Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 154
كائنات ایچندە بوغولوب، دنیانڭ محبّتیلە سرسم اولارق فانیلرڭ تبسّملرینە آلدانسە، اونلرڭ قوجاقلرینە آتیلسە، البتە نهایتسز بر خسارتە دوشر. هم فنا، هم فانی، هم عدمە دوشر. هم معنًا كندینی اعدام ایدر. اگر لسان قرآندن قلب قولاغیلە ایمان درسلرینی ایشیتوب باشنی قالدیرسە، وحدتە متوجّه اولسە، عبودیتڭ معراجیلە عرش كمالاتە چیقابیلیر. باقی بر انسان اولور. ای نفسم! مادام حقیقت بویلەدر. و مادام ملّت ابراهیمیّەدنسڭؑ ابراهیم واریؑ [لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ] دی و محبوب باقی یە یوزیڭی چویر. و بنم كبی شویلە آغلا...
[بورادەكی فارسی بیتلر، اون یدنجی سوزڭ ایكنجی مقامندە یتمش ایكنجی صحیفەسنە یازیلمقلە بورادە یازیلمامشدر.]
یگرمی بشنجی سوز اعجاز قرآن رسالەسی، ذوالفقار مجموعەسندە
یگرمی آلتنجی سوز قَدَرْ رسالەسی، طلسملر مجموعەسندە یازیلدقلری ایچون بو مجموعەیە ادخال ایدیلمەمشلردر.
[یگرمی یدنجی سوز]
اجتهاد رسالەسی
بش آلتی سنە مقدّم، عربی بر رسالەدە اجتهادە دائر یازدیغم بر مسئلە، ایكی قرداشمڭ آرزولریلە او مسئلەیە دائر حدّندن تجاوز ایدنڭ حدّینی بیلدیرمك ایچون شو سوز، او مسئلۀ اجتهادیەیە دائر یازیلدی.
SAYFA 155
یگرمی یدنجی سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ
[وَلَوْ رَدُّوهُ اِلَی الرَّسُولِ وَاِلٰٓی اُولِی الْاَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذٖینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ]
اجتهاد قاپوسی آچیقدر. فقط شو زماندە اورایە كیرمگە [آلتی مانع] واردر.
[برنجیسی] ناصلكە قیشدە، فیرطینەلرڭ شدّتلی اولدیغی بر وقتدە، طار دلیكلر دخی سد ایدیلیر. یڭی قاپولری آچمق، هیچ بر جهتلە كار عقل دگل، هم ناصلكە بیوك بر سیلڭ هجومندە تعمیر ایچون دیوارلردە دلیكلر آچمق، غرق اولمغە وسیلەدر. اویلە دە، شو منكَرات زمانندە و عادات اجانبڭ استیلاسی آنندە و بدعەلرڭ كثرتی وقتندە و ضلالتڭ تخریباتی هنگامندە، اجتهاد نامیلە قصر اسلامیتدن یڭی قاپولر آچوب، دیوارلرندن مخرّبلرڭ كیرمەسنە وسیلە اولاجق اولان دلیكلر آچمق، اسلامیتە جنایتدر.
[ایكنجیسی] دینڭ ضروریاتیكە، اجتهاد اونلرە كیرەمز. چونكە قطعی و معیّندرلر. هم او ضروریات، قُوتْ و غدا حكمندەدرلر. شو زماندە تركە اوغرایورلر و تزلزلدەدرلر. و بتون همّت و غیرتی اونلرڭ اقامەسنە و احیاسنە صرف ایتمك لازم كلیركن، اسلامیتڭ نظریات قسمندە و سلفڭ اجتهادات صافیانە و خالصانەسیلە بتون زمانلرڭ حاجاتنە طار كلمەین افكارلری اولدیغی حالدە، اونلری بیراقوب، هوسكارانە یڭی اجتهادلر یاپمق، بدعەكارانە بر خیانتدر.
[اوچنجیسی] ناصلكە چارشودە، موسملرە كورە برر متاع مرغوب اولویور. وقت بَوقت برر مال رواج بولویور. اویلە دە، عالَم مشهرندە، اجتماعیات انسانیە و مدنیت بشریە چارشوسندە، هر عصردە برر متاع مرغوب اولوب رواج بولویور. سُوقُنْدە، یعنی چارشوسندە تشهیر ایدیلییور. رغبتلر اوڭا جلب اولویور. نظرلر اوڭا توجّه ایدییور. فكرلر اوڭا منجذب اولویور. مثلا شو زماندە، سیاست متاعی و حیات دنیویەنڭ تأمینی و فلسفەنڭ رواجلری كبی. و سلف صالحین عصرندە و او زمان چارشوسندە اڭ مرغوب متاع، خالق سماوات و ارضڭ مرضیاتلرینی و بزدن آرزولرینی كلامندن استنباط ایتمك.. و نور نبوّت و قرآن ایلە قپاتیلمایاجق درجەدە آچیلان آخرت عالمندەكی سعادت ابدیەیی قزاندیرمق وسائلنی الدە ایتمك ایدی.
ایشتە او زماندە ذهنلر، قلبلر، روحلر، بتون قوّتلریلە یرلر و كوكلر ربّنڭ مرضیّاتنی آڭلامەیە متوجّه
SAYFA 156
اولدیغندن، اجتماعیات بشریەنڭ صحبتلری، محاورەلری، وقوعاتلری، احواللری اوڭا باقییوردی. اوڭا كورە جریان ایتدیگندن، هر كیمڭ كوزلجە بر استعدادی بولونسە، اونڭ قلبی و فطرتی شعورسز اولارق هر شیدن بر درس معرفت آلیر، او زماندە جریان ایدن احوال و وقوعات و محاوراتدن تعلّم ایدییوردی. كویا هر بر شی اوڭا بر معلّم حكمنە كچوب، اونڭ فطرت و استعدادینە، اجتهادە بر استعداد احضاری تلقین ایدییوردی. حتّی او درجە شو فطری درس تنویر ایدییوردیكە، یاقین ایدیكە، كسبسز اجتهادە قابلیتی اولا.. آتشسز نورلانا. ایشتە شو طرزدە فطری بر درس آلان بر مستعد، اجتهادە چالیشمەیە باشلادیغی وقت، كبریت حكمنە كچن استعدادی "نورٌ علی نور" سرّینە مظهر اولور، چابوق و آز زماندە مجتهد اولوردی.
امّا شو زماندە، مدنیّت آوروپەنڭ تحكّمیلە، فلسفۀ طبیعیەنڭ تسلّطیلە، شرائط حیات دنیویەنڭ آغیرلاشمەسیلە افكار و قلوب طاغیلمش، همّت و عنایت انقسام ایتمشدر. ذهنلر معنویاتە قارشو یبانیلشمشدر. ایشتە بونڭ ایچوندركە، شو زماندە بریسی، درت یاشندە قرآنی حفظ ایدوب عالملرلە مباحثە ایدن (سُفْیَانْ اِبْنِ عُیَیْنَە ) اولان بر مجتهدڭ ذكاسندە بولونسە، سفیانڭ اجتهادی قزاندیغی زمانە نسبتًا، اون دفعە داها فضلە زمانە محتاجدر. سفیان اون سنەدە اجتهادی تحصیل ایتمش ایسە، شو آدم یوز سنەیە محتاجدركە: تحصیل ایدەبیلسین. چونكە سفیانڭ ابتدای تحصیل فطریسی، سنّ تمییز زمانندن باشلار. یاواش یاواش استعدادی مهیّا اولور، نورلانیر، هر شیدن درس آلیر. كبریت حكمنە كچر. امّا اونڭ نظیری شو زماندە، ذهنی فلسفەدە بوغولمش، عقلی سیاستە طالمش، قلبی حیات دنیویەدە سرسم اولمش، استعدادی اجتهاددن اوزاقلاشمش، فنون حاضرەدە توغّلی درجەسندە استعدادی اجتهاد شرعی قابلیتندن اوزاقلاشمش و علوم ارضیەدە تَفَنُّنی درجەسندە اجتهادڭ قبولندن كری قالمشدر. اونڭ ایچون: بن دە اونڭ كبی ذكی یم. نە ایچون اوڭا یتیشەمییورم؟ دییەمز. و دیمەیە حقّی یوقدر. و یتیشەمز.
[دردنجیسی] ناصلكە بر جسمدە نشو و نما ایچون توسّع میلی بولونور. او میل التوسّع ایسە، چونكە داخلدندر، وجود و جسم ایچون بر تكمّلدر. فقط اگر خارجدە توسیع ایچون بر میل ایسە، او وجودڭ جلدینی ییرتمقدر. تخریب ایتمكدر. توسیع دگلدر. اویلە دە، اسلامیتڭ دائرەسنە (سلف صالحین كبی) تقوای كاملە قاپوسیلە و ضروریات دینیەنڭ امتثالی طریقیلە داخل اولانلردە میل التوسّع و ارادۀ اجتهاد بولونسە، او كمالدر و تكمّلدر.
SAYFA 157
یوقسە ضروریاتی ترك ایدن و حیات دنیویەیی حیات اخرویەیە ترجیح ایدن و فلسفۀ مادّیە ایلە آلودە اولانلردن اولان او میل التّوسیع و ارادۀ اجتهاد، وجود اسلامیّەیی تخریب و بوینندە كی شرعی زنجیرینی چیقارمغە وسیلەدر.
[بشنجیسی] اوچ نقطۀ نظر، شو زمانڭ اجتهاداتنی ارضیە یاپار. سماویلكدن چیقارییور. حالبوكە شریعت سماویەدر. و اجتهادات شرعیە دخی، اونڭ احكام مستورەسنی اظهار ایتدیگندن، سماویەدرلر.
[برنجیسی] بر حكمڭ حكمتی آیریدر، علّتی آیریدر. حكمت و مصلحت ایسە، ترجیحە سببدر. ایجادە مدار دگلدر. علّت ایسە وجودینە مداردر. مثلا، سفردە نماز قصر ایدیلیر، ایكی ركعت قیلینیر. شو رخصت شرعیەنڭ علّتی سفردر. حكمتی ایسە مشقّتدر. سفر بولونسە، مشقّت هیچ اولماسە دە، نماز قصر ایدیلیر. چونكە علّت وار. فقط سفر بولونماسە، یوز مشقّت بولونسە، نمازڭ قصر ایدیلمسنە علّت اولاماز. ایشتە شو حقیقتڭ عكسنە اولارق شو زمانڭ نظری ایسە، مصلحت و حكمتی علّت یرینە اقامە ایدوب اوڭا كورە حكم ایدییور. البتە بویلە اجتهاد ارضیەدر. سماوی دگلدر.
[ایكنجیسی] شو زمانڭ نظری، اوّلا و بالذّات سعادت دنیویەیە باقییور. و احكاملری اوڭا توجیه ایدییور. حالبوكە شریعتڭ نظری ایسە، اوّلا و بالذّات سعادت اخرویەیە باقار. ایكنجی درجەدە، آخرتە وسیلە اولمق طولاییسیلە، دنیانڭ سعادتنە نظر ایدر. دیمك شو زمانڭ نظری، روح شریعتدن یبانیدر. اویلە ایسە شریعت نامنە اجتهاد ایدەمز.
[اوچنجیسی] [اِنَّ الضَّرُورَاتِ تُبٖیحُ الْمَحْظُورَاتِ] قاعدەسی، یعنی ضرورت، حرامی حلال درجەسنە كتیریر. ایشتە شو قاعدە ایسە، كلّی دگل. ضرورت اگر حرام یولیلە اولمامش ایسە، حرامی حلال ایتمەیە سببیت ویرر. یوقسە سٓوء اختیاری ایلە، غیر مشروع سببلر ایلە ضرورت اولمش ایسە، حرامی حلال ایدەمز. رخصتلی احكاملرە مدار اولاماز. عذر تشكیل ایدەمز. مثلا، بر آدم سٓوء اختیاریلە حرام بر طرزدە كندینی سرخوش ایتسە، تصرّفاتی علمای شریعتجە علیهندە جاریدر. معذور صاییلماز. تطلیق ایتسە، طلاقی واقع اولور. بر جنایت ایتسە، جزا كورور. فقط سٓوء اختیاریلە اولمازسە، طلاق واقع اولماز. جزا دە كورمز. هم مثلا، بر ایچكی مبتلاسی، ضرورت درجەسندە مبتلا اولسە دە، دییەمزكە: ضرورتدر، بڭا حلالدر.
SAYFA 158
ایشتە شو زماندە ضرورت درجەسنە كچن و انسانلری مبتلا ایدن بر بلیّۀ عامّە صورتنە كیرن چوق امورلر واردركە، سٓوء اختیاردن، غیر مشروع میللردن و حرام معاملەلردن تولّد ایتدكلرندن، رخصتلی احكاملرە مدار اولوب، حرامی حلال ایتمەیە مدار اولامازلر. حالبوكە شو زمانڭ اهل اجتهادی، او ضروراتی احكام شرعیەیە مدار یاپدقلرندن، اجتهادلری ارضیەدر. هوسیدر، فلسفیدر، سماوی اولاماز، شرعی دگل. حالبوكە سماوات و ارضڭ خالقنڭ احكام الٰهیّەسندە تصرّف و عبادینڭ عباداتنە مداخلە و او خالقڭ اذن معنویسی اولمازسە، او تصرّف، او مداخلە مردوددر. مثلا، بعض غافللر خطبە كبی بعض شعائر اسلامیەیی عربیدن چیقاروب، هر ملّتڭ لسانیلە سویلەمەیی ایكی سبب ایچون استحسان ایدییورلر.
[برنجیسی] تا سیاست حاضرە، عوام مسلمینە دە او صورتلە تفهیم ایدیلسین. حالبوكە، سیاست حاضرە، او قدر چوق یالان و حیلە و شیطنت ایچنە كیرمشكە، وسوسۀ شیاطین حكمنە كچمشدر. حالبوكە منبر، وحی الٰهینڭ تبلیغ مقامی اولدیغندن، او وسوسۀ سیاسیەنڭ حقّی یوقدركە، او مقام عالی یە چیقابیلسین.
[ایكنجی سبب] خطبە، بعض سور قرآنیەنڭ نصیحتلری آڭلاشیلمق ایچوندر. اوت، اگر ملّت اسلام اسلامیتڭ ضروریاتی و مُسَلَّماتی و معلوم اولان احكامنی اكثریت اعتباریلە امتثال ایدوب یرینە كتیرسە ایدی، او وقت نظریات شرعیە و مسائل دقیقە و نصایح خفیّە یی آڭلامق ایچون بیلدیگی لسان ایلە خطبە اوقونمسی و سور قرآنیەنڭ اگر ممكن اولسە ایدی ترجمەسی [حاشیە]، بلكە مستحسن اولوردی. فقط نماز، زكات، اوروجڭ وجوبی.. قتل، زنا و شرابڭ حرامیتی كبی معلوم اولان احكام قطعیۀ اسلامیە مهمل قالییور. عوام ناس، اونلرڭ وجوبنی و حرامیتنی درس آلمەیە محتاج دگللر. بلكە تشویق و اخطار ایلە او احكام قدسیّەیی خاطرلاتوب، اسلامیت طمارینی و ایمان حسّنی تحریك ایتمكلە، امتثاللرینە تشویق و تذكیرە و اخطارە محتاجدرلر. حالبوكە بر عامی، نە قدر جاهل دخی اولسە، قرآندن و خطبۀ عربیەدن شو مأٓل اجمالی یی آڭلاركە: هركسە و بڭا معلوم اولان ایمانڭ ركنلرینی و اسلامیتڭ عمدەلرینی خطیب و حافظ اخطار ایدییور. و درس ویرییور، اوقویور، دیر. قلبندە اونلرە قارشو بر اشتیاق حاصل اولور. عجبا كائناتدە هانكی تعبیرات واركە، عرش اعظمدن كلن قرآن حكیمڭ اعجازكارانە، مفهمانە اخطارلرینە، تذكیرلرینە، تشویقلرینە مقابل كلەبیلسین؟
SAYFA 159
[آلتنجیسی] سلف صالحینڭ مجتهدین عظامی، عصر نور و عصر حقیقت اولان عصر صحابەیە یاقین اولدقلرندن، صافی بر نور آلوب خالص بر اجتهاد ایدەبیلیرلر. شو زمانڭ اهل اجتهادی ایسە، او قدر پردەلر آرقەسندە و اوزاق بر مسافەدە حقیقت كتابنە باقاركە، اڭ واضح بر حرفنی دە زور ایلە كورەبیلیرلر.
اگر دیسەڭ: صحابەلر دە انساندرلر. خطادن، خلافدن خالی اولمازلر. حالبوكە اجتهاداتڭ و احكام شریعتڭ مداری، صحابەلرڭ عدالتی و صدقیدركە، حتّی امّت، صحابەلر عمومًا عادلدرلر، طوغری سویلرلر، دییە اتّفاق ایتمشلر.
[الجواب] اوت، صحابەلر اكثریت مطلقە اعتباریلە حقّە عاشق، صدقە مشتاق، عدالتە خواهشكردرلر. چونكە یالانڭ و كذبڭ چركینلگی، بتون چركینلگیلە.. و صدقڭ و طوغریلغڭ كوزللگی، بتون كوزللگیلە او عصردە اویلە بر طرزدە كوستریلمشكە، اورتەلرندەكی مسافە عرشدن فرشە قدر آچیلمش. اسفل سافلیندەكی مسیلمۀ كذّابڭ دركەسندن، اعلای علّییندە اولان حضرت پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامڭ درجۀ صدقی قدر بر آیریلق كورولمشدر. اوت، مسیلمەیی اسفل سافلینە دوشورن كذب اولدیغی كبی.. محمد الامین علیە الصّلاة والسّلامی اعلای علّیینە چیقاران صدقدر. و طوغریلقدر.
ایشتە، حسّیات علویەیی طاشییان و محاسن اخلاقیەیە پرستش ایدن و شمس نبوّتڭ ضیای صحبتی ایلە نورلانان صحابەلر، او درجە چركین و سقوطە سبب.. و مسیلمەنڭ مسخرە آلود مزخرفات دكانندەكی كذبە، اختیاریلە اللرینی اوزاتمامق.. و كفردن چكیندكلری كبی كفرڭ آرقداشی اولان كذبدن چكینمەلری.. و او درجە كوزل و مدار فخر و مباهات و معراج صعود و ترقّی و فخر رسالتڭ خزینۀ عالیەسندن اڭ رواجلی بولونان و شعشعۀ جمالیلە اجتماعات انسانیەیی نورلاندیران صدقە و طوغریلغە و حقّە و بالخاصّە احكام شرعیە روایتندە و تبلیغندە، البتە اللرندن كلدیگی قدر طالب و موافق و عاشق اولمەلری قطعیدر، ضروریدر، شبهەسزدر. حالبوكە شو زماندە كذب و صدقڭ اورتەسندەكی مسافە او قدر قیصالمشكە، عادتا اوموز اوموزە ویرمشلر. صدقدن یالانە كچمك، پك قولای كیدیلییور. حتّی سیاست پروپاغاندەسی واسطەسی ایلە، یالانجیلق طوغریلغە ترجیح ایدیلییور. ایشتە اڭ چركین شی، اڭ كوزل شیلرلە برابر بر دكّاندە، بر فیئٓاتلە صاتیلسە، البتە پك عالی اولان و حقیقت جوهرینە كیدن صدق و حق پیرلانطەسی، او دكانجینڭ معرفتنە و سوزینە اعتماد ایدوب كور كورینە آلینماز.
SAYFA 160
[خاتمە] عصرلرە كورە شریعتلر دگیشیر. بلكە بر عصردە، قوملرە كورە آیری آیری شریعتلر، پیغمبرلر كلەبیلیر. و كلمشدر. خاتم الانبیادن صوڭرە، شریعت كبراسی هر عصردە هر قومە كافی كلدیگندن، مختلف شریعتلرە احتیاج قالمامشدر. فقط تفرّعاتدە بر درجە آیری آیری مذهبلرە احتیاج قالمشدر. اوت، ناصلكە موسملرڭ دگیشمەسیلە البسەلر دگیشیر. مزاجلرە كورە علاجلر تبدّل ایدر. اویلە دە، عصرلرە كورە شریعتلر دگیشیر. ملّتلرڭ استعدادینە كورە احكام تحوّل ایدر. چونكە احكام شرعیەنڭ تفرّعات قسمی، احوال بشریەیە باقار. اوڭا كورە كلیر. علاج اولور. انبیای سالفە زمانندە طبقات بشریّە بربرندن چوق اوزاق و سجیّەلری هم بر درجە قبا، هم شدّتلی و افكارجە ابتدائی و بدویّتە یاقین اولدیغندن، او زماندەكی شریعتلر، اونلرڭ حالنە موافق بر طرزدە آیری آیری كلمشدر. حتّی بر قطعەدە، بر عصردە آیری آیری پیغمبرلر و شریعتلر بولونورمش. صوڭرە آخر زمان پیغمبرینڭ كلمەسیلە، انسانلر كویا ابتدائی درجەسندن اعدادیە درجەسنە ترقّی ایتدیگندن، چوق انقلابات و اختلاطات ایلە اقوام بشریّە بر تك درس آلاجق، بر تك معلّمی دیڭلەیەجك، بر تك شریعتلە عمل ایدەجك وضعیتە كلدیگندن، آیری آیری شریعتە احتیاج قالمامشدر. آیری آیری معلّمە دە لزوم كورولمەمشدر. فقط تمامًا بر سویەیە كلمدكلرندن و بر طرز حیات اجتماعیەدە كیتمدكلرندن، مذهبلر تعدّد ایتمشدر. اگر بشرڭ اكثریت مطلقەسی بر مكتب عالینڭ طلبەسی كبی، بر طرز حیات اجتماعیەیی كییسە، بر سویەیە كیرسە، او وقت مذهبلر توحید ایدیلەبیلیر. فقط بو حال عالم او حالە مساعدە ایتمدیگی كبی، مذاهب دە بر اولماز.
اگر دیسەڭ: حق بر اولور. ناصل بویلە درت و اون ایكی مذهبڭ مختلف احكاملری حق اولابیلیر؟ [الجواب] بر صو، بش مختلف مزاجلی خستەلرە كورە ناصل بش حكم آلیر. شویلەكە: بریسنە خستەلغنڭ مزاجنە كورە صو علاجدر، طبًّا واجبدر. دیگر بریسنە خستەلغی ایچون زهر كبی مضردر، طبًّا اوڭا حرامدر. دیگر بریسنە آز ضرر ویرر، طبًّا اوڭا مكروهدر. دیگر بریسنە ضررسز منفعت ویرر، طبًّا اوڭا سنّتدر. دیگر بریسنە نە ضرردر، نە منفعتدر.. عافیتلە ایچسین، طبًّا اوڭا مباحدر. ایشتە حق بورادە تعدّد ایتدی. بشی دە حقدر. سن دییەبیلیرمیسڭكە: صو یالڭز علاجدر. یالڭز واجبدر. باشقە حكمی یوقدر. ایشتە بونڭ كبی، احكام الٰهیّە، مذهبلرە حكمت الٰهیەنڭ سوقیلە اتّباع ایدنلرە كورە دگیشیر. هم حق اولارق دگیشیر. و هر بریسی دە حق اولور، مصلحت اولور. مثلا، حكمت الٰهیەنڭ تنسیبیلە امام شافعی یە اتّباع ایدن، اكثریت اعتباریلە
SAYFA 161
حنفیلرە نسبتًا كویلیلگە و بدویلگە داها یاقین اولوب، جماعتی بر تك وجود حكمنە كتیرن حیات اجتماعیە دە ناقص اولدیغندن، هر بری بالذّات درگاە قاضی الحاجاتدە كندی دردینی سویلەمك و خصوصی مطلوبنی ایستەمك ایچون، امام آرقەسندە فاتحەیی برر برر اوقویورلر. هم عین حق و محض حكمتدر. امام اعظمە اتّباع ایدنلر، اكثریت مطلقە اعتباریلە اسلامی حكومتلرڭ اكثریسی او مذهبی التزام ایتمەسیلە، مدنیتە، شهریلگە داها یاقین و حیات اجتماعیەیە مستعد اولدیغندن، بر جماعت بر شخص حكمنە كیروب، بر تك آدم عموم نامنە سویلر. عموم، قلبًا اونی تصدیق و ربط قلب ایدوب، اونڭ سوزی عمومڭ سوزی حكمنە كچدیگندن، حنفی مذهبنە كورە امام آرقەسندە فاتحە اوقونماز. اوقونمامسی عین حق و محض حكمتدر. هم مثلا، مادام شریعت، طبیعتڭ تجاوزاتنە سد چكمكلە اونی تعدیل ایدوب، نفس امّارەیی تربیە ایدر. البتە اكثر اتباعی كویلی و نیم بدوی و عملەلكلە مشغول اولان شافعی مذهبنە كورە، قادینە تماس ایلە آبدست بوزولور. آز بر نجاست ضرر ویرر. اكثریت اعتباریلە حیات اجتماعیەیە كیرن، نیم مدنی شكلنی آلان انسانلر، اتّباع ایتدكلری مذهب حنفی یە كورە، مس نسوان آبدستی بوزماز. بر درهم قدر نجاستە فتوا وار.
ایشتە، بر عملە ایلە بر افندی یی نظرە آلاجغز. عملە، طرز معیشت اعتباریلە، اجنبی قادینلرلە اختلاطە، تماسە و بر اوجاق یانندە اوتورمەیە و ملوّث شیلرڭ ایچنە قاریشمغە مبتلا اولدیغندن، صنعت و معیشت اعتباریلە طبیعت و نفس امّارەسی میدانی بوش بولوب، تجاوز ایدەبیلیر. اونڭ ایچون شریعت اونلرڭ حقّندە او تجاوزاتە سد چكمك ایچون: آبدست بوزولور، تماس ایتمە. نمازیڭی ابطال ایدر، بولاشما! معنوی قولاغندە بر صدای سماوی چینلاتدیرر. امّا او افندی، ناموسلی اولمق شرطیلە، عادات اجتماعیّەسی اعتباریلە، اخلاق عمومیە نامنە اجنبی قادینلرە تماسە مبتلا دگل. ملوّث شیلرلە نظافت مدنیە نامنە كندینی او قدر بولاشدیرماز. اونڭ ایچون شریعت، مذهب حنفی نامیلە اوڭا شدّت و عزیمت كوسترمەمش. رخصت طرفنی كوستروب خفیفلشدیرمشدر. ألڭ طوقونمش ایسە، آبدستڭ بوزولماز. حجاب ایدوب غلبەلق ایچندە صو ایلە استنجا ایتمدڭ، ضرری یوقدر. بر درهم قدر فتوا واردر، دیر. اونی وسوسەدن قورتاریر. ایشتە، دڭزدن ایكی قطرە سڭا مثال. اونلرە قیاس ایت. میزان شعرانی میزانیلە، شریعت میزانلرینی بو صورتلە موازنە ایدەبیلیرسەڭ ایت.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی مَنْ تَمَثَّلَتْ فٖیهِ اَنْوَارُ مَحَبَّتِكَ لِجَمَالِ صِفَاتِكَ وَاَسْمَٓائِكَ بِكَوْنِهٖ مِرْاٰةً جَامِعَةً لِتَجَلِّیَاتِ اَسْمَٓائِكَ
SAYFA 162
الْحُسْنٰی وَمَنْ تَمَرْكَزَتْ فٖیهِ شُعَاعَاتُ مَحَبَّتِكَ لِصَنْعَتِكَ فٖی مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهٖٓ اَكْمَلَ وَاَبْدَعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَصَیْرُورَتِهٖٓ اَنْمُوذَجَ كَمَالِ صَنْعَتِكَ وَفِهْرِسْتَ مَحَاسِنِ نُقُوشِكَ وَمَنْ تَظَاهَرَتْ فٖیهِ لَطَٓائِفُ مَحَبَّتِكَ وَرَغْبَتِكَ لِاِسْتِحْسَانِ صَنْعَتِكَ بِكَوْنِهٖٓ اَعْلٰی دَلَّالٖی مَحَاسِنِ صَنْعَتِكَ وَاَرْفَعَ الْمُسْتَحْسِنٖینَ صَوْتًا فٖی اِعْلَانِ حُسْنِ نُقُوشِكَ وَاَبْدَعَهُمْ نَعْتًا لِكَمَالِ صَنْعَتِكَ وَمَنْ تَجَمَّعَ فٖیهِ اَقْسَامُ مَحَبَّتِكَ وَاسْتِحْسَانِكَ لِمَحَاسِنِ اَخْلَاقِ مَخْلُوقَاتِكَ وَلَطَٓائِفِ اَوْصَافِ مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهٖ جَامِعًا لِمَحَاسِنِ الْاَخْلَاقِ كَٓافَّةً بِاِحْسَانِكَ وَلِلَطَٓائِفِ الْاَوْصَافِ قَاطِبَةً بِفَضْلِكَ وَمَنْ صَارَ مِصْدَاقًا وَمِقْیَاسًا فَٓائِقًا لِجَمٖیعِ مَنْ ذَكَرْتَ فٖی فُرْقَانِكَ اِنَّكَ تُحِبُّهُمْ مِنَ الْمُحْسِنٖینَ وَالصَّابِرٖینَ وَالْمُؤْمِنٖینَ وَالْمُتَّقٖینَ وَالتَّوَّابٖینَ وَالْاَوَّابٖینَ وَجَمٖیعِ الْاَصْنَافِ الَّذٖینَ اَحْبَبْتَهُمْ وَشَرَّفْتَهُمْ بِمَحَبَّتِكَ فٖی فُرْقَانِكَ حَتّٰی صَارَ اِمَامَ الْحَبٖیبٖینَ لَكَ: وَسَیِّدَ الْمَحْبُوبٖینَ لَكَ وَرَئٖیسَ اَوِدَّائِكَ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖٓ وَاِخْوَانِهٖٓ اَجْمَعٖینَ اٰمٖینَ بِرَحْمَتِكَ یَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖینَ
[یگرمی یدنجی سوزڭ ذیلی]
صحابەلر حقّندەدر.
مولانا جامینڭ دیدیگی كبی دیرم:
یَا رَسُولَ اللّٰهْ چِە بَاشَدْ چُونْ سَكِ اَصْحَابِ كَهْفْ
دَاخِلِ جَنَّتْ شَوَمْ دَرْ زُمْرَۀِ اَصْحَابِ تُو
اُو رَوَدْ دَرْ جَنَّتْ مَنْ دَرْ جَهَنَّمْ كَیْ رَوَاسْتْ
اُو سَكِ اَصْحَابِ كَهْفْ مَنْ سَكِ اَصْحَابِ تُو
SAYFA 163
[بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ]
صحابەلر حقّندە
وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖینَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَی الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَیْنَهُمْ. الٓخر الاٰیة
سؤٓال ایدییورسڭز: بعض روایتلردە واردركە، بدعەلرڭ رواجی هنگامندە اهل ایمان و تقوادن بر قسم صلحا، صحابە درجەسندە ویا داها زیادە افضل اولابیلیر دییە، روایتلر واردر. بو روایتلر صحیحمیدر؟ صحیح ایسە حقیقتلری نەدر؟ [الجواب] انبیادن صوڭرە نوع بشرڭ اڭ افضلی صحابە اولدیغی، اهل سنّت و جماعتڭ اجماعی بر حجّت قاطعەدركە، او روایتلرڭ صحیح قسمی، فضیلت جزئیّە حقّندەدر. چونكە جزئی فضیلتدە و خصوصی بر كمالدە، مرجوح راجحە ترجّح ایدەبیلیر. یوقسە سورۀ فتحڭ آخرندە ستایشكارانە توصیفات ربّانیەیە مظهر و تورات و انجیل و قرآنڭ مدح و ثناسنە مظهر اولان صحابەلرە، فضیلت كلّیە نقطۀ نظرندە یتیشیلەمز. شو حقیقتڭ پك چوق اسباب و حكمتلرندن، شیمدیلك اوچ سببی تضمّن ایدن [اوچ حكمتی] بیان ایدەجگز.
[برنجی حكمت] صحبت نبویە اویلە بر اكسیردركە، بر دقیقەدە اوڭا مظهر بر ذات، سنەلرلە سیر و سلوكە مقابل حقیقتڭ انوارینە مظهر اولور. چونكە صحبتدە انصباغ و انعكاس واردر. معلومدركە، انعكاس و تبعیّتلە، او نور اعظم نبوّتلە برابر اڭ عظیم بر مرتبەیە چیقابیلیر. ناصلكە بر سلطانڭ خدمتكاری اونڭ تبعیّتیلە اویلە بر موقعە چیقاركە، بر شاه چیقاماز. ایشتە شو سردندركە: اڭ بیوك ولیلر صحابە درجەسنە چیقامییورلر. حتّی جَلَالَ الدّٖینِ سُیُوطٖی كبی، اویانیق ایكن چوق دفعە صحبت نبویەیە مظهر اولان ولیلر، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام ایلە یقظةً كوروشسەلر و شو عالمدە صحبتنە مشرّف اولسەلر، یینە صحابەیە یتیشەمییورلر. چونكە صحابەلرڭ صحبتی، نبوّت احمدیەؐ نوریلە، یعنی نبی اولارق اونڭلە صحبت ایدییورلر. اولیالر ایسە، وفات نبویدن صوڭرە رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامی كورمەلری، ولایت احمدیەؐ نوریلە صحبتدر. دیمك رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ اونلرڭ نظرلرینە تمثّل و تظاهر ایتمسی، ولایت احمدیەؐ جهتندەدر. نبوّت اعتباریلە دگلدر.
مادام اویلەدر، نبوّت درجەسی ولایت درجەسندن نە قدر یوكسك ایسە، او ایكی صحبت دە او درجە تفاوت ایتمك لازم كلیر. صحبت نبویە نە درجە بر اكسیر نورانی اولدیغی بونڭلە آڭلاشیلیركە: بر بدوی آدم قیزینی صاغ
SAYFA 164
اولارق دفن ایدەجك بر قساوت وحشیانەدە بولوندیغی حالدە، كلوب بر ساعت صحبت نبویەیە مشرّف اولور، داها قارینجەیە آیاغنی باصماز درجەدە بر شفقت رحیمانەیی كسب ایدردی. هم جاهل، وحشی بر آدم، بر كون صحبت نبویەیە مظهر اولور، صوڭرە چین و هند كبی مملكتلرە كیدردی. متمدّن قوملرە معلّم حقائق و رهبر كمالات اولوردی.
[ایكنجی سبب] یگرمی یدنجی سوزدەكی اجتهاد بحثندە بیان و اثبات ایدیلدیگی كبی.. صحابەلر، اكثریت مطلقە اعتباریلە كمالات انسانیەنڭ اڭ اعلا درجەسندەدرلر. چونكە او زماندە، او انقلاب عظیم اسلامیدە، خیر و حق بتون كوزللگیلە، شر و باطل بتون چركینلگیلە كورولمش و مادّةً حسّ ایدیلمش. شر و خیر اورتەسندە اویلە بر آیریلق.. و كذب و صدق مابینندە اویلە بر مسافە آچیلمشدیكە، كفر و ایمان قدر، بلكە جهنّم و جنّت قدر بینلری اوزاقلاشدی. كذب و شر و باطلڭ دلّالی و نمونەسی اولان مسیلمۀ كذّاب و مسخرەجە كلمەلری اولدیغندن، فطرتًا حسّیات علویە صاحبی و معالئ اخلاقە مفتون و عزّت و مباهاتە میّال اولان صحابەلر، البتە اختیارلریلە كذب و شرّە اللرینی اوزاتوب مُسَیْلَمَە دركەسنە دوشمەمشلر. صدق و خیر و حقّڭ دلّالی و نمونەسی اولان حبیب اللّٰه علیە الصّلاة والسّلامڭ اعلای علّیین كمالاتندەكی مقامنە باقارق، بتون قوّت و همّتلریلە او طرفە قوشمق، مقتضای سجیەلریدر.
مثلا، ناصلكە زمان اولویور، مدنیت بشریە چارشوسندە و حیات اجتماعیۀ انسانیە دكّانندە، بعض شیلرڭ ویردیگی مدهش نتیجەلری و چركین اثرلری، زهر قاتل كبی، هركس اونی صاتون آلمق دگل، بتون قوّتیلە اوندن نفرت ایدوب قاچار. و بعض شیلرڭ و معنوی متاعلرڭ ویردكلری كوزل نتیجەلر و قیمتدار اثرلر، بر تریاق نافع و بر پیرلانطە كبی هركسڭ نظر رغبتنی كندینە جلب ایدر. هركس ألندن كلدیگی قدر اونلری صاتون آلمەیە چالیشیر. اویلە دە، عصر سعادتدە حیات اجتماعیۀ انسانیەنڭ چارشوسندە، كذب و شر و كفر كبی مادّەلر، شقاوت ابدیە كبی نتیجەلری و مسیلمۀ كذّاب كبی سفلی مسخرەلری تولید ایتدیگندن، سجایای عالیە و حبّ معالی یە مفتون اولان صحابەلرڭ، زهر قاتلدن قاچار كبی اوندن قاچمەلری و نفرت ایتمەلری بدیهیدر. و سعادت ابدیە كبی نتیجە ویرن و رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام كبی نورانی میوەلر كوسترن، صدق و حقّە و ایمانە اڭ نافع بر تریاق، اڭ قیمتدار بر الماس كبی، او فطرتلری صافیە و سجیّەلری سامیە اولان صحابەلر، بتون قوّتلریلە و حسّیات و لطائفلریلە اونلرە مشتری و مشتاق اولمسی ضروریدر.
SAYFA 165
حالبوكە او زماندن صوڭرە، كیت كیدە و كلە كلە، صدق و كذب اورتەسندەكی مسافە آزالا آزالا، اوموز اوموزە كلدی. بر دكّاندە ایكیسی برابر صاتیلمغە باشلادیغی كبی، اخلاق اجتماعیە بوزولدی. پروپاغاندۀ سیاست یالانە فضلە رواج ویردی. یالانڭ مدهش چركینلگی كیزلنوب، طوغریلغڭ پارلاق كوزللگی كورونمەمەیە باشلادیغی زماندە، كیمڭ حدّی واركە، صحابەنڭ عدالت و صدق و علویت و حقّانیت خصوصندەكی قوّتلرینە، متانتلرینە، تقوالرینە یتیشەبیلسین. ویا درجەلرندن كچسین.
كچن مسئلەیی بر درجە تنویر ایدەجك، باشمە كلمش بر حالمی بیان ایدییورم: شویلەكە: بر زمان قلبمە كلدی: نە ایچون محیی الدّین عربی كبی خارقە ذاتلر صحابەلرە یتیشەمییورلر؟ صوڭرە نماز ایچندە [سُبْحَانَ رَبِّیَ الْاَعْلٰی] دیركن، شو كلمەنڭ معناسی انكشاف ایتدی. تام معناسیلە دگل، فقط بر پارچە حقیقتی كوروندی. قلبًا دیدم: كاشكە بر تك نمازە بو كلمە كبی موفّق اولسە ایدم، بر سنە عبادتدن داها أیی ایدی. نمازدن صوڭرە آڭلادمكە: او خاطرە و او حال، صحابەلرڭ عبادتدەكی درجەلرینە یتیشیلمدیگنە بر ارشاددر. اوت، قرآن حكیمڭ انواریلە حاصل اولان او انقلاب عظیم اجتماعیدە اضداد بربرندن چیقوب آیریلیركن، شرلر بتون توابعیلە، ظلماتیلە و تفرّعاتیلە.. و خیر و كمالات بتون انواریلە و نتائجیلە قارشو قارشویە كلوب، بر وضعیتدە، مهیّج بر زماندە، هر ذكر و تسبیح بتون معناسنڭ طبقاتنی طورفاندە و طراوتلی و تازە و كنچ بر صورتدە افادە ایتدیگی كبی.. او انقلاب عظیمڭ طَرَّاقَەسی آلتندە اولان انسانلرڭ بتون حسّیاتنی، لطائف معنویەسنی اویاندیرمش. حتّی وهم و خیال و سرّ كبی دویغولر هشیار و متیقّظ بر صورتدە، او ذكر، او تسبیحلردەكی متعدّد معنالری كندی ذوقلرینە كورە آلیر، أمر. ایشتە شو حكمتە بناءً، بتون حسّیاتلری اویانیق و لطائفلری هشیار اولان صحابەلر، انوار ایمانیە و تسبیحیەیی جامع اولان كلمات مباركەیی دیدكلری وقت، كلمەنڭ بتون معناسیلە سویلر و بتون لطائفیلە حصّە آلیرلردی.
حالبوكە او انفلاق و انقلابدن صوڭرە، كیت كیدە لطائف اویقویە و حواس او حقائق نقطەسندە غفلتە دوشوب، او كلمات مباركە میوەلر كبی، كیت كیدە الفت پردەسیلە لطافتنی و طراوتنی غائب ایدر. عادتا سطحیلك هواسیلە قورویور كبی آز بر یاشلق قالییوركە، قوّتلی، تفكّری بر عملیاتلە آنجق اوّلكی حالی اعادە ایدیلەبیلیر. ایشتە بوندندركە، قرق دقیقەدە بر صحابەنڭ قزاندیغی فضیلتە و مقامە، قرق كوندە، حتّی قرق سنەدە باشقەسی آنجق یتیشەبیلیر.
SAYFA 166
[اوچنجی سبب] اون ایكنجی و یگرمی دردنجی و یگرمی بشنجی سوزلردە اثبات ایدیلدیگی كبی.. نبوّتڭ ولایتە نسبتی، كونشڭ عین ذاتیلە آیینەلردە كورولن مثالی كبیدر. ایشتە، دائرۀ نبوّت دائرۀ ولایتدن نە قدر یوكسك ایسە، دائرۀ نبوّتڭ خدمەلری و او كونشڭ ییلدیزلری اولان صحابەلر دخی، دائرۀ ولایتدەكی صلحایە او نسبتدە تفوّقی اولمق لازم كلییور. حتّی ولایت كبرا اولان وراثت نبوّت و صدّیقیّتكە، صحابەلرڭ ولایتیدر، بر ولی قزانسە، یینە صفّ اوّل اولان صحابەلرڭ مقامنە یتیشەمز. شو اوچنجی سببڭ متعدّد وجوهندن [اوچ وجهنی] بیان ایدرز.
[برنجی وجه] اجتهاددە، یعنی استنباط احكامدە، یعنی جناب حقّڭ مرضیّاتنی كلامندن آڭلامقدە صحابەلرە یتیشیلمز. چونكە، او زماندەكی او بیوك انقلاب الٰهیدە، اذهان مرضیّات ربّانیەیی و احكام الٰهیەیی آڭلامق اوزرە دونردی. بتون اذهان، استنباط احكامە متوجّه ایدی. بتون قلبلر: ربّمزڭ بزدن ایستەدیگی نەدر؟ دییە مراق ایدردی. احوال زمان، بو حالی اشمام و احساس ایدەجك بر طرزدە جریان ایدییوردی. محاورات، بو معنالری تضمّن ایدرك وقوع بولویوردی. ایشتە بونڭ ایچون هر شی و هر حال و محاورەلر و صحبتلر و حكایەلر، بتون او معنالری بر درجە درس ویرەجك بر طرزدە جریان ایتدیگندن، صحابەنڭ استعدادینی تكمیل و فكرلرینی تنویر ایتدیگندن، اجتهاد و استنباطدە استعدادلری، كبریت درجەسندە نورلانمغە حاضر اولدیغندن، بر كوندە ویا بر آیدە قزاندقلری مرتبۀ استنباط و اجتهادی، او صحابەنڭ درجۀ ذكاوتندە و استعدادندە اولان بر آدم شو زماندە، اون سنەدە، بلكە یوز سنەدە قازانامایاجقدر. چونكە شیمدی، سعادت ابدیەیە بدل، سعادت دنیویە مدار نظردر. بشرڭ نظر دقّتی باشقە مقصدلرە متوجّهدر. توكّلسزلك ایچندە درد معیشت روحە سرسملك.. و فلسفۀ طبیعیە و مادّیە عقلە كورلك ویردیگندن، بشرڭ محیط اجتماعیسی، او شخصڭ ذهننە و استعدادینە اجتهاد خصوصندە قوّت ویرمدیگی كبی، تشتّت ویرییور، طاغیتییور. یگرمی یدنجی سوزڭ اجتهاد بحثندە، سفیان اِبْنِ عُیَیْنَە ایلە اونڭ ذكاوتی درجەسندە برینڭ موازنەسندە اثبات ایتمشزكە، سفیانڭ اون سنەدە قزاندیغنی، اوتەكی یوز سنەدە قازانامییور.
[ایكنجی وجه] صحابەلرڭ قربیّت الٰهیّە نقطەسندەكی مقاملرینە ولایت آیاغیلە یتیشیلمز. چونكە جناب حق بزە اقربدر. و هر شیدن داها زیادە یاقیندر.. بز ایسە اوندن نهایتسز اوزاغز. اونڭ قربیّتنی قزانمق، ایكی صورتلە اولور. بریسی، اقربیّتڭ انكشافیلەدركە، نبوّتدەكی قربیت اوڭا باقار. و نبوّت وراثتی و صحبتی جهتیلە صحابەلر او سرّە مظهردرلر.
SAYFA 167
ایكنجی صورت، بعدیتمز نقطەسندە قطع مراتب ایدوب، بر درجە قربیّتە مشرّف اولمقدركە، اكثر سیر و سلوك ولایت اوڭا كورە، سیر انفسی و سیر آفاقی بو صورتلە جریان ایدییور. ایشتە برنجی صورت، صرف وهبیدر، كسبی دگل.. انجذابدر، جذب رحمانیدر. و محبوبیّتدر. یول قیصەدر، فقط چوق متین و چوق یوكسكدر. و چوق خالصدر. و كولكەسزدر. دیگری كسبیدر، اوزوندر، كولكەلیدر. عجائب و خارقەلری چوق ایسە دە، قیمتجە، قربیّتجە اوّلكیسنە یتیشەمز. مثلا ناصلكە، دونكی كونە، بوكون یتیشمك ایچون ایكی یول وار. برنجیسی، زمانڭ جریاننە تابع اولمایارق بر قوّت قدسیّە ایلە فوق الزّمان چیقوب، دونی بوكون كبی حاضر كورمكدر. ایكنجیسی، بر سنە قطع مسافە ایدوب، دونوب طولاشوب دونە كلمكدر. فقط یینە دونی الدە طوتامییور. اونی بیراقوب كیدییور. اویلە دە، ظاهردن حقیقتە كچمك ایكی صورتلەدر. بری، طوغریدن طوغری یە حقیقتڭ انجذابنە قاپیلوب، طریقت برزخنە كیرمدن، حقیقتی عین ظاهر ایچندە بولمقدر. ایكنجیسی، چوق مراتبدن سیر و سلوك صورتیلە كچمكدر. اهل ولایت، چندان فنای نفسە موفّق اولورلر، نفس امّارەیی ئولدیررلر، یینە صحابەیە یتیشەمییورلر. چونكە صحابەلرڭ نفسلری تزكیە و تطهیر ایدیلدیگندن نفسڭ ماهیّتندەكی جهازات كثیرە ایلە عبودیتڭ انواعنە و شكر و حمدڭ اقسامنە داها زیادە مظهردرلر. فنای نفسدن صوڭرە عبودیت اولیا بساطت پیدا ایدر.
[اوچنجی وجه] فضیلت اعمال و ثواب افعال و فضیلت اخرویە جهتندە صحابەلرە یتیشیلمز. چونكە، ناصل بر عسكر بعض شرائط داخلندە، مهم و مخوف بر موقعدە، بر ساعت نوبتدە بر سنە عبادت قدر بر فضیلت قزانابیلیر. و بر دقیقەدە بر قورشونی ییمكلە، اڭ اقلّ قرق كوندە آنجق قزانیلاجق ولایت درجەسی كبی بر مقامە چیقییور. اویلە دە، صحابەلرڭ تأسیس اسلامیتدە و نشر احكام قرآنیەدە خدمتلری و اسلامیت ایچون بتون دنیایە اعلان حرب ایتمەلری او قدر یوكسكدركە، بر دقیقەسنە باشقەلری بر سنەدە یتیشەمز. حتّی دینیلەبیلیركە: بتون دقیقەلری، او خدمت قدسیەدە، او شهید اولان نفرڭ دقیقەسی كبیدر. بتون ساعتلری، مدهش بر مقامدە بر ساعت نوبت طوتان فداكار بر نفرڭ نوبتی كبیدركە: عمل آز، اجرتی چوق، قیمتی یوكسكدر. اوت صحابەلر، مادام اسلامیتڭ تأسیسندە و انوار قرآنیەنڭ نشرندە صفّ اوّل تشكیل ایدییورلر. [اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ] سرّنجە بتون امّتڭ حسناتندن اونلرە حصّە چیقار. امّتڭ [اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖ] دیمەسیلە، صحابەلرڭ بتون امّتنڭ حسناتندن حصّەدارلقلرینی كوسترییور. هم ناصلكە، بر آغاجڭ كوكندەكی كوچك بر مزیت، آغاجڭ داللرندە بیوك بر صورت آلیر. بیوك بر دالدن داها بیوكدر. هم ناصلكە، مبدأدە كوچك بر ارتفاع، كیتدكجە بر یكون تشكیل ایدر.