طلسم كائناتی كشف ایدن، قرآن حكیمڭ مهم بر طلسمنی حلّ ایدن

[اوتوزنجی سوز]

اَنَا و ذرّەدن عبارت.. بر الف، بر نقطەدر.

شو سوزڭ ایكی مقصدی وار. برنجی مقصد، اَنَانڭ ماهیت و نتیجەسندن.. ایكنجی مقصد، ذرّەنڭ حركت و وظیفەسندن بحث ایدر.

[برنجی مقصد]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَالْجِبَالِ فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَهاَ وَاَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْاِنْسَانُ اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا

شو آیتڭ بیوك خزینەسندن تك بر جوهرینە اشارت ایدەجگز. شویلەكە: كوك، زمین، طاغ تحمّلندن چكیندیگی و قورقدیغی امانتڭ متعدّد وجوهندن بر فردی، بر وجهی (اَنَا) در. اوت اَنَا، زمان آدمدن شیمدی یە قدر عالم انسانیتڭ اطرافنە دال بوداق صالان نورانی بر شجرۀ طوبا ایلە، مدهش بر شجرۀ زقّومڭ چكردگیدر. شو عظیم حقیقتە كیریشمدن اوّل، او حقیقتڭ فهمنی تسهیل ایدەجك بر مقدِّمە بیان ایدرز. شویلەكە:

اَنَا، كنوز مخفیە اولان اسمای الٰهیەنڭ آناختاری اولدیغی كبی.. كائناتڭ طلسم مغلقنڭ دخی آناختاری اولارق بر معمّای مشكل كشادر. بر طلسم حیرت فزادر. او اَنَا، ماهیّتنڭ بیلینمەسیلە، او غریب معمّا، او عجیب طلسم اولان اَنَا آچیلیر. و كائنات طلسمنی و عالم وجوبڭ كنوزینی دخی آچار. شو مسئلەیە دائر (شمّە) اسمندە بر رسالۀ عربیەمدە شویلە بحث ایتمشزكە: عالمڭ مفتاحی انسانڭ الندەدر. و نفسنە طاقیلمشدر. كائنات قاپولری ظاهرًا آچیق كورونوركن، حقیقتًا قاپالیدر. جناب حق، امانت جهتیلە، انسانە اَنَا نامندە اویلە بر مفتاح ویرمشكە، بتون عالمڭ قاپولرینی آچار. و اویلە طلسملی بر انانیت ویرمشكە، خلّاق كائناتڭ كنوز مخفیەسنی اونڭ ایلە كشف ایدر. فقط اَنَا، كندیسی دە غایت

مغلق بر معمّا و آچیلمەسی مشكل بر طلسمدر. اگر اونڭ حقیقی ماهیّتی و سرّ خلقتی بیلینسە، كندیسی آچیلدیغی كبی، كائنات دخی آچیلیر. شویلەكە: صانع حكیم، انسانڭ النە امانت اولارق، ربوبیّتنڭ صفات و شئوناتنڭ حقیقتلرینی كوسترەجك، طانیتدیراجق اشارات و نمونەلری جامع بر اَنَا ویرمشدر. تاكە، او اَنَا بر واحد قیاسی اولوب، اوصاف ربوبیّت و شئونات الوهیّت بیلینسین. فقط واحد قیاسی، بر موجود حقیقی اولمق لازم دگل. بلكە هندسەدەكی فرضی خطلر كبی، فرض و توهّملە بر واحد قیاسی تشكیل ایدیلەبیلیر. علم و تحقّقلە حقیقی وجودی لازم دگلدر.

[سؤٓال] نە ایچون جناب حقّڭ صفات و اسماسنڭ معرفتی انانیتە باغلیدر؟ [الجواب] چونكە مطلق و محیط بر شیئڭ حدودی و نهایتی اولمدیغی ایچون، اوڭا بر شكل ویریلمز. و اوستنە بر صورت و بر تعیّن ویرمك ایچون حكم ایدیلمز. ماهیّتی نە اولدیغی آڭلاشیلماز. مثلا، ظلمتسز، دائمی بر ضیا بیلینمز. و حس ایدیلمز. نە وقت حقیقی ویا وهمی بر قراڭلق ایلە بر حد چكیلسە، او وقت بیلینیر. ایشتە جناب حقّڭ علم و قدرت، حكیم و رحیم كبی صفات و اسماسی محیط، حدودسز، شریكسز اولدیغی ایچون، اونلرە حكم ایدیلمز. و نە اولدقلری بیلینمز. و حس اولونماز. اویلە ایسە، حقیقی نهایت و حدلری اولمدیغندن، فرضی و وهمی بر حدّی چیزمك لازم كلییور. اونی دە انانیت یاپار. كندندە بر ربوبیت موهومە، بر مالكیت، بر قدرت، بر علم تصوّر ایدر، بر حد چیزر. اونڭ ایلە محیط صفتلرە بر حدّ موهوم وضع ایدر. بورایە قدر بنم، اوندن صوڭرە اونڭدر، دییە بر تقسیمات یاپار. كندندەكی أولچوجكلر ایلە اونلرڭ ماهیّتنی یاواش یاواش آڭلار. مثلا، دائرۀ ملكندە موهوم ربوبیّتیلە، دائرۀ ممكناتدە خالقنڭ ربوبیّتنی آڭلار. و ظاهری مالكیتیلە، خالقنڭ حقیقی مالكیّتنی فهم ایدر. و بو خانەیە مالك اولدیغم كبی، خالق دە شو كائناتڭ مالكیدر، دیر. و جزئی علمیلە اونڭ علمنی فهم ایدر. و كسبی صنعتجغیلە او صانع ذوالجلالڭ ابداعی صنعتنی آڭلار. مثلا، بن شو أوی ناصل یاپدم و تنظیم ایتدم، اویلە دە شو دنیا خانەسنی بریسی یاپمش و تنظیم ایتمش، دیر.

و هكذا، بتون صفات و شئونات الٰهیەیی بر درجە بیلدیرەجك. كوسترەجك بیڭلر اسرارلی احوال و صفات و حسّیات أنادە مندرجدر. دیمك اَنَا، آیینە مثال و واحد قیاسی و آلت انكشاف و معنای حرفی كبی، معناسی كندندە اولمایان و باشقەسنڭ معناسنی كوسترن، وجود انسانیّتڭ قالین ایپندن شعورلی بر تل و ماهیّت بشریەنڭ حلّەسندن اینجە بر ایپ و شخصیّت آدمیّتڭ كتابندن بر الفدركە: او الفڭ [ایكی یوزی] وار. [بری] خیرە و وجودە باقار. او یوز ایلە یالڭز فیضە قابلدر. ویرنی قبول ایدر. كندی ایجاد ایدەمز. او یوزدە فاعل دگل، ایجاددن ألی

قیصەدر. [بر یوزی دە] شرّە باقار. و عدمە كیدر. شو یوزدە او فاعلدر، فعل صاحبیدر. هم اونڭ ماهیّتی حرفیّەدر. باشقەسنڭ معناسنی كوستریر. ربوبیّتی خیالیەدر. وجودی او قدر ضعیف و اینجەدركە، بالذّات كندندە هیچ بر شیئە تحمّل ایدەمز و یوكلنەمز. بلكە اشیانڭ درجات و مقدارلرینی بیلدیرن میزان الحرارە و میزان الهوا كبی میزانلر نوعندن بر میزاندركە، واجب الوجودڭ مطلق و محیط و حدودسز صفاتنی بیلدیرن بر میزاندر.

ایشتە، ماهیّتنی شو طرزدە بیلن و اذعان ایدن و اوڭا كورە حركت ایدن [قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰیهَا] بشارتندە داخل اولور. امانتی بحقٍّ ادا ایدر. و او اَنَانڭ دوربینیلە كائنات نە اولدیغنی و نە وظیفە كوردیگنی كورور. و آفاقی معلومات نفسە كلدیگی وقت، أنادە بر مصدِّق كورور. او علوم، نور و حكمت اولارق قالیر. ظلمت و عبثیّتە انقلاب ایتمز. وقتاكە اَنَا وظیفەسنی شو صورتلە ایفا ایتدی، واحد قیاسی اولان موهوم ربوبیّتنی و فرضی مالكیّتنی ترك ایدر. [لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَلَهُ الْحُكْمُ وَاِلَیْهِ تُرْجَعُونَ] دیر. حقیقی عبودیتنی طاقینیر. مقام احسن تقویمە چیقار.

اگر او اَنَا، حكمت خلقتنی اونوتوب، وظیفۀ فطریەسنی ترك ایدرك كندینە معنای اسمیلە باقسە، كندینی مالك اعتقاد ایتسە، او وقت امانتدە خیانت ایدر. [وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰیهَا] آلتندە داخل اولور. ایشتە بتون شركلری و شرلری و ضلالتلری تولید ایدن، انانیتڭ شو جهتندندركە، سماوات و ارض و جبال تدهّش ایتمشلر. فرضی بر شركدن قورقمشلر. اوت، اَنَا اینجە بر الف، بر تل، فرضی بر خطّ ایكن، ماهیّتی بیلینمزسە، تستّر طوپراغی آلتندە نشو و نما بولور. كیتدكجە قالینلاشیر. وجود انسانڭ هر طرفنە یاییلیر. قوجە بر اژدرها كبی، وجود انسانی بلع ایدر. بتون او انسان، بتون لطائفیلە عادتا اَنَا اولور. صوڭرە نوعڭ انانیتی دە بر عصبیت نوعیە و ملّیە جهتیلە او انانیتە قوّت ویروب، او اَنَا، او أنانیت نوعیەیە استناد ایدرك شیطان كبی، صانع ذوالجلالڭ أوامرینە قارشو مبارزە ایدر. صوڭرە قیاس بالنّفس صورتیلە هركسی، حتّی هر شیئی كندینە قیاس ایدوب، جناب حقّڭ ملكنی اونلرە و اسبابە تقسیم ایدر. غایت عظیم بر شركە دوشر. [اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظٖیمٌ] مأٓلنی كوستریر. اوت، ناصل میری مالندن قرق پارەیی چالان بر آدم، بتون حاضر آرقداشلرینە برر درهم آلمەسنی قبول ایلە هضم ایدەبیلیر. اویلە دە، كندیمە مالكم دیین آدم، هر شی كندینە مالكدر دیمەیە و اعتقاد ایتمەیە مجبوردر.

ایشتە، اَنَا شو خائنانە وضعیتندە ایكن، جهل مطلقدەدر. بیڭلر فنونی بیلسە دە، جهل مركّبلە بر اجهلدر. چونكە دویغولری، افكارلری كائناتڭ انوار معرفتنی كتیردیگی وقت، نفسندە اونی تصدیق ایدەجك، ایشیقلاندیراجق و ادامە ایدەجك بر مادّە بولمدیغی ایچون سونرلر. كلن هر شی نفسندەكی رنكلر ایلە بویەلانیر. محض حكمت كلسە، نفسندە عبثیّت مطلقە

صورتنی آلیر. چونكە شو حالدەكی اَنَانڭ رنكی، شرك و تعطیلدر. اللّٰهی انكاردر. بتون كائنات پارلاق آیتلرلە طولسە، او أنَادەكی قراڭلقلی بر نقطە، اونلری نظردە سوندیرر. كوسترمز. اون برنجی سوزدە ماهیّت انسانیەنڭ و ماهیّت انسانیەدەكی انانیتڭ نە قدر حسّاس بر میزان و طوغری بر مقیاس و محیط بر فهرستە و مكمّل بر خریطە و جامع بر آیینە و كائناتە كوزل بر تقویم، بر روزنامە اولدیغی، غایت قطعی بر صورتدە تفصیل ایدیلمشدر. اوڭا مراجعت ایدیلسین. او سوزدەكی تفصیلاتە اكتفاءً قیصە كسەرك مقدّمەیە نهایت ویردك. اگر مقدّمەیی آڭلادڭسە، كل، حقیقتە كیرییورز.

ایشتە باق، عالم انسانیتدە زمان آدمدن شیمدی یە قدر ایكی جریان عظیم، ایكی سلسلۀ افكار هر طرفدە و هر طبقۀ انسانیەدە دال بوداق صالمش ایكی شجرۀ عظیمە حكمندە، بری سلسلۀ نبوّت و دیانت، دیگری سلسلۀ فلسفە و حكمت، كلمش كیدییور. هر نە وقت او ایكی سلسلە امتزاج و اتّحاد ایتمش ایسە، یعنی سلسلۀ فلسفە سلسلۀ دیانتە دخالت ایدوب اطاعت ایدرك خدمت ایتمشسە، عالم انسانیت پارلاق بر صورتدە بر سعادت، بر حیات اجتماعیە كچیرمشدر. نە وقت آیری كیتمشلر ایسە، بتون خیر و نور سلسلۀ نبوّت و دیانت اطرافنە طوپلانمش.. و شرلر و ضلالتلر فلسفە سلسلەسنڭ اطرافنە جمع اولمشدر. شیمدی شو ایكی سلسلەنڭ منشألرینی، اساسلرینی بولملی ییز.

ایشتە، دیانت سلسلەسنە اطاعت ایتمەین سلسلۀ فلسفەكە، بر شجرۀ زقّوم صورتنی آلوب، شرك و ضلالت ظلماتنی اطرافنە طاغیتیر. حتّی قوّۀ عقلیّە دالندە دهریّون، مادّیون، طبیعیّون میوەلرینی بشر عقلنڭ النە ویرمش. و قوّۀ غضبیّە دالندە نمرودلری فرعونلری، شدّادلری [حاشیە]بشرڭ باشنە آتمش. و قوّۀ شهویۀ بهیمیّە دالندە آلهەلری، صنملری و الوهیّت دعوا ایدنلری ثمرە ویرمش. یتیشدیرمش. او شجرۀ زقّومڭ منشأی ایلە سلسلۀ نبوّتڭ كە، بر شجرۀ طوبای عبودیت حكمندە بولونان او سلسلەنڭ كرۀ زمینڭ باغندە مبارك داللری.. قوّۀ عقلیّە دالندە، انبیا و مرسلین و اولیا و صدّیقین میوەلرینی یتیشدیردیگی كبی.. قوّۀ دافعە دالندە، عادل حاكملری، ملك كبی ملِكلر میوەسنی ویرن.. و قوّۀ جاذبە دالندە، حسن سیرت و عصمتلی جمال صورت و سخاوت و كرم نامدارلر میوەسنی یتیشدیرن.. و بشر، ناصل شو كائناتڭ اڭ مكمّل بر میوەسی اولدیغنی كوسترن او شجرەنڭ

منشأی ایلە برابر، اَنَانڭ ایكی جهتندەدر. او ایكی شجرەیە منشأ و مدار، اساسلی بر چكردك اولارق اَنَانڭ ایكی وجهنی بیان ایدەجگز. شویلەكە: اَنَانڭ بر وجهنی نبوّت طوتمش كیدییور. دیگر وجهنی فلسفە طوتمش كلییور.

[نبوّتڭ وجهی اولان برنجی وجه] عبودیت محضەنڭ منشأیدر. یعنی اَنَا كندینی عبد بیلیر. باشقەسنە خدمت ایدر. آڭلار. ماهیّتی حرفیّەدر. یعنی باشقەسنڭ معناسنی طاشییور، فهم ایدر. وجودی تبعیدر. یعنی باشقە بریسنڭ وجودیلە قائم و ایجادیلە ثابتدر، اعتقاد ایدر. مالكیّتی وهمیّەدر. یعنی كندی مالكنڭ اذنیلە صوری، موقّت بر مالكیّتی واردر، بیلیر. حقیقتی ظلّیەدر. یعنی حق و واجب بر حقیقتڭ جلوەسنی طاشییان ممكن و مسكین بر ظِلدر. وظیفەسی ایسە، كندی خالقنڭ صفات و شئوناتنە مقیاس و میزان اولارق شعوركارانە بر خدمتدر. ایشتە انبیا و انبیا سلسلەسندەكی اصفیا و اولیا، اَنَایە شو وجهلە باقمشلر. بویلە كورمشلر. حقیقتی آڭلامشلر. بتون ملكی مالك الملكە تسلیم ایتمشلر. و حكم ایتمشلركە: او مالك ذوالجلالڭ نە ملكندە، نە ربوبیّتندە، نە الوهیتندە شریك و نظیری یوقدر. مُعٖین و وزیرە محتاج دگل. هر شیئڭ آناختاری اونڭ الندەدر. هر شیئە قادر مطلقدر. اسباب بر پردۀ ظاهریەدر. طبیعت بر شریعت فطریەسیدر. و قانونلرینڭ بر مجموعەسیدر. و قدرتنڭ بر مسطریدر. ایشتە شو پارلاق، نورانی، كوزل یوز حیاتدار و معنیدار بر چكردك حكمنە كچمشكە: خالق ذوالجلال بر شجرۀ طوبای عبودیتی اوندن خلق ایتمشدركە، اونڭ مبارك داللری عالم بشریتڭ هر طرفنی نورانی میوەلرلە تزیین ایتمشدر. بتون زمان ماضیدەكی ظلماتی طاغیتوب، او اوزون زمان ماضی، فلسفەنڭ كوردیگی كبی بر مزار اكبر، بر عدمستان اولمدیغنی، بلكە استقبالە و سعادت ابدیەیە آتلامق ایچون ارواح آفلینە بر مدار انوار و مختلف باصاماقلی بر معراج منوّر و آغیر یوكلرینی بیراقان و سربست قالان و دنیادن كوچوب كیدن روحلرڭ نورانی بر نورستانی و بر بوستانی اولدیغنی كوستریر.

[ایكنجی وجه] ایسە، فلسفە طوتمشدر. فلسفە ایسە، اَنَایە معنای اسمیلە باقمش. یعنی كندی كندینە دلالت ایدر، دیر. معناسی كندندەدر، كندی حسابنە چالیشیر، حكم ایدر. وجودی اصلی، ذاتی اولدیغنی تلقّی ایدر. یعنی ذاتندە بالذّات بر وجودی واردر، دیر. بر حقّ حیاتی وار. دائرۀ تصرّفندە حقیقی مالكدر، زُعْم ایدر. اونی بر حقیقت ثابتە ظن ایدر. وظیفەسنی حبّ ذاتندن نشئت ایدن بر تكمّل ذاتی اولدیغنی بیلیر. و هكذا، چوق اساساتِ فاسدەیە مسلكلرینی بنا ایتمشلر. او اساسات، نە قدر اساسسز و چوروك اولدیغنی، سائر رسالەلرمدە و بالخاصّە

سوزلردە، خصوصًا اون ایكنجی و یگرمی بشنجی سوزلردە قطعی اثبات ایتمشز. حتّی سلسلۀ فلسفەنڭ اڭ مكمّل فردلری و او سلسلەنڭ داهیلری اولان افلاطون و آریسطو، ابن سینا و فَارَابٖی كبی آدملر، انسانیتڭ غایت الغایاتی [اَلتَّشَبُّهُ بِالْواَجِبِ] در. یعنی واجب الوجودە بڭزەمكدر، دییوب فرعونانە بر حكم ویرمشلر. و انانیتی قامچیلایوب شرك درەلرندە سربست قوشدیرارق اسباب پرست، صنمپرست، طبیعتپرست، نجومپرست كبی چوق انواع شرك طائفەلرینە میدان آچمشلر. انسانیتڭ اساسندە مندرج اولان عجز و ضعف، فقر و احتیاج، نقص و قصور قاپولرینی قپایوب، عبودیتڭ یولنی سد ایتمشلر. طبیعتە صاپلانوب شركدن تمامًا چیقامایوب، شكرڭ كنیش قاپوسنی بولامامشلر.

نبوّت ایسە، غایۀ انسانیّت و وظیفۀ بشریت، اخلاق الٰهیە ایلە و سجایای حسنە ایلە تخلّق ایتمكلە برابر.. عجزینی بیلوب قدرت الٰهیەیە التجا، ضعفنی كوروب قوّت الٰهیّەیە استناد، فقرینی كوروب رحمت الٰهیەیە اعتماد، احتیاجنی كوروب غنای الٰهیدن استمداد، قصورینی كوروب عفو الٰهی یە استغفار، نقصنی كوروب كمال الٰهی یە تسبیح خوان اولمقدر، دییە عبودیتكارانە حكم ایتمشلر.

ایشتە دیانتە اطاعت ایتمەین فلسفەنڭ بویلە یولی شاشیردیغی ایچوندركە، اَنَا كندی دیزكیننی النە آلمش. ضلالتڭ هر بر نوعنە قوشمش. ایشتە شو وجهدەكی اَنَانڭ باشی اوستندە، بر شجرۀ زقّوم نشو و نما بولوب عالم انسانیتڭ یاریسندن فضلەسنی قاپلامش. ایشتە او شجرەنڭ قوّۀ شهویۀ بهیمیّە دالندە بشرڭ انظارینە ویردیگی میوەلر ایسە، اصناملر و آلهەلردر. چونكە فلسفەنڭ اساسندە قوّت مستحسندر. حتّی [اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ] بر دستوریدر. غلبە ایدندە بر قوّت وار. قوّتدە حق [حاشیە واردر، دیر. ظلمی معنًا آلقیشلامش، ظالملری تشجیع ایتمشدر. و جبّارلری الوهیّت دعواسنە سوق ایتمشدر. هم مصنوعدەكی كوزللگی و نقشدەكی حسنی، مصنوعە و نقشە مال ایدوب، صانع و نقّاشڭ مجرّد و مقدّس جمالنڭ جلوەسنە نسبت ایتمەیەرك، نە كوزل یاپیلمش! یرینە، نە كوزلدر! دیر. پرستشە لایق بر صنم حكمنە كتیریر. هم هركسە صاتیلان مزخرف، خودفروش، كوستریجی، ریاكار بر حسنی استحسان ایتدیگی ایچون، ریاكارلری آلقیشلامش، صنم مثاللری كندی عابدلرینە آبدە ]حاشیە یاپمشدر. او شجرەنڭ قوّۀ غضبیّە دالندە، بیچارە بشرڭ باشندە كوچك

بیوك، نمرودلر، فرعونلر، شدّادلر میوەلرینی یتیشدیرمش. قوّۀ عقلیّە دالندە، عالم انسانیتڭ دماغنە دهریّون، مادّیون، طبیعیّون كبی میوەلری ویرمش، بشرڭ بیننی بیڭ پارچە ایتمشدر.

شیمدی شو حقیقتی تنویر ایچون، فلسفە مسلگنڭ اساسات فاسدەسندن نشئت ایدن نتیجەلریلە، سلسلۀ نبوّتڭ اساسات صادقەسندن تولّد ایدن نتیجەلرینڭ بیڭلر موازنەسندن، نمونە اولارق [اوچ درت] مثال ذكر ایدییورز.

[مثلا] نبوّتڭ حیات شخصیّەدەكی دستوری نتیجەلرندن [تَخَلَّقُوا بِاَخْلَاقِ اللّٰهِ] قاعدەسیلە، اخلاق الٰهیە ایلە متّصف اولوب، جناب حقّە متذلّلانە توجّه ایدوب، عجز، فقر، قصوریڭزی بیلوب، درگاهنە عبد اولیڭز، دستوری نرەدە؟ فلسفەنڭ تشبُّهُ بالواجب انسانیتڭ غایت كمالیدر، قاعدەسیلە، واجب الوجودە بڭزەمەیە چالیشیڭز، خودفروشانە دستوری نرەدە؟ اوت، نهایتسز عجز، ضعف، فقر، احتیاج ایلە یوغورولمش اولان ماهیّت انسانیە نرەدە؟ نهایتسز قدیر، قوی، غنی و مستغنی اولان واجب الوجودڭ ماهیّتی نرەدە؟

[ایكنجی مثال] نبوّتڭ حیات اجتماعیەدەكی دستوری نتیجەلرندن.. و شمس و قمردن طوت، تا نباتات حیواناتڭ امدادینە و حیوانات انسانڭ امدادینە، حتّی ذرّات طعامیە حجیرات بدنڭ امدادینە و معاونتنە قوشدیریلان دستور تعاون، قانون كرم، ناموس اكرام نرەدە؟ فلسفەنڭ حیات اجتماعیەدەكی دستورلرندن و یالڭز بر قسم ظالم و جاناور انسانلرڭ و وحشی حیوانلرڭ فطرتلرینی سٓوء استعماللرندن نشئت ایدن دستور جدال نرەدە؟ اوت، دستور جدالی او قدر اساسلی و كلّی قبول ایتمشلركە، حیات بر جدالدر، دییە ابلهانە حكم ایتمشلر.

[اوچنجی مثال] نبوّتڭ توحید الٰهی حقّندەكی نتائج عالیەسندن و دستور غالیەسندن [اَلْوَاحِدُ لَا یَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ] یعنی هر برلگی بولونان، یالڭز بردن صدور ایدەجكدر. مادام هر شیدە و بتون اشیادە بر برلك وار. دیمك بر تك ذاتڭ ایجادیدر، دییە اولان توحیدكارانە دستوری نرەدە؟ اسكی فلسفەنڭ بر دستور اعتقادیسندن اولان [اَلْوَاحِدُ لَا یَصْدُرُ عَنْهُ اِلَّا الْوَاحِدُ] بردن بر صدور ایدر، یعنی بر ذاتدن بالذّات بر تك صدور ایدەبیلیر. سائر شیلر واسطەلر واسطەسیلە اوندن صدور ایدر، دییە غنی علی الاطلاق و قدیر مطلقی عاجز وسائطە محتاج كوسترەرك.. بتون اسبابە و وسائطە ربوبیّتدە بر نوع شركت ویروب، خالق ذوالجلالە عقل اوّل نامندە بر مخلوقی ویروب، عادتا سائر ملكنی اسبابە و وسائطە تقسیم ایدرك بر شرك عظیمە یول آچان، شرك آلود و ضلالت پیشە او فلسفەنڭ دستوری نرەدە؟ حكمانڭ یوكسك قسمی اولان اِشْرَاقِیُّونْ بویلە خلط ایتسەلر، مادّیون، طبیعیّون كبی آشاغی قسملرڭ نە قدر خلط ایدەجكلرینی قیاس ایدەبیلیرسڭ.

[دردنجی مثال] نبوّتڭ دستور حكیمانەسندن [وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ] سرّیلە، هر شیئڭ، هر ذی حیاتڭ نتیجەسی و حكمتی كندینە عائد بر ایسە، صانعنە عائد نتیجەلری، فاطرینە باقان حكمتلری بیڭلردر. هر بر شیئڭ، حتّی بر میوەنڭ، بر آغاجڭ میوەلری قدر حكمتلری، نتیجەلری بولوندیغی، محض حقیقت اولان دستور حكمت نرەدە؟ فلسفەنڭ هر بر ذی حیاتڭ نتیجەسی كندینە باقار ویاخود انسانڭ منافعنە عائددر، دییە قوجە بر طاغ كبی آغاجە خردال كبی بر میوە، بر نتیجە طاقمق كبی غایت معناسز بر عبثیّت ایچندە كوردیگی، حكمتسز حكمت مزخرفە دستورلری نرەدە؟ شو حقیقت، اوننجی سوزڭ اوننجی حقیقتندە بر درجە كوستریلدیگندن قیصە كسدك. ایشتە بو درت مثالە بیڭلر مثالی قیاس ایدەبیلیرسڭ. (لمعات) نامندەكی بر رسالەدە بر قسمنە اشارت ایتمشز.

ایشتە فلسفەنڭ شو اساسات فاسدەسندن و نتائج وخیمەسندندركە، اسلام حكماسندن ابن سینا و فَارَابٖی كبی داهیلر، شعشعۀ صوریەسنە مفتون اولوب، او مسلگە آلدانوب، او مسلگە كیردكلرندن، عادی بر مؤمن درجەسنی آنجق قزانابیلمشلر. حتّی امام غزالی كبی بر حجّت الاسلام، اونلرە او درجەیی دە ویرمەمش. هم متكلّمینڭ متبحّرین علماسندن اولان معتزلە اماملری، زینت صوریەسنە مفتون اولوب او مسلگە جدّی تماس ایدرك عقلی حاكم اتّخاذ ایتدكلرندن، آنجق فاسق، مبتدع بر مؤمن درجەسنە چیقابیلمشلر. هم ادبای اسلامیەنڭ مشهورلرندن، بدبینلك ایلە معروف، اَبُو الْعَلَاءِ مَعَرّٖی و یتیمانە آغلاییشیلە موصوف عمر خَیَّامْ كبیلرڭ، او مسلگڭ نفس امّارەیی اوخشایان ذوقیلە ذوقلنمەسی سببیلە، اهل حقیقت و كمالدن بر سیللۀ تحقیر و تكفیر یییوب، [ادبسزلك ایدییورسڭز. زندقەیە كیرییورسڭز. زندیقلری یتیشدیرییورسڭز.] دییە زجركارانە تأدیب طوقاتلرینی آلمشلر.

هم مسلك فلسفەنڭ اساسات فاسدەسندندركە: اَنَا كندی ذاتندە هوا كبی ضعیف بر ماهیّتی اولدیغی حالدە، فلسفەنڭ مشئوم نظریلە معنای اسمی جهتیلە باقدیغی ایچون، كویا بخار مثال او اَنَا تمیّع ایدوب، صوڭرە الفت جهتیلە و مادّیاتە توغّل سببیلە كویا تصلّب ایدییور. صوڭرە غفلت و انكار ایلە او انانیت تجمّد ایدر. صوڭرە عصیان ایلە تكدّر ایدر. شفّافیّتنی غائب ایدر. صوڭرە كیتدكجە قالینلاشوب صاحبنی یوتار. نوع انسانڭ افكاریلە شیشر. صوڭرە سائر انسانلری، حتّی اسبابی كندینە و نفسنە قیاس ایدوب، اونلرە (قبول ایتمدكلری و تبرّی ایتدكلری حالدە) برر فرعونلق ویرر. ایشتە او وقت خالق ذوالجلالڭ أوامرینە قارشو مبارزە وضعیتنی آلیر. [مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَمٖیمٌ] دیر. میدان اوقور كبی، قدیر مطلقی عجز ایلە اتهام ایدر. حتّی خالق ذوالجلالڭ اوصافنە مداخلە ایدر. ایشنە كلمەینلری و نفس امّارەنڭ

فرعونلغنڭ خوشنە كیتمەینلری یا رد، یا انكار، یا تحریف ایدر. ازجملە، فَلَاسِفَەنڭ بر طائفەسی، جناب حقّە موجب بالذّات دیمشلر، اختیارینی نفی ایتمشلر. اختیارینی اثبات ایدن بتون كائناتڭ نهایتسز شهادتلرینی تكذیب ایتمشلر. فیا سبحان اللّٰه شو كائناتدە ذرّەدن شمسە قدر بتون موجودات، تعیّناتلریلە، انتظاماتیلە، حكمتلریلە، میزانلریلە صانعڭ اختیارینی كوستردكلری حالدە، شو كور اولاسی فلسفەنڭ كوزی كورمییور. هم بر قسم فَلَاسِفَە، جزئیّاتە علم الٰهی تعلّق ایتمییور، دییە علم الٰهینڭ عظمتلی احاطەسنی نفی ایدوب، بتون موجوداتڭ شهادات صادقەلرینی رد ایتمشلر. هم فلسفە اسبابە تأثیر ویروب، طبیعت النە ایجاد ویرر. یگرمی ایكنجی سوزدە قطعی بر صورتدە اثبات ایدیلدیگی كبی، هر شیدە خالق كلّ شیئە خاص پارلاق سكّەیی كورمەیوب عاجز، جامد، شعورسز، كور و ایكی ألی تصادف و قوّت كبی ایكی كورڭ ألندە اولان طبیعتە مصدریت ویروب، بیڭلر حكمت عالیەیی افادە ایدن و هر بری برر مكتوبات صمدانیە حكمندە اولان موجوداتڭ بر قسمنی اوڭا مال ایدر. هم اوننجی سوزدە اثبات ایدیلدیگی كبی، جناب حق بتون اسماسیلە و كائنات بتون حقائقیلە و سلسلۀ نبوّت بتون تحقیقاتیلە و كتب سماویە بتون آیاتیلە، كوستردكلری حشر و آخرت قاپوسنی بولمایوب، حشری نفی ایدوب ارواحلرە بر ازلیت اسناد ایتمشلر. ایشتە بو خرافاتلرە سائر مسئلەلرینی قیاس ایدەبیلیرسڭ. اوت، شیطانلر، كویا اَنَانڭ غاغا و پنچەسیلە دینسز فیلسوفلرینڭ عقللرینی هوایە قالدیروب، ضلالت درەلرینە آتوب طاغیتمشدر. كوچك عالمدە اَنَا، بیوك عالمدە طبیعت كبی طاغوتلردندر.

[فَمَنْ یَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَیُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰی لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللّٰهُ سَمٖیعٌ عَلٖیمٌ] كچن حقیقتی تنویر ایدەجك بر سیاحت خیالیە صورتندە، نیم منظوم اولارق (لمعاتدە) یازدیغم بر واقعۀ مثالیەنڭ مأٓلنی شورادە ذكر ایتمگە مناسبت كلدی. شویلەكە:

بو رسالەنڭ تألیفندن سكز سنە اوّل، استانبولدە رمضان شریفدە، مسلك فلسفە ایلە مناسبتدە بولونان اسكی سعیدڭ یڭی سعیدە انقلاب ایدەجگی بر هنگامدەدركە: فاتحۀ شریفەنڭ آخرندە [صِرَاطَ الَّذٖینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَلَا الضَّٓالٖینَ] ایلە اشارت ایتدیگی اوچ مسلگی دوشونوركن، شویلە بر واقعۀ خیالیە، بر حادثۀ مثالیە، رؤیایە بڭزر بر حادثە كوردمكە: كندیمی بر صحرای عظیمەدە كورویورم. بتون زمینڭ یوزینی، قراڭلقلی، صیقیجی و بوغوجی بر بلوط طبقەسی قاپلامش. نە نسیم وار، نە ضیا، نە آب حیات. هیچ بریسی بولونمییور. هر طرفی جاناورلر، مضر و موحِّش مخلوقلرلە طولی اولدیغنی توهّم ایتدم. قلبمە كلدیكە: شو زمینڭ اوتەكی طرفندە ضیا،

نسیم، آب حیات وار. اورایە كچمك لازم. باقدمكە، اختیارسز سوق اولونویورم. زمینڭ ایچندە تونل واری بر مغارەیە صوقولدم. كیت كیدە، زمینڭ ایچندە سیاحت ایتدم. باقییورمكە، بندن اوّل او تحت الارض یولدە چوق كیمسەلر كیتمشلر. هر طرفدە بوغولوب قالمشلر. اونلرڭ آیاق ایزلرینی كورییوردم. بعضیلرینڭ بر زمان سسلرینی ایشیتییوردم، صوڭرە سسلری كسیلییوردی. ای خیالیلە بنم سیاحت خیالیەمە اشتراك ایدن آرقداش! او زمین طبیعتدر و فلسفۀ طبیعیّەدر. تونل ایسە، اهل فلسفەنڭ افكاریلە حقیقتە یول آچمق ایچون آچدقلری مسلكدر. كوردیگم آیاق ایزلری، افلاطون و آریسطو [حاشیە] كبی مشاهیرلرڭدر. ایشیتدیگم سسلر، ابن سینا و فَارَابٖی كبی داهیلرڭدر. اوت، ابن سینانڭ بعض سوزلرینی، قانونلرینی بعض یرلردە كورییوردم. صوڭرە بتون بتون كسیلییوردی. داها ایلری كیدەمەمش. دیمك بوغولمش. هر نە ایسە، سنی مراقدن قورتارمق ایچون خیالڭ آلتندەكی حقیقتڭ بر كوشەسنی كوستردم. شیمدی سیاحتمە دونویورم.

كیت كیدە باقدمكە، بنم ألمە ایكی شی ویریلدی. بری بر الكتریك، او تحت الارض طبیعتڭ ظلماتنی طاغیتیر. دیگری بر آلت ایلە دخی، عظیم قیالر، طاغ مثال طاشلر پارچەلانوب بڭا یول آچیلییور. قولاغمە دینیلدیكە: بو الكتریك ایلە او آلت، قرآنڭ خزینەسندن سزە ویریلمشدر. هر نە ایسە، چوق زمان اویلەجە كیتدم. باقدمكە، اوتەكی طرفە چیقدم. غایت كوزل بر بهار موسمندە، بلوطسز بر كونش، روح افزا بر نسیم، حیاتدار بر آب لذیذ، هر طرف شنلك ایچندە بر عالَم كوردم. الحمد للّٰه دیدم. صوڭرە باقدمكە، بن كندی كندیمە مالك دگلم. بریسی بنی تجربە ایدییور. یینە اوّلكی وضعیتدە، او صحرای عظیمەدە، بوغوجی بلوط آلتندە یینە بن كندیمی كوردم. داها باشقە بر یولدە، بر سائق بنی سوق ایدییوردی. بو دفعە تحت الزمین دگل، بلكە سیر و سیاحتلە یر یوزینی قطع ایدوب، اوتەكی یوزە كچمك ایچون كیدییوردم. او سیاحتمدە اویلە عجائب و غرائبی كورییوردمكە، تعریف ایدیلمز. دڭز بڭا حدّت ایدییور. فیرطینە بنی تهدید ایدر. هر شی بڭا

مشكلات پیدا ایدر. فقط یینە قرآندن بڭا ویریلن بر واسطۀ سیاحتملە كچییوردم. غلبە چالییوردم. كیت كیدە، باقییوردم، هر طرفدە سیّاحلرڭ جنازەلری بولونویور. او سیاحتی بیتیرنلر، بیڭدە آنجق بردر. هر نە ایسە، او بلوطدن قورتولوب، زمینڭ اوتەكی یوزینە كچوب كوزل كونشلە قارشولاشدم. روح افزا نسیمی تنفّس ایدرك، الحمد للّٰه دیدم. او جنّت كبی او عالمی سیرە باشلادم.

صوڭرە باقدم. بری واركە، بنی اورادە بیراقمییور. باشقە یولی بڭا كوسترەجك كبی، یینە بنی بر آندە او مدهش صحرایە كتیردی. باقدمكە، یوقاریدن اینمش، عین آسانسورلر كبی مختلف طرزلردە بعض طیّارە، بعض اوطوموبیل، بعض زنبیل كبی شیلر كورونویور. قوّت و استعدادە كورە اونلرە آتیلسە، یوقاری یە چكیلییور. بن دە بریسنە آتلادم. باقدم، بر دقیقە ظرفندە بلوطڭ فوقنە بنی چیقاردی. غایت كوزل، مزیَّن، یشیل طاغلرڭ اوستنە چیقدم. او بلوط طبقەسی، طاغڭ یاریسنە قدر كلمەمشدی. اڭ لطیف بر نسیم، اڭ لذیذ بر آب، اڭ شیرین بر ضیا هر طرفدە كورونویور. باقدمكە، او آسانسورلر كبی نورانی منزللر، هر طرفدە وار. حتّی ایكی سیاحتمدە و زمینڭ اوتەكی یوزندە اونلری كورمشدم، آڭلامامشدم. شیمدی آڭلایورمكە، شونلر، قرآن حكیمڭ آیتلرینڭ جلوەلریدر.

ایشتە [وَلَا الضَّٓالٖینَ] ایلە اشارت اولونان اوّلكی یول، طبیعتە صاپلانانلرڭ و طبیعیّون فكرینی طاشییانلرڭ مسلگیدركە، اوندە حقیقتە و نورە كچمك ایچون نە قدر مشكلات اولدیغنی حس ایتدیڭز.

[غَیْرِ الْمَغْضُوبِ] ایلە اشارت اولونان ایكنجی یول، اسباب پرستلرڭ و وسائطە ایجاد و تأثیر ویرنلرڭ، مشائیّون حكماسی كبی یالڭز عقل ایلە، فكر ایلە حقیقت الحقائقە و واجب الوجودڭ معرفتنە یول آچانلرڭ مسلگیدر.

[اَلَّذٖینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ] ایلە اشارت اولونان اوچنجی یول ایسە، صراط مستقیم اهلی اولان اهل قرآنڭ جادۀ نورانیەسیدركە: اڭ قیصە، اڭ راحت، اڭ سلامت، و هركسە آچیق، سماوی و رحمانی و نورانی بر مسلكدر.

اوتوزنجی سوزڭ [ایكنجی مقصدی]تحوّلات ذرّاتە دائر

شو آیتڭ خزینەسندن بر ذرّەیە اشارت ایدەجكدر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

وَقَالَ الَّذٖینَ كَفَرُوا لَا تَاْتٖینَا السَّاعَةُ قُلْ بَلٰی وَرَبّٖی لَتَاْتِیَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَیْبِ لَا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰوَاتِ وَلَا فِی الْاَرْضِ وَلَٓا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَٓا اَكْبَرُ اِلَّا فٖی كِتَابٍ مُبٖینٍ

شو آیتڭ پك بیوك خزینەسندن بر مثقال ذرّە مقدارندە، یعنی ذرّە صندوقجەسندە اولان جوهری كوستریر. و ذرّەنڭ حركت و وظیفەسندن بر نبذە بحث ایدر. شو [مقصد] بر [مقدِّمە] ایلە [اوچ نقطە] دن عبارتدر.

[مقدِّمە] تحوّلات ذرّات، نقّاش ازلینڭ قلم قدرتی، كتاب كائناتدە یازدیغی آیات تكوینیەنڭ هنگامندەكی اهتزازاتی و جولانیدر. یوقسە مادّیون و طبیعیّونلرڭ توهّم ایتدكلری كبی، تصادف اویونجاغی و قاریشیق، معناسز بر حركت دگلدر. چونكە بتون موجودات كبی ذرّەلر و هر بر ذرّە، مبدأ حركتندە بسم اللّٰه دیر. چونكە نهایتسز قوّتندن فضلە یوكلری قالدیرر. و بوغدای دانەسی قدر بر چكردگڭ قوجە بر چام آغاجی كبی بر یوكی اوموزینە آلمسی كبی. هم وظیفەسنڭ ختامندە الحمد للّٰه دیر. چونكە بتون عقولی حیرتدە بیراقان حكمتلی بر جمال صنعت، فائدەلی بر حسن نقش كوسترەرك، صانع ذوالجلالڭ مدایحنە بر قصیدۀ مدحیە كبی بر اثر كوستریر. مثلا، نار و مصرە دقّت ایت.

اوت، تحوّلات ذرّات [حاشیە]، عالم غیبدن اولان هر شیئڭ كچمش اصلندە و كلەجك نسلندەكی انتظاماتە مدار.. و علم و امر الٰهینڭ بر عنوانی اولان [اِمَامِ مُبٖین ] نڭ دستورلری و املاسی تحتندە.. و زمان حاضر و عالم شهادتدن تشكیل و ایجاد اشیادە تصرّفە مدار.. و قدرت و ارادۀ الٰهیّەنڭ بر عنوانی اولان [كتاب مبین ] دن استنساخ ایلە.. و سیّال زمانڭ حقیقتی و صحیفۀ مثالیەسی اولان [لوح محو و اثبات] دە كلمات قدرتی یازمق و چیزمكدن كلن حركاتدر. و معنیدار اهتزازاتدر.

[برنجی نقطە] ایكی مبحثدر. [برنجی مبحث] هر ذرّەدە، هم حركتندە، هم سكونتندە ایكی كونش كبی ایكی نور توحید پارلایور. چونكە اوننجی سوزڭ برنجی اشارتندە اجمالًا و یگرمی ایكنجی سوزدە تفصیلاً اثبات ایدیلدیگی كبی، هر بر ذرّە

اگر مأمور الٰهی اولمازسە و اونڭ اذنی و تصرّفی ایلە حركت ایتمزسە و علم و قدرتیلە تحوّل ایتمزسە، او وقت هر بر ذرّەنڭ نهایتسز بر علمی، حدسز بر قدرتی، هر شیئی كورور بر كوزی، هر شیئە باقار بر یوزی، هر شیئە كچر بر سوزی بولونمق لازم كلیر. چونكە عناصرڭ هر بر ذرّەسی، هر بر جسم ذی حیاتدە منتظمًا ایشلر. ویا ایشلەیەبیلیر. اشیانڭ انتظاماتی و قوانین تشكّلاتی بربرینە مخالفدر. اونلرڭ نظاماتی بیلینمزسە، ایشلنیلمز، ایشلنیلسە دە یاڭلیشسز یاپیلماز. حالبوكە یاڭلیشسز یاپیلییور. اویلە ایسە، او خدمت ایدن ذرّەلر یا بر علم محیط صاحبنڭ اذن و امریلە و علم و ارادەسیلە ایشلەیورلر.. ویاخود كندیلرندە اویلە بر محیط علم و قدرت بولونمق لازم كلییور.

اوت، هوانڭ هر بر ذرّەسی هر بر ذی حیاتڭ جسمنە، هر بر چیچگڭ هر بر میوەسنە، هر بر یاپراغڭ بناسنە كیروب ایشلەیەبیلیر. حالبوكە اونلرڭ تشكیلاتلری آیری آیری طرزدەدر. باشقە باشقە نظاماتی وار. بر اینجیر میوەسنڭ فابریقەسی، فرضا چوخە ماكینەسی كبی اولسە، بر نار میوەسنڭ فابریقەسی دە شكر ماكینەسی كبی اولاجقدر. و هكذا، او بنالرڭ، او جسملرڭ پروغراملری بربرندن باشقەدر. شیمدی شو ذرّۀ هوائیّە بتون اونلرە كیرر ویا كیرەبیلیر. و غایت حكیمانە و استادانە یاڭلیشسز اولارق ایشلر، وضعیتلر آلیر. وظیفەسی بیتدكدن صوڭرە قالقار، كیدر.

ایشتە متحرّك هوانڭ متحرّك ذرّەسی، یا نباتاتە ویا حیواناتە، حتّی میوەلرینە و چیچكلرینە كییدیریلن صورتلرڭ، مقدارلرڭ تشكیلاتنی، بیچیمنی بیلمسی لازم كلدیگی.. ویاخود اونلر، بر بیلنڭ امر و ارادەسیلە مأمور اولمسی لازم كلدیگی كبی.. ساكن طوپراغڭ، ساكن اولان هر بر ذرّەسی بتون چیچكلی نباتاتڭ و میوەدار آغاچلرڭ تخوملرینە مدار و منشأ اولمق قابل اولدیغندن، هانكی تخوم كلسە او ذرّەدە، یعنی مثلیت اعتباریلە بر ذرّە حكمندە اولان بر آووچ طوپراقدە كندینە مخصوص بر فابریقە و بتون لوازماتنە و تشكیلاتنە لازم بتون جهازاتی بولوندیغندن، او ذرّەدە و او ذرّەنڭ قولوبەجگی اولان او بر آووچ طوپراقدە، اشجار و نباتات و چیچكلر و میوەلر انواعی عددنجە منتظم معنوی ماكینە و فابریقەلری بولونمسی.. ویاخود معجزەكار، هر شیئی هیچدن ایجاد ایدر و هر شیئڭ هر شیئنی و هر جهتنی بیلیر بر علم و قدرت بولونمسی لازمدر. ویاخود بر قدیر مطلق، بر علیم كلّ شیئڭ امر و اذنی ایلە، حول و قوّتی ایلە او وظیفەلر كوردیریلیر.

اوت، ناصلكە عجمی، خام، عامی، عادی، هم كور بر آدم آوروپەیە كیتسە، بتون فابریقەلرە، تزگاهلرە كیرسە، استادانە كمال انتظام ایلە هر بر صنعتدە، هر بر بنادە ایشلر، اویلە اثرلر یاپاركە: نهایت درجەدە حكمتلی، صنعتلی، هركسی حیرتدە بیراقیر. ذرّە مقدار شعوری اولان بیلیركە، او آدم كندی باشی ایلە ایشلەمییور. بلكە بر استاد كلّ،