[یگرمی برنجی سوز]

ایكی مقامدر.

[برنجی مقام]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنٖینَ كِتَابًا مَوْقُوتًا صَدَقَ مَنْ نَطَقَ

بر زمان سنًّا، جسمًا، رتبةً بیوك بر آدم بڭا دیدی: نماز اییدر، فقط هر كون هر كون بشر دفعە قیلمق چوقدر. بیتمدیگندن اوصانچ ویرییور. او ذاتڭ او سوزندن خیلی زمان كچدكدن صوڭرە، نفسمی دیڭلەدم. ایشیتدمكە: عین سوزلری سویلەیور. و اوڭا باقدم، كوردمكە: تنبللك قولاغیلە شیطاندن عین درسی آلییور. او وقت آڭلادم، او ذات او سوزی، بتون نفوس امّارەنڭ نامنە سویلەمش كبیدر ویا سویلتدیریلمشدر. او زمان بن دخی دیدم: مادام نفسم امّارەدر، نفسنی اصلاح ایتمەین باشقەسنی اصلاح ایدەمز. اویلە ایسە نفسمدن باشلارم. دیدم: ای نفس! جهل مركّب ایچندە، تنبللك دوشگندە، غفلت اویقوسندە سویلەدیگڭ شو سوزە مقابل [بش ایقاظی] بندن ایشیت.

[برنجی ایقاظ] ای بدبخت نفسم! عجبا عمرڭ ابدیمیدر؟ هیچ قطعی سندڭ وارمیكە: كلەجك سنەیە، بلكە یارینە قدر قالاجقسڭ؟ سڭا اوصانچ ویرن، توهّم ابدیتدر. كیف ایچون ابدی دنیادە قالاجق كبی نازلانییورسڭ. اگر آڭلاسە ایدڭكە، عمرڭ آزدر، هم فائدەسز كیدییور. البتە اونڭ یگرمی درتدن بریسنی حقیقی بر حیات ابدیەنڭ سعادتنە مدار اولاجق بر كوزل و خوش و راحت و رحمت بر خدمتە صرف ایتمك، اوصانمق شویلە طورسون، بلكە جدّی بر اشتیاق و خوش بر ذوقی تحریكە سبب اولور.

[ایكنجی ایقاظ] ای شكمپرور نفسم! عجبا هر كون هر كون اكمك ییرسڭ، صو ایچرسڭ، هوایی تنفّس ایدرسڭ، سڭا اونلر اوصانچ ویرییورمی؟ مادام ویرمییور، چونكە احتیاج تكرّر ایتدیگندن اوصانچ دگل، بلكە تلذّذ ایدییورسڭ. اویلە ایسە، خانۀ جسممدە سنڭ آرقداشلرڭ اولان قلبمڭ غداسی، روحمڭ آب حیاتی

و لطیفۀ ربانیەمڭ هوای نسیمنی جذب و جلب ایدن نماز دخی، سنی اوصاندیرمامق كركدر. اوت نهایتسز تأثّرات و ألملرە معروض و مبتلا و نهایتسز تلذّذاتە و امللرە مفتون و پرسودا بر قلبڭ قُوتْ و قوّتی، هر شیئە قادر بر رحیم كریمڭ قاپوسنی نیاز ایلە چالمقلە الدە ایدیلەبیلیر. اوت شو فانی دنیادە كمال سرعتلە واویلای فراقی قوپاران، كیدن، اكثر موجوداتلە علاقەدار بر روحڭ آب حیاتی ایسە، هر شیئە بدل بر معبود باقینڭ، بر محبوب سرمدینڭ چشمۀ رحمتنە نماز ایلە توجّه ایتمكلە ایچیلەبیلیر. اوت فطرتًا أبدیّتی ایستەین و ابد ایچون خلق اولونان و ازلی و ابدی بر ذاتڭ آیینەسی اولان و نهایتسز درجەدە نازك و لطافتلی بولونان ذی شعور بر سرّ انسانی، ذی نور بر لطیفۀ ربّانیە شو قساوتلی، أزیجی و صیقینتیلی، كچیجی و ظلماتلی و بوغوجی اولان احوال دنیویە ایچندە، البتە تنفّسە پك چوق محتاجدر. و آنجق نمازڭ پنجرەسیلە نفس آلابیلیر.

[اوچنجی ایقاظ] ای صبرسز نفسم! عجبا كچمش كونلردەكی عبادت كلفتنی و نمازڭ مشقّتنی و مصیبت زحمتنی بوكون دوشونوب مضطرب اولمق.. هم كلەجك كونلردەكی عبادت وظیفەسنی و نماز خدمتنی و مصیبت ألمنی بوكون تصوّر ایدوب صبرسزلق كوسترمك، هیچ كار عقلمیدر؟ شو صبرسزلقدە مثالڭ شویلە بر سرسم قوماندانە بڭزركە: دوشمانڭ صاغ جناح قوّتی، اونڭ صاغندەكی قوّتنە التحاق ایتمش. و اوڭا تازە بر قوّت اولدیغی حالدە، او طوتار، مهم بر قوّتنی صاغ جناحە كوندریر. مركزی ضعیفلشدیرر. هم صول جناحدە دوشمانڭ عسكری یوق ایكن و داها كلمدن بیوك بر قوّت كوندریر.. آتش ایت امرینی ویرر. مركزی بتون بتون قوّتدن دوشورتور. دوشمان ایشی آڭلار. مركزە هجوم ایدر. تار و مار ایدر.

اوت، بوڭا بڭزرسڭ. چونكە كچمش كونلرڭ زحمتی، بوكون رحمتە قلب اولمش. ألمی كیتمش، لذّتی قالمش. كلفتی كرامتە التحاق و مشقّتی ثوابە انقلاب ایتمش. اویلە ایسە، اوندن اوصانچ آلمق دگل، بلكە یڭی بر شوق، تازە بر ذوق و دوامە جدّی بر غیرت آلمق لازم كلیر. كلەجك كونلر ایسە مادام كلمەمشلر. شیمدیدن دوشونوب اوصانمق و فتور كتیرمك، عینًا او كونلردە آچلغی و صوسزلغی ایلە بوكون دوشونوب، باغیروب چاغیرمق كبی بر دیوانەلكدر.

مادام حقیقت بویلەدر. عاقل ایسەڭ، عبادت جهتندە، یالڭز بوكونی دوشون. و اونڭ بر ساعتنی، اجرتی پك بیوك، كلفتی پك آز، خوش و كوزل و علوی بر خدمتە صرف ایدییورم دی او وقت سنڭ آجی بر فتورڭ طاتلی بر غیرتە

انقلاب ایدر. ایشتە ای صبرسز نفسم! سن اوچ صبر ایلە مكلّفسڭ. بریسی، طاعت اوستندە صبردر. بریسی، معصیتدن صبردر. دیگری، مصیبتە قارشو صبردر. عقلڭ وارسە، شو اوچنجی ایقاظدەكی تمثیلدە كورونن حقیقتی رهبر طوت. مردانە، یا صبور دی!. اوچ صبری اوموزیڭە آل. جناب حقّڭ سڭا ویردیگی صبر قوّتنی، اگر یاڭلیش یولدە طاغیتمازسەڭ، هر مشقّتە و هر مصیبتە كافی كلەبیلیر. و او قوّتلە طیان.

[دردنجی ایقاظ] ای سرسم نفسم! عجبا شو وظیفۀ عبودیت نتیجەسزمیدر؟ اجرتی آزمیدركە، سڭا اوصانچ ویرییور؟ حالبوكە بر آدم سڭا برقاچ پارە ویرسە ویاخود سنی قورقوتسە، آقشامە قدر سنی چالیشدیرر. و فتورسز چالیشیرسڭ. عجبا بو مسافرخانۀ دنیادە عاجز و فقیر قلبڭە قُوتْ و غنا.. و البتە بر منزلڭ اولان قبرڭدە غدا و ضیا.. و هر حالدە محكمەڭ اولان محشردە سند و برات.. و ایستر ایستەمز اوستندن كچیلەجك صراط كوپروسندە نور و براق اولاجق بر نماز نتیجەسزمیدر؟ ویاخود اجرتی آزمیدر؟ بر آدم سڭا یوز لیرەلق بر هدیە وعد ایتسە، یوز كون سنی چالیشدیرر. خلف الوعد ایدەبیلیر. او آدمە اعتماد ایدرسڭ، فتورسز ایشلرسڭ. عجبا خلف الوعد، حقّندە محال اولان بر ذات، جنّت كبی بر اجرتی و سعادت ابدیە كبی بر هدیەیی سڭا وعد ایتسە، پك آز بر زماندە، پك كوزل بر وظیفەدە سنی استخدام ایتسە، سن خدمت ایتمزسەڭ ویا ایستكسز، سُخْرە كبی ویا اوصانچلە یاریم یامەلاق خدمتڭلە اونی وعدندە اتهام و هدیەسنی استخفاف ایتسەڭ، پك شدّتلی بر تأدیبە و دهشتلی بر تعذیبە مستحق اولاجغڭی دوشونمییورمیسڭ؟ دنیادە حپسڭ قورقوسندن اڭ آغیر ایشلردە فتورسز خدمت ایتدیگڭ حالدە، جهنّم كبی بر حپس ابدینڭ خوفی، اڭ خفیف و لطیف بر خدمت ایچون سڭا غیرت ویرمییورمی؟

[بشنجی ایقاظ] ای دنیاپرست نفسم! عجبا عبادتدەكی فتورڭ و نمازدەكی قصورڭ مشاغل دنیویەنڭ كثرتندنمیدر؟ ویاخود درد معیشتڭ مشغلەسیلە وقت بولامادیغڭدنمیدر؟ عجبا صرف دنیا ایچونمی یاراتیلمشسڭكە، بتون وقتڭی اوڭا صرف ایدییورسڭ؟ سن استعداد جهتیلە بتون حیواناتڭ فوقندە اولدیغڭی و حیات دنیویەنڭ لوازماتنی تداركدە اقتدار جهتیلە بر سرچە قوشنە یتیشەمدیگڭی بیلییورسڭ. بوندن نەدن آڭلامییورسڭكە.. وظیفۀ اصلیەڭ، حیوان كبی چابەلامق دگل، بلكە حقیقی

بر انسان كبی، حقیقی بر حیات دائمە ایچون سعی ایتمكدر. بونڭلە برابر مشاغل دنیویە دیدیگڭ، چوغی سڭا عائد اولمایان و فضولی بر صورتدە قاریشدیغڭ و قاریشدیردیغڭ مالایعنی مشغلەلردر. اڭ الزمنی بیراقوب، كویا بیڭلر سنە عمرڭ وار كبی، اڭ لزومسز معلومات ایلە وقت كچیرییورسڭ. مثلا زُحلڭ اطرافندەكی حلقەلرڭ كیفیتی ناصلدر و آمریقە طاووقلری نە قدردر؟ كبی، قیمتسز شیلرلە قیمتدار وقتڭی كچیرییورسڭ. كویا قوزموغرافیە علمندن و ایستاتیستیكجی فنّندن بر كمال آلییورسڭ.

اگر دیسەڭ: بنی نمازدن و عبادتدن آلیقویان و فتور ویرن، اویلە لزومسز شیلر دگل، بلكە درد معیشتڭ ضروری ایشلریدر. اویلە ایسە، بن دە سڭا دیرمكە: اگر یوز غروش بر كوندەلك ایلە چالیشسەڭ، صوڭرە بری كلسە دیسەكە: كل، اون دقیقە قدر شورایی قاز. یوز لیرە قیمتندە بر پیرلانطە و بر زمرد بولاجقسڭ. سن اوڭا: یوق، كلمم. چونكە اون غروش كوندەلگمدن كسیلەجك. نفقەم آزالاجق دیسەڭ، نە قدر دیوانەجە بر بهانە اولدیغنی البتە بیلیرسڭ. عینًا اونڭ كبی، سن شو باغڭدە نفقەڭ ایچون ایشلەیورسڭ. اگر فرض نمازی ترك ایتسەڭ، بتون سعیڭ ثمرەسی، یالڭز دنیوی و اهمّیتسز و بركتسز بر نفقەیە منحصر قالیر. اگر سن، استراحت و تنفّس وقتڭی، روحڭ راحتنە، قلبڭ تنفّسنە مدار اولان نمازە صرف ایتسەڭ، او وقت بركتلی نفقۀ دنیویە ایلە برابر، سنڭ نفقۀ اخرویەڭە و زاد آخرتڭە اهمّیتلی بر منبع اولان ایكی معدن معنوی بولورسڭ.

[برنجی معدن] بتون باغڭدەكی [حاشیە]یتیشدیردیگڭ چیچكلی اولسون، میوەلی اولسون، هر نباتڭ، هر آغاجڭ تسبیحاتندن كوزل بر نیت ایلە بر حصّە آلییورسڭ.

[ایكنجی معدن] هم بو باغدن چیقان محصولاتدن كیم ییسە، (حیوان اولسون، انسان اولسون.. اینك اولسون، سینك اولسون.. مشتری اولسون، خیرسز اولسون) سڭا بر صدقە حكمنە كچر. فقط او شرط ایلەكە: سن رزّاق حقیقی نامنە و اذنی دائرەسندە تصرّف ایتسەڭ.. و اونڭ مالنی اونڭ مخلوقاتنە ویرن بر توزیعات مأموری نظریلە كندیڭە باقسەڭ. ایشتە باق، نمازی ترك ایدن نە قدر بیوك بر خسارت ایدر. نە قدر اهمّیتلی بر ثروتی غائب ایدر. و سعیە پك بیوك بر شوق ویرن و عملدە بیوك بر قوّۀ معنویەیی تأمین ایدن او ایكی نتیجەدن و او ایكی معدندن محروم قالیر. افلاس ایدر. حتّی اختیارلاندقجە باغچەجیلكدن اوصانیر، فتور كلیر. نەمە لازم دیر. بن ذاتًا دنیادن كیدییورم.

بو قدر زحمتی نە ایچون چكەجگم؟ دییەجك. كندینی تنبللگە آتاجق. فقط اوّلكی آدم دیر: داها زیادە عبادتلە برابر سعی حلالە چالیشاجغم. تا قبریمە داها زیادە ایشیق كوندرەجگم. آخرتمە داها زیادە ذخیرە تدارك ایدەجگم.

[الحاصل] ای نفس! بیلكە، دونكی كون سنڭ ألڭدن چیقدی. یارین ایسە، سنڭ ألڭدە سند یوقكە، اوڭا مالكسڭ. اویلە ایسە، حقیقی عمریڭی بولوندیغڭ كون بیل. لا اقل كونڭ بر ساعتنی، احتیاط آقچەسی كبی، حقیقی استقبال ایچون تشكیل اولونان بر صندوقجۀ اخروی اولان بر مسجدە ویا بر سجّادەیە آت. هم بیلكە، هر یڭی كون سڭا، هم هركسە، بر یڭی عالمڭ قاپوسیدر. اگر نماز قیلمازسەڭ، سنڭ او كونكی عالمڭ ظلماتلی و پریشان بر حالدە كیدر. سنڭ علیهڭدە عالم مثالدە شهادت ایدر. زیرا هركسڭ هر كوندە شو عالمدن بر مخصوص عالمی وار.

هم او عالمڭ كیفیتی، او آدمڭ قلبنە و عملنە تابعدر. ناصلكە، آیینەڭدە كورونن محتشم بر سرای، آیینەنڭ رنكنە باقار. سیاه ایسە سیاه كورونور. قیرمیزی ایسە قیرمیزی كورونور. هم اونڭ كیفیتنە باقار. او آیینە شیشەسی دوزكون ایسە، سرایی كوزل كوستریر. دوزكون دگل ایسە، چركین كوستریر. اڭ نازك شیلری قبا كوستردیگی مثللو، سن قلبڭلە، عقلڭلە، عملڭلە، كوڭلڭلە كندی عالمڭڭ شكلنی دگیشدیررسڭ. یا علیهڭدە، یا لهڭدە شهادت ایتدیرەبیلیرسڭ. اگر نمازی قیلسەڭ، او نمازڭ ایلە او عالمڭ صانع ذوالجلالنە متوجّه اولسەڭ، بردن سڭا باقان عالمڭ تنوّر ایدر. عادتا نمازڭ بر الكتریك لامبەسی و نمازە نیّتڭ اونڭ دوگمەسنە طوقونمسی كبی، او عالمڭ ظلماتنی طاغیتیر. و او هرج و مرج دنیویدەكی قارمە قاریشیق پریشانیت ایچندەكی تبدّلات و حركات، حكمتلی بر انتظام و معنیدار بر كتابت قدرت اولدیغنی كوستریر. [اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ] آیت پر انوارندن بر نوری سنڭ قلبڭە سرپر. سنڭ او كونكی عالمڭی، او نورڭ انعكاسیلە ایشیقلاندیرر. سنڭ لهڭدە نورانیتلە شهادت ایتدیرر.

صاقین دیمە: بنم نمازم نرەدە؟ شو حقیقت نماز نرەدە؟ زیرا بر خرما چكردگی بر خرما آغاجی كبی، كندی آغاجنی توصیف ایدر. فرق یالڭز اجمال و تفصیل ایلە اولدیغی كبی.. سنڭ و بنم كبی بر عامینڭ ولو حس ایتمزسە، نمازی، بیوك بر ولینڭ نمازی كبی شو نوردن بر حصّەسی وار. شو حقیقتدن بر سرّی واردر. ولو شعورڭ تعلّق ایتمزسە. فقط درجاتە كورە انكشاف و تنوّری آیری آیریدر. ناصل بر خرما چكردگندن، تا مكمّل بر خرما آغاجنە قدر، نە قدر مراتب بولونور. اویلە دە، نمازڭ درجاتندە دە داها فضلە مراتب بولونابیلیر. فقط بتون او مراتبدە، او حقیقت نورانیەنڭ اساسی بولونور.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی مَنْ قَالَ (اَلصَّلَاةُ عِمَادُ الدٖینِ) وَعَلٰٓی اٰلِهٖٓ وَصَحْبِهٖ اَجْمَعٖینَ

[یگرمی برنجی سوزڭ ایكنجی مقامی]

قلبڭ بش یارەسنە بش مرهمی تضمّن ایدر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطٖینِ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ یَحْضُرُونِ

ای مرض وسوسە ایلە مبتلا! بیلییورمیسڭ، وسوسەڭ نەیە بڭزر؟ مصیبتە بڭزر. اهمّیت ویردكجە شیشر. اهمّیت ویرمزسەڭ سونر. اوڭا بیوك نظریلە باقسەڭ بویور، كوچك كورسەڭ كوچولور. قورقسەڭ آغیرلاشیر، خستە ایدر. خوف ایتمزسەڭ خفیف اولور، مخفی قالیر. ماهیّتنی بیلمزسەڭ، دوام ایدر، یرلشیر. ماهیّتنی بیلسەڭ، اونی طانیسەڭ، كیدر. اویلە ایسە، شو مصیبتلی وسوسەنڭ اقسام كثیرەسندن كثیر الوقوع اولان یالڭز [بش وجهنی] بیان ایدەجگم. بلكە سڭا و بڭا شفا اولور. زیرا شو وسوسە اویلە بر شیدركە، جهل اونی دعوت ایدر، علم اونی طرد ایدر. طانیمازسەڭ كلیر، طانیسەڭ كیدر.

[برنجی وجه، برنجی یارە] شیطان اوّلا شبهەیی قلبە آتار. اگر قلب قبول ایتمزسە، شبهەدن شتمە دونر. خیالە قارشو شتمە بڭزر بعض پیس خاطرەلری و مُنافئ أدب چركین حاللری تصویر ایدر. قلبە، ایواه دیدیرتیر. یأسە دوشورتور. وسوسەلی آدم ظن ایدركە: قلبی ربّنە قارشو سٓوء أدبدە بولونویور. مدهش بر خلجان و هیجان حسّ ایدر. بوندن قورتولمق ایچون حضوردن قاچار. غفلتە طالمق ایستر. بو یارەنڭ مرهمی بودر: باق، ای بیچارە وسوسەلی آدم! تلاش ایتمە. چونكە سنڭ خاطریڭە كلن، شتم دگل، بلكە تخیّلْدر. تخیّل كفر، كفر اولمدیغی كبی.. تخیّل شتم دخی شتم دگلدر. زیرا منطقجە تخیّل، حكم دگلدر. شتم ایسە حكمدر. هم بونڭلە برابر او چركین سوزلر، سنڭ قلبڭ سوزلری دگل. چونكە سنڭ قلبڭ اوندن متأثّر و متأسّفدر. بلكە قلبە یاقین اولان لمّۀ شیطانیەدن كلییور. وسوسەنڭ ضرری، توهم ضرردر. یعنی اونی ضررلی توهّم ایتمكلە، قلبًا متضرّر اولمقدر. چونكە حكمسز بر تخیّلی حقیقت توهّم ایدر. هم شیطانڭ ایشنی كندی قلبنە مال ایدر. اونڭ سوزینی اوندن ظن ایدر. ضرر آڭلار، ضررە دوشر. ذاتًا شیطانڭ دە ایستەدیگی اودر.

[ایكنجی وجه] بودركە: معنالر قلبدن چیقدقلری وقت، صورتلردن چیپلاق اولارق خیالە كیررلر. اورادن صورتلری كییرلر. خیال ایسە، هر وقت بر سبب تحتندە، بر نوع صورتلری نسج ایدر. اهمّیت ویردیگی شیئڭ

صورتلرینی یول اوستندە بیراقیر. هانكی معنا كچسە، یا اوڭا كییدیرر، یا طاقار، یا بولاشدیرر، یا پردە ایدر. اگر معنالر منزّه و تمیز ایسەلر، صورتلر ملوّث و رذیل ایسە، كییمك یوقدر. فقط تماس وار. وسوسەلی آدم تماسی تلبّسلە التباس ایدر. ایواه! دیر. قلبم نە قدر بوزولمش. بو سفیللك، بو خسّت نفس، بنی مطرود ایدر. شیطان اونڭ شو طمارندن چوق استفادە ایدر. شو یارەنڭ مرهمی شودر: دیڭلە، ای بیچارە! ناصلكە سنڭ نمازڭ أدب نزیهانەسنڭ وسیلەسی اولان ظاهری طهارتە، بطنڭڭ باطنندەكی نجاست اوڭا تأثیر ایتمز و بوزماز. اویلە دە، معانئ مقدّسەنڭ صورت ملوّثەیە مجاورتی ضرر ایتمز. مثلا، سن آیات الٰهیەیی تفكّر ایدییورسڭ. بردن بر مرض، یا بر اشتها، یا بَوْل كبی بر امر مهیّج شدّتلە سنڭ حسّڭە طوقونویور. البتە سنڭ خیالڭ، دوای علّت و قضای حاجتڭ لوازماتنی كورەجك، باقاجق. اونلرە مناسب سفلی صورتلری نسج ایدەجك. و كلن معنالر اورتەلرندن كچەجكلر. كچەجكلرە نە بأس واردر، نە تلوّث وار. و نە ضرر وار و نە خطر وار. یالڭز خطر ایسە، حصر نظردر، ظن ضرردر.

[اوچنجی وجه] بودركە: اشیا مابینلرندە بعض مناسبات خفیّە بولونور. حتّی هیچ امید ایتمدیگڭ شیلر ایچندە مناسبت ایپلری بولونور. یا بالذّات بولونور ویا سنڭ خیالڭ مشغول اولدیغی صنعتە كورە او ایپلری یاپمش. اونلری بربریلە باغلامش. شو سرّ مناسبتدندركە بعضًا بر مقدّس شیئی كورمك، بر ملوّث شیئی خاطرە كتیریر. فنّ بیاندە بیان اولوندیغی كبی: خارجدە اوزاقلق سببی اولان ضدّیت ایسە، خیالدە سبب قربیّتدر. یعنی ایكی ضدّڭ صورتلرینڭ جمعنە واسطە، بر مناسبت خیالیّەدر. بو مناسبتلە كلن تخطّرە تداعئ افكار تعبیر ایدیلیر. مثلا، سن نمازدە مناجاتدە، كعبە قارشوسندە، حضور الٰهیدە ایكن، آیاتی تفكّردە اولدیغڭ بر حالدە، شو تداعئ افكار، سنی طوتوب اڭ اوزاق مالا یعنیات رذیلەیە سوق ایدر. سنڭ باشڭ بویلە بر تداعئ افكارە مبتلا ایسە، صاقین تلاش ایتمە. بلكە انتباهە كلدیگڭ آندە دون. امان، نە قصور ایتدم دییوب، تدقیقلە مشغول اولوب طورما. تا او ضعیف مناسبت، سنڭ دقّتڭلە قوّت پیدا ایتمەسین. زیرا تأثّر كوستردكجە، اهمّیت ویردكجە، سنڭ او ضعیف تخطرڭ ملكەیە دونر. بر مرض خیالی اولور. قورقما، مرض قلبی دگل. شو نوع تخطّر ایسە، غالبًا اختیارسزدر. خصوصًا حسّاس عصبیلردە داها غالبدر. شیطان شو نوع وسوسەنڭ معدننی چوق ایشلتدیرر. شو یارەنڭ مرهمی شودركە: تداعئ افكار، غالبًا اختیارسزدر. اوندە مسئولیت یوقدر. هم تداعیدە مجاورت وار. تماس و اختلاط یوقدر.

اونڭ ایچون افكارڭ كیفیتلری بربرینە سرایت ایتمز. بربرینە ضرر ویرمز. ناصلكە شیطان ایلە ملك الهامینڭ قلب طرفلرندە مجاورتلری وار. و فجّار و ابرارڭ قرابتلری و بر مسكندە طورمەلری، ضرر ویرمز. اویلە دە، تداعئ افكار سائقەسیلە ایستەمدیگڭ پیس خیالات كلوب نزیه افكارڭ ایچنە كیرسە، ضرر ویرمز. مگر قصدًا اولسە. ویا ضرر ظنّیلە اونڭلە زیادە مشغول اولسە. هم بعضًا قلب یورولویور. فكر كندینی اگلندیرمك ایچون راست كلە بر شیلە مشغول اولور. شیطان فرصت بولور. پیس شیلری اوڭنە سرپییور، سورویور.

[دردنجی وجه] عملڭ اڭ أیی صورتنی تحرّیدن نشئت ایدن بر وسوسەدركە، تقوا ظنّیلە تشدّد ایتدكجە، حال اوڭا شدّتلنیر. حتّی بر درجەیە وارركە: او آدم عملڭ داها اولاسنی آراركن، حرامە دوشر. بعضًا بر سنّتڭ آرامسی بر واجبی ترك ایتدیرییور. عجبا عملم صحیح اولدیمی؟ دیر، اعادە ایدر. بو حال دوام ایدر، غایت یأسە دوشر. شیطان شو حالندن استفادە ایدر. اونی یارەلار. شو یارەنڭ ایكی مرهمی وار.

[برنجی مرهم] بو كبی وسوسە اهل اعتزالە لایقدر. چونكە اونلر دیرلر: مدار تكلیف اولان افعال و اشیا، كندی ذاتندە آخرت اعتباریلە یا حسنی وار، صوڭرە او حسنە بناءً امر ایدیلمش. ویا قبحی وار، صوڭرە اوڭا بناءً نهی ایدیلمش. دیمك اشیادە آخرت و حقیقت نقطۀ نظرندە اولان حسن و قُبُحْ ذاتیدر. امر و نهی الٰهی اوڭا تابعدر. بو مذهبە كورە، انسان، هر ایشلەدیگی عملدە شویلە بر وسوسە كلیر: عجبا عملم، نفس الامردەكی كوزل صورتدە یاپیلمشمیدر؟

امّا مذهبِ حق اولان اهل سنّت و جماعت دیرلركە: جناب حق بر شیئە امر ایدر، صوڭرە حسن اولور. نهی ایدر، صوڭرە قبیح اولور. دیمك امر ایلە كوزللك.. نهی ایلە چركینلك تحقّق ایدر. حسن و قُبُحْ مكلّفڭ اطّلاعنە باقار. و اوڭا كورە تقرّر ایدر. شو حسن و قُبُحْ ایسە، صوری و دنیایە باقان یوزندە دگل، بلكە آخرتە باقان یوزدەدر.

مثلا، سن نماز قیلدڭ ویا آبدست آلدڭ. حالبوكە نمازیڭی و آبدستڭی فسادە ویرەجك بر سبب، نفس الامردە وارمش. لكن سن اوڭا هیچ مطّلع اولمدڭ. سنڭ نمازڭ و آبدستڭ هم صحیحدر، هم حسندر. معتزلە دیر: حقیقتدە قبیح و فاسددر. لكن سندن قبول ایدیلیر. چونكە جهلڭ وار، بیلمدڭ. و عذرڭ وار. اویلە ایسە، اهل سنّت مذهبنە كورە، ظاهر شریعتە موافق اولارق ایشلەدیگڭ عملڭە: عجبا صحیح اولمشمی؟ دییوب وسوسە ایتمە. فقط قبول اولمشمی؟ دی، غرورلانما. عجبە كیرمە.

[ایكنجی مرهم] دیندە حرج یوقدر. [لَا حَرَجَ فِی الدٖینِ] مادام درت مذهب حقدر. مادام استغفارە منجر اولان دَرْكِ قصور ایسە، غرورە منجر اولان حسن عملڭ رؤیتنە، بویلە وسوسەلی آدمە مرجّحدر. یعنی بویلە وسوسەلی آدم عملنی كوزل كوروب غرورە دوشمكدن ایسە، عملنی قصورلی كورسە، استغفار ایتسە، داها اولادر. مادام بویلەدر. سن وسوسەیی آت، شیطانە دیكە: شو حال بر حرجدر. حقیقت حالە مطّلع اولمق كوچدر. دیندەكی یُسْرَە منافیدر. [لَا حَرَجَ فِی الدٖینِ] [اَلدٖینُ یُسْرٌ] اساسنە مخالفدر. البتە بویلە عملم بر مذهب حقّە موافق كلیر. او بڭا كافیدر. هم لا اقل بن عجزیمی اعتراف ایدرك عبادتی لایق وجهلە ادا ایدەمدیگمدن، استغفار و تضرّع ایلە مرحمت الٰهیەیە دخالت ایدوب، قصورم عفو اولونمق، قصورلی عملم قبول اولونمق ایچون متذلّلانە بر نیازە وسیلەدر.

[بشنجی وجه] مسائل ایمانیەدە شبهە صورتندە كلن وسوسەدر. بیچارە وسوسەلی آدم، بعضًا تخیّلی تعقّل ایلە التباس ایدر. یعنی خیالە كلن بر شبهەیی، عقلە كیرمش بر شبهە توهّم ایدوب، اعتقادینە خلل كلمش ظن ایدر. هم بعضًا توهّم ایتدیگی بر شبهەیی، ایمانە ضرر ویرن بر شك ظن ایدر. هم بعضًا تصوّر ایتدیگی بر شبهەیی، تصدیق عقلی یە كیرمش بر شبهە ظن ایدر. هم بعضًا بر امر كفریدە تفكّری، كفر ظن ایدر. یعنی ضلالتڭ اسبابنی آڭلامق صورتندە قوۀ مفكّرەنڭ جولاننی و تدقیقاتنی و بی طرفانە محاكمەسنی، خلاف ایمان ظن ایدر. ایشتە تلقینات شیطانیەنڭ اثری اولان شو ظنلردن ئوركەرك: ایواه! قلبم بوزولمش. اعتقادیمە خلل كلمش دیر. او حاللر غالبًا اختیارسز اولدیغندن، جزؤ اختیاریسیلە اصلاح ایدەمدیگندن، یأسە دوشر.

بو یارەنڭ مرهمی شودركە: تخیّل كفر، كفر اولمدیغی كبی.. توهّم كفر دخی كفر دگلدر. تصوّر ضلالت، ضلالت اولمدیغی كبی.. تفكّر ضلالت دخی ضلالت دگلدر. چونكە هم تخیّل، هم توهّم، هم تصوّر، هم تفكّر تصدیق عقلیدن و اذعان قلبیدن آیریدرلر، باشقەدرلر. اونلر بر درجە سربستدرلر. جزء اختیاری یی پك دیڭلەمییورلر. تكلیف دینی آلتنە چوق كیرەمییورلر. تصدیق و اذعان، اویلە دگللر. بر میزانە تابعدرلر. هم تخیّل، توهّم، تصوّر، تفكّر ناصلكە تصدیق و اذعان دگللر. اویلە دە شبهە و تردّد صاییلمازلر. فقط اگر لزومسز، تكرار ایدە ایدە مستقر بر حالە كلسە، او وقت حقیقی بر نوع شبهە اوندن تولّد ایدەبیلیر.

هم بی طرفانە محاكمە نامیلە ویا انصاف نامنە دییوب، شقّ مخالفی التزام ایدە ایدە، تا اویلە بر حالە كلیركە، اختیارسز طرف مخالفی التزام ایدر. اوڭا واجب اولان حقّڭ التزامی قیریلیر. او دە تهلكەیە دوشر. خصمڭ ویا شیطانڭ بر وكیل فضولیسی اولاجق بر حالت، ذهنندە تقرّر ایدر.

شو نوع وسوسەنڭ اڭ مهمّی بودركە: وسوسەلی آدم، امكان ذاتی ایلە امكان ذهنی یی بربریلە التباس ایدر. یعنی بر شیئی ذاتندە ممكن كورسە، او شیئی ذهنًا دخی ممكن و عقلاً مشكوك توهّم ایدر. حالبوكە علم كلامڭ قاعدەلرندندركە، امكان ذاتی ایسە، یقین علمی یە منافی دگل. و ضرورت ذهنیّەیە ضدّیتی یوقدر. مثلا، شو دقیقەدە قرە دڭزڭ یرە باتمەسی، ذاتندە ممكندر. و او امكان ذاتی ایلە محتملدر. حالبوكە یقینًا او دڭزڭ یرندە اولدیغنی حكم ایدییورز. شبهەسز بیلییورز. و او احتمالِ امكانی و او امكان ذاتی، بزە شك ویرمز، بر شبهە كتیرمز. یقینمزی بوزماز. مثلا، شو كونش، ذاتندە ممكندركە، بوكون غروب ایتمەسین. ویا یارین طلوع ایتمەسین. حالبوكە بو امكان، یقینمزە ضرر ویرمز. شبهە كتیرمز.

ایشتە بونڭ كبی، مثلا، حقائق ایمانیەدن اولان حیات دنیویەنڭ غروبنە و حیات اخرویەنڭ طلوعنە امكان ذاتی جهتندە كلن وهملر، یقین ایمانی یە ضرر ویرمز. هم [لَا عِبْرَةَ لِلْاِحْتِمَالِ الْغَیْرِ النَّاشِیءِ عَنْ دَلٖیلٍ] یعنی بر دلیلدن نشئت ایتمەین بر احتمالڭ هیچ اهمّیتی یوقدر، اولان قاعدۀ مشهورە هم اصول الدّین، هم اصول الفقهڭ قاعدۀ مقرّرەسندندر.

اگر دیسەڭ: بو درجە مؤمنلرە مضر و مزعج اولان وسوسە، نە حكمتە بناءً بزە بلا اولمش؟

[الجواب] افراطە وارمامق، هم غلبە چالمامق شرطیلە، اصل وسوسە تیقّظە سببدر. تحرّی یە داعیدر. جدّیتە وسیلەدر. لاقیدلغی آتار. تهاونی دفع ایدر. اونڭ ایچون حكیم مطلق شو دار امتحاندە، شو میدان مسابقەدە بزە بر قامچئ تشویق اولارق، وسوسەیی شیطانڭ النە ویرمش.

بشرڭ باشنە اورویور. شاید زیادە اینجیتسە، حكیم رحیمە شكوا ایتملی.

اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجٖیمِ دیملی.

یگرمی ایكنجی سوزڭ برنجی مقامی، عصای موسی مجموعەسندە.. ایكنجی مقامی، طلسملر مجموعەسندە یازیلمش اولمقلە، بو مجموعەدە یازیلمامشدر.

[یگرمی اوچنجی سوز]

شو سوزڭ ایكی مبحثی واردر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖی اَحْسَنِ تَقْوٖیمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖینَ اِلَّا الَّذٖینَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ

[برنجی مبحث] ایمانڭ بیڭلر محاسنندن یالڭز بشنی [بش نقطە] ایچندە بیان ایدرز.

[برنجی نقطە] انسان نور ایمان ایلە اعلای علّیینە چیقار، جنّتە لایق بر قیمت آلیر. و ظلمت كفر ایلە اسفل سافلینە دوشر، جهنّمە اهل اولاجق بر وضعیتە كیرر. چونكە ایمان، انسانی صانع ذوالجلالنە نسبت ایدییور. ایمان بر انتسابدر. اویلە ایسە انسان، ایمان ایلە انساندە تظاهر ایدن صنعت الٰهیّە و نقوش اسمای ربّانیە اعتباریلە بر قیمت آلیر. كفر او نسبتی قطع ایدر. او قطعدن صنعت ربّانیە كیزلنیر. قیمتی دخی یالڭز مادّە اعتباریلە اولور. مادّە ایسە، هم فانیە، هم زائلە، هم موقّت بر حیات حیوانیە اولدیغندن قیمتی هیچ حكمندەدر.

بو سرّی بر تمثیل ایلە بیان ایدەجگز. مثلا، انسانلرڭ صنعتلری ایچندە ناصلكە مادّەنڭ قیمتی ایلە صنعتڭ قیمتی آیری آیریدر. بعضًا مساوی، بعضًا مادّە داها قیمتدار، بعضًا اولویوركە، بش غروشلق دمیر كبی بر مادّەدە بش لیرەلق بر صنعت بولونویور. بلكە بعضًا آنتیقە اولان بر صنعت بر میلیون قیمتی آلدیغی حالدە، مادّەسی بش غروشە دە دگمییور. ایشتە اویلە آنتیقە بر صنعت آنتیقەجیلرڭ چارشوسنە كیدیلسە، خارقەپیشە و پك اسكی هنرور صنعتكارینە نسبت ایدرك، او صنعتكاری یاد ایتمك صورتیلە و او صنعتلە تشهیر ایدیلسە، بر میلیون فیئٓاتلە صاتیلیر. اگر قبا دمیرجیلر چارشوسنە كیدیلسە، بش غروشلق بر دمیر بهاسنە آلینابیلیر.

ایشتە انسان، جناب حقّڭ بویلە آنتیقە بر صنعتیدر. و اڭ نازك و نازنین بر معجزۀ قدرتیدركە، انسانی بتون اسماسنڭ جلوەسنە مظهر و نقشلرینە مدار و كائناتە بر مثال مصغّر صورتندە یاراتمشدر. اگر نور ایمان ایچنە كیرسە، اوستندەكی بتون معنیدار نقشلر او ایشیقلە اوقونور. او مؤمن شعور ایلە اوقور. و او انتسابلە اوقوتور. یعنی صانع ذوالجلالڭ مصنوعی یم، مخلوقی یم، رحمت و كرمنە مظهرم كبی معنالرلە انساندەكی صنعت ربّانیە تظاهر ایدر.

دیمك صانعنە انتسابدن عبارت اولان ایمان، انساندەكی بتون آثار صنعتی اظهار ایدر. انسانڭ قیمتی او صنعت ربّانیەیە كورە اولور. و آیینۀ صمدانیە اعتباریلەدر. او حالدە، شو اهمّیتسز اولان انسان، شو اعتبارلە بتون مخلوقات اوستندە بر مخاطب الٰهی و جنّتە لایق بر مسافر ربّانی اولور.

اگر قطع انتسابدن عبارت اولان كفر انسانڭ ایچنە كیرسە، او وقت بتون او معنیدار نقوش اسمای الٰهیە قراڭلغە دوشر، اوقونماز. زیرا صانع اونوتولسە، صانعە متوجّه معنوی جهتلر دە آڭلاشیلماز. عادتا باش آشاغی یە دوشر. او معنیدار عالی صنعتلرڭ و معنوی عالی نقشلرڭ چوغی كیزلنیر. باقی قالان و كوز ایلە كورولن بر قسمی ایسە، سفلی اسبابە و طبیعتە و تصادفە ویریلوب نهایت درجەدە سقوط ایدر. هر بری برر پارلاق الماس ایكن، برر سونوك شیشە اولورلر. اهمّیتی یالڭز مادّۀ حیوانیەیە منحصر قالیر. مادّەنڭ غایەسی و میوەسی ایسە، دیدیگمز كبی قیصەجق بر عمردە حیواناتڭ اڭ عاجزی و اڭ محتاجی و اڭ كدرلیسی اولدیغی بر حالدە، یالڭز جزئی بر حیات كچیرمكدر. صوڭرە تفسّخ ایدر كیدر. ایشتە كفر بویلە ماهیّت انسانیەیی ییقار. الماسدن كومورە قلب ایدر.

[ایكنجی نقطە] ایمان ناصلكە بر نوردر، انسانی ایشیقلاندیرییور، اوستندە یازیلان بتون مكتوبات صمدانیەیی اوقوتدیرییور. اویلە دە، كائناتی دخی ایشیقلاندیرییور. زمان ماضی و مستقبلی ظلماتدن قورتارییور. شو سرّی بر واقعەدە [اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذٖینَ اٰمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَی النُّورِ] آیت كریمەسنڭ بر سرّینە دائر كوردیگم بر تمثیل ایلە بیان ایدرز. شویلەكە: بر واقعۀ خیالیەدە كوردمكە، ایكی یوكسك طاغ وار، بربرینە مقابل، اوستندە دهشتلی بر كوپرو قورولمش. كوپرونڭ آلتندە پك درین بر درە، بن او كوپرونڭ اوستندە بولونویورم. دنیایی دە هر طرفی قراڭلق، كثیف بر ظلمات استیلا ایتمشدی. بن صاغ طرفمە باقدم، نهایتسز بر ظلمات ایچندە بر مزار اكبر كوردم، یعنی تخیّل ایتدم. صول طرفمە باقدم، مدهش ظلمات طالغەلری ایچندە عظیم فیرطینەلر، دغدغەلر، داهیەلر حاضرلاندیغنی كورویور كبی اولدم. كوپرونڭ آلتنە باقدم، غایت درین بر اوچوروم كورویورم ظن ایتدم. بو مدهش ظلماتە قارشو سونوك بر جیب فنارم واردی. اونی استعمال ایتدم. یاریم یامەلاق ایشیغیلە باقدم، پك مدهش بر وضعیت بڭا كوروندی. حتّی اوڭمدەكی كوپرونڭ باشندە و اطرافندە اویلە مدهش اژدرهالر، آسلانلر، جاناورلر كوروندیكە، كاشكە بو جیب فنارم اولماسە ایدی، بو دهشتلری كورمەسە ایدم، دیدم. او فناری هانكی طرفە چویردم ایسە، اویلە دهشتلر آلدم. ایواه! شو فنار باشمە بلادر، دیدم.

اوندن قیزدم. او جیب فناریمی یرە چارپدم قیردم. كویا اونڭ قیریلمەسی، دنیایی ایشیقلاندیران بیوك بر الكتریك لامبەسنڭ دوگمەسنە طوقوندم كبی، بردن او ظلمات بوشاندی. هر طرف او لامبەنڭ نوری ایلە طولدی. هر شیئڭ حقیقتنی بڭا كوستردی. باقدمكە، او كوردیگم كوپرو، غایت منتظم یردە، اووە ایچندە بر جادّەدر. و صاغ طرفمدە كوردیگم مزار اكبر، باشدن باشە كوزل، یشیل باغچەلرلە، نورانی انسانلرڭ تحت ریاستندە، عبادت و خدمت و صحبت و ذكر مجلسلری اولدیغنی فرق ایتدم. و صول طرفمدە فیرطینەلی دغدغەلی ظن ایتدیگم اوچوروملر، شاهقەلر ایسە، سوسلی، سویملی، جاذبەدار اولان طاغلرڭ آرقەلرندە عظیم بر ضیافتگاه، كوزل بر سیرانگاه، یوكسك بر نُزْهتگاه بولوندیغنی خیال میال كوردم. و او مدهش جاناورلر، اژدرهالر ظن ایتدیگم مخلوقلر ایسە، مونس دوە، اوكوز، قویون، كچی كبی حیوانات اهلیە اولدیغنی كوردم. [اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی نُورِ الْاٖیمَانِ] دییەرك [اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذٖینَ اٰمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَی النُّورِ] آیت كریمەسنی اوقودم. او واقعەدن آییلدم.

ایشتە او ایكی طاغ مبدأ حیات، آخر حیاتدر.. یعنی عالم ارض و عالم برزخدر. او كوپرو ایسە، حیات یولیدر. او صاغ طرف ایسە كچمش زماندر. صول طرف ایسە استقبالدر. او جیب فناری ایسە، خودبین و بیلدیگنە اعتماد ایدن و وحی سماوی یی دیڭلەمەین انانیّت انسانیەدر. او جاناورلر ظن اولونان شیلر ایسە، عالمڭ حادثاتی و عجیب مخلوقاتیدر.

ایشتە انانیتنە اعتماد ایدن، ظلمت غفلتە دوشن، ضلالت قراڭلغنە مبتلا اولان آدم، او واقعەدە اوّلكی حالمە بڭزركە: او جیب فناری حكمندە، ناقص و ضلالت آلود معلومات ایلە، زمان ماضی یی بر مزار اكبر صورتندە و عدم آلود بر ظلمات ایچندە كورویور. استقبالی غایت فیرطینەلی و تصادفە باغلی بر وحشتگاه كوستریر. هم هر بریسی بر حكیم رحیمڭ برر مأمور مسخّری اولان حادثات و موجوداتی، مضر برر جاناور حكمندە بیلدیرر. [وَالَّذٖینَ كَفَرُٓوا اَوْلِیَٓاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَی الظُّلُمَاتِ] حكمنە مظهر ایدر.

اگر هدایت الٰهیە یتیشسە، ایمان قلبنە كیرسە، نفسڭ فرعونیّتی قیریلسە، كتاب اللّهی دیڭلەسە، او واقعەدە ایكنجی حالمە بڭزەیەجك. او وقت كائنات بردن، بر كوندوز رنكنی آلیر. نور الٰهی ایلە طولار. عالَم [اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ] آیتنی اوقور. او وقت، زمان ماضی بر مزار اكبر دگل، بلكە هر بر عصری بر نبینڭ ویا اولیانڭ تحت ریاستندە وظیفۀ عبودیتی ایفا ایدن ارواح صافیە جماعتلرینڭ وظیفۀ حیاتلرینی بیتیرمكلە، اللّٰە اكبر دییەرك مقامات عالیەیە اوچمەلرینی و مستقبل طرفنە كچمەلرینی قلب كوزی ایلە كورور.

صول طرفنە باقاركە، طاغلر مثال بعض انقلابات برزخیە و اخرویە آرقەلرندە، جنّتڭ باغلرندە و سعادت سرایلرندە قورولمش چوق كوزل بر ضیافت رحمانیەیی او نور ایمان ایلە اوزاقدن اوزاغە فرق ایدر. و فیرطینە و زلزلە، طاعون كبی حادثەلری برر مسخّر مأمور بیلیر. بهار فیرطینەلری و یاغمورلری كبی حادثاتی، صورتًا خشین، معنًا چوق لطیف حكمتلرە مدار كورویور. حتّی موتی، حیات ابدیەنڭ مقدَّمەسی و قبری، سعادت ابدیەنڭ قاپوسی كورویور. داها سائر جهتلری سن قیاس أیلە.. حقیقتی تمثیلە تطبیق ایت.

[اوچنجی نقطە] ایمان هم نوردر، هم قوّتدر. اوت، حقیقی ایمانی الدە ایدن آدم، كائناتە میدان اوقویابیلیر. و ایمانڭ قوّتنە كورە، حادثاتڭ تضییقاتندن قورتولابیلیر. [تَوَكَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ] دیر. سفینۀ حیاتدە كمال امنیتلە، حادثاتڭ طاغلرواری طالغەلری ایچندە سیران ایدر. بتون آغیرلقلرینی قدیر مطلقڭ ید قدرتنە امانت ایدر، راحتلە دنیادن كچر. برزخدە استراحت ایدر. صوڭرە سعادت ابدیەیە كیرمك ایچون جنّتە اوچابیلیر. اگر توكّل ایتمزسە، دنیانڭ آغیرلقلری اوچمەسنە دگل، بلكە اسفل سافلینە چكر.

دیمك، ایمان توحیدی، توحید تسلیمی، تسلیم توكّلی، توكّل سعادت دارینی اقتضا ایدر. فقط یاڭلیش آڭلاما. توكّل، اسبابی بتون بتون رد ایتمك دگلدر. بلكە اسبابی، دست قدرتڭ پردەسی بیلوب رعایت ایدرك.. اسبابە تشبّث ایسە، بر نوع دعای فعلی تلقّی ایدرك.. مسبَّباتی یالڭز جناب حقدن ایستەمك و نتیجەلری اوندن بیلمك و اوڭا منّتدار اولمقدن عبارتدر. توكّل ایدن و ایتمەینڭ مثاللری، شو حكایەیە بڭزر:

وقتیلە ایكی آدم هم بللرینە، هم باشلرینە آغیر یوكلر یوكلنوب، بیوك بر سفینەیە بر بیلت آلوب كیردیلر. بریسی، كیرر كیرمز یوكنی كمی یە بیراقوب، اوستندە اوتوروب نظارت ایدر. دیگری هم احمق، هم مغرور اولدیغندن، یوكنی یرە بیراقمییور. اوڭا دینیلدی: آغیر یوكڭی كمی یە بیراقوب راحت ایت. او دیدی: یوق، بن بیراقمایاجغم. بلكە ضایع اولور. بن قوّتلی یم. مالمی بلمدە و باشمدە محافظە ایدەجگم. یینە اوڭا دینیلدی: بزی و سزی قالدیران شو امنیّتلی سفینۀ سلطانیە داها قوّتلیدر. داها زیادە أیی محافظە ایدر. بلكە باشڭ دونر. یوكڭ ایلە برابر دڭزە دوشرسڭ. هم كیتدكجە قوّتدن دوشرسڭ. شو بوكولمش بلڭ، شو عقلسز باشڭ، كیتدكجە آغیرلاشان شو یوكلرە طاقت كتیرەمیەجك. قاپدان دخی اگر سنی بو حالدە كورسە، یا دیوانەدر دییە سنی طرد ایدەجك. یا خائندر، كمیمزی اتهام ایدییور. بزملە استهزا ایدییور. حپس ایدیلسین، دییە امر ایدەجكدر. هم هركسە مسخرە اولورسڭ.