ملحدلر دیرلر: بو قدر عجائبی یاپان و یاپاجق طائفەلر نرەدە؟ [الجواب] چكركە كبی بر آفات، بر موسمدە پك چوق كثرتلە بولونور. موسم دگیشدكجە، مملكتی فسادە ویرن كثرتلی او طائفەلرڭ حقیقتلری، محدود بعض فردلردە صاقلانییور. یینە زمانی كلدكجە، امر الٰهی ایلە،

او محدود فردلردن غایت كثرتلی عین فساد یینە باشلار. كویا اونلرڭ حقیقت ملّیتلری اینجەلییور، قوپمایور. یینە موسمی كلدكجە، ظهور ایدییور. عینًا اویلە دە، بر زمان دنیایی هرج و مرج ایدن او طائفەلر اذن الٰهی ایلە موسمی كلدیگی وقت، عین او طائفە، مدنیّت بشریەیی هرج و مرج ایدەجكلر. فقط اونلرڭ محرِّكلری باشقە بر صورتدە تظاهر ایدر. لَا یَعْلَمُ الْغَیْبَ اِلَّا اللّٰهُ

[طوقوزنجی اصل] مسائل ایمانیەدن بر قسمڭ نتائجی، شو مقیّد و طار عالمە باقار. دیگر بر قسمی، كنیش و مطلق اولان عالم آخرتە باقار. عمللرڭ فضیلت و ثوابنە دائر احادیث شریفەنڭ بر قسمی، ترغیب و ترهیبە مناسب بر تأثیر ویرمك ایچون بلاغتلی بر اسلوبدە كلدیگندن، دقّتسز انسانلر اونلری مبالغەلی ظن ایتمشلر. حالبوكە بتون اونلر، عین حق و محض حقیقت اولدقلرندن، مجازفە و مبالغە ایچلرندە یوقدر. ازجملە، اڭ زیادە انصافسزلرڭ ذهننی قورجەلایان شو حدیثدركە: [لَوْ وَزَنَتِ الدُّنْیَا عِنْدَ اللّٰهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا شَرِبَ الْكَافِرُ مِنْهَا جُرْعَةَ مَٓاءٍ] اَوْ كَمَا قَالَ... مأٓل شریفی: [دنیانڭ جناب حقّڭ یانندە بر سینك قنادی قدر قیمتی اولسە ایدی، كافرلر بر یودوم صویی اوندن ایچمەیەجك ایدیلر.] حقیقتی شودركە: [عِنْدَ اللّٰهِ] تعبیری، عالم بقادن دیمكدر. اوت، عالم بقادن بر سینك قنادی قدر بر نور، مادام ابدیدر. یر یوزینی طولدیراجق موقّت بر نوردن داها چوقدر. دیمك، قوجە دنیایی بر سینك قنادی ایلە موازنە دگل، بلكە هركسڭ قیصەجق عمرینە یرلشن خصوصی دنیاسنی، عالم بقادن بر سینك قنادی قدر دائمی بر فیض الٰهی یە و بر احسان الٰهی یە موازنەیە كلمدیگی دیمكدر.

هم دنیانڭ ایكی یوزی وار. بلكە اوچ یوزی وار. بری، جناب حقّڭ اسماسنڭ آیینەلریدر. دیگری، آخرتە باقار، آخرت تارلەسیدر. دیگری، فنایە، عدمە باقار. بیلدیگمز مَرْضئ الٰهی اولمایان اهل ضلالتڭ دنیاسیدر. دیمك، اسمای حسنانڭ آیینەلری و مكتوبات صمدانیە و آخرتڭ مزرعەسی اولان قوجە دنیا دگل، بلكە آخرتە ضد و بتون خطیئآتڭ منشئی و بلیّاتڭ منبعی اولان دنیاپرستلرڭ دنیاسنڭ، عالم آخرتدە اهل ایمانە ویریلن سرمدی بر ذرّەسنە دگمدیگنە اشارتدر. ایشتە اڭ طوغری و جدّی شو حقیقت نرەدە؟ و انصافسز اهل الحادڭ فهم ایتدكلری معنا نرەدە؟ او انصافسز اهل الحادڭ اڭ مبالغە، اڭ مجازفە ظن ایتدكلری معنا نرەدە؟