[اوتوز ایكنجی سوز]

شو سوز اوچ موقفدر.

یگرمی ایكنجی سوزڭ سكزنجی لمعەسنی ایضاح ایدن بر ذیلدر. موجودات عالم، وحدانیتە شهادت ایتدكلری اللی بش لساندن كە [ قطرە رسالەسندە اونلرە اشارت ایدیلمش برنجی] لساننە بر تفسیردر. [لَوْ كَانَ فٖیهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا] آیتنڭ پك چوق حقائقندن، تمثیل لباسی كییدیریلمش بر حقیقتدر.

[برنجی موقف]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ لَوْ كَانَ فٖیهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ.. وَحْدَهُ.. لَا شَرٖیكَ لَهُ.. لَهُ الْمُلْكُ.. وَلَهُ الْحَمْدُ.. یُحْیٖی.. وَیُمٖیتُ.. وَهُوَ حَیٌّ لَا یَمُوتُ.. بِیَدِهِ الْخَیْرُ.. وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ.. وَاِلَیْهِ الْمَصٖیرُ

بر رمضان كیجەسندە، شو كلام توحیدیەنڭ اون بر جملەسنڭ هر برندە، برر توحید مرتبەسی و برر مژدە بولوندیغنی و او مرتبەلردن یالڭز [لَا شَرٖیكَ لَهُ] دەكی معنایی، بسیط عوامڭ فهمنە كلەجك بر محاورۀ تمثیلیە و بر مناظرۀ فرضیّە طرزندە و لسان حالی لسان قال صورتندە سویلەمشدم. بڭا خدمت ایدن قیمتدار قرداشلریمڭ و مسجد آرقداشلریمڭ آرزولری و ایستەمەلری اوزرینە، او محاورەیی یازییورم. شویلەكە:

بتون طبیعتپرست، اسباب پرست و مشرك كبی عموم انواع اهل شركڭ و كفرڭ و ضلالتڭ توهّم ایتدكلری شریكلری نامنە بر شخص فرض ایدییورزكە، او شخص فَرَضی، موجودات عالمدن بر شیئە [رب] اولمق ایستەیور. و حقیقی مالك اولمق، دعوا ایتمكدەدر. ایشتە او مدّعی، اوّلًا موجوداتڭ اڭ كوچگی اولان بر ذرّەیە راست كلیر. اوڭا [رب] و حقیقی مالك اولمقدە اولدیغنی، ذرّەیە طبیعت لسانیلە و فلسفە دیلیلە سویلر. او ذرّە دخی، حقیقت لسانیلە و حكمت ربّانیە دیلیلە دیركە: بن حدسز وظیفەلری كورویورم. آیری آیری هر مصنوعە كیروب ایشلەیورم. اگر بتون او وظائفی بڭا كوردیرەجك، سندە

علم و قدرت وارسە.. هم بنم كبی حد و حسابە كلمەین ذرّات ایچندە برابر كزوب [حاشیە]ایش كورویورز. اگر بتون امثالم او ذرّەلری دە استخدام ایدوب امر تحتنە آلاجق بر حكم و اقتدار سندە وارسە.. هم كمال انتظام ایلە جزء اولدیغم موجودلرە، مثلا قاندەكی كریوات حمرایە، حقیقی مالك و متصرّف اولابیلیرسەڭ، بڭا رب اولمق دعوا ایت، بنی جناب حقدن باشقەسنە اسناد ایت. یوقسە صوص. هم بڭا [رب] اولامدیغڭ كبی، مداخلە دخی ایدەمزسڭ! چونكە وظائفمزدە و حركاتمزدە او قدر مكمّل بر انتظام واركە، نهایتسز بر حكمت و محیط بر علم صاحبی اولمایان، بزە پارماق قاریشدیراماز. اگر قاریشسە قاریشدیراجق. حالبوكە سنڭ كبی جامد، عاجز و كور و ایكی ألی تصادف و طبیعت كبی ایكی كورڭ ألندە اولان بر شخص، هیچ بر جهتدە پارماق اوزاتاماز. او مدّعی، مادّیونلرڭ دیدكلری كبی دیدیكە: اویلە ایسە، سن كندی كندیڭە مالك اول. نەدن باشقەسنڭ حسابنە چالیشمەسنی سویلەیورسڭ؟ ذرّە اوڭا جوابًا دیر: اگر كونش كبی بر دماغم و ضیاسی كبی احاطەلی بر علمم و حرارتی كبی شموللی بر قدرتم و ضیاسندەكی یدی رنك كبی محیط دویغولرم و كزدیگم هر یرە و ایشلەدیگم هر موجودە متوجّه برر یوزم و باقار برر كوزم و كچر برر سوزم بولونسە ایدی، بلكە سنڭ كبی احمقلق ایدوب كندی كندیمە مالك اولدیغمی دعوا ایدردم. هایدی، دفع اول كیت. سن بندن ایش بولامازسڭ!

ایشتە شریكلرڭ وكیلی ذرّەدن مأیوس اولنجە، كریوات حمرادن ایش بولاجغم دییە، قاندەكی بر كریوات حمرایە راست كلیر. اوڭا اسباب نامنە و طبیعت و فلسفە لسانیلە دیركە: بن سڭا [رب] و [مالكم]. او كریوات حمرا، یعنی یووارلاق، قیرمیزی موجود، اوڭا حقیقت لسانیلە و حكمت الٰهیە دیلی ایلە دیر: بن یالڭز دگلم. اگر سكّەمز و مأموریتمز و نظاماتمز بر اولان قان اوردوسندەكی بتون امثالمە مالك اولابیلیرسەڭ، هم كزدیگمز و كمال حكمتلە استخدام اولوندیغمز بتون حجیرات بدنە مالك اولاجق بر دقیق حكمت و عظیم قدرت سندە وارسە، كوستر. و كوسترەبیلیرسەڭ، بلكە سنڭ دعواڭدە بر معنا بولونابیلیر. حالبوكە سنڭ كبی سرسم و سنڭ الڭدەكی صاغیر طبیعت و كور قوّتلە، دگل مالك اولمق، بلكە ذرّە مقدار قاریشامازسڭ. چونكە بزدەكی انتظام

او قدر مكمّلدركە، آنجق هر شیئی كورور، و ایشیتیر و بیلیر و یاپار بر ذات بزە حكم ایدەبیلیر. اویلە ایسە صوص! وظیفەم او قدر مهم و انتظام او قدر مكمّلدركە، سنڭ ایلە، سنڭ بویلە قارمە قاریشیق سوزلریڭە جواب ویرمگە وقتم یوق، دیر. اونی طرد ایدر.

صوڭرە اونی قاندیرامدیغی ایچون، او مدّعی كیدر. بدندەكی حجیرە تعبیر ایتدكلری منزلجگە راست كلیر. فلسفە و طبیعت لسانیلە دیر: ذرّەیە و كریوات حمرایە سوز آڭلاتامدم. بلكە سن سوزیمی آڭلارسڭ. چونكە سن غایت كوچك بر منزل كبی برقاچ شیدن یاپیلمشسڭ. اویلە ایسە، بن سنی یاپابیلیرم. سن بنم مصنوعم و حقیقی ملكم اول، دیر. او حجیرە اوڭا جوابًا حكمت و حقیقت لسانیلە دیركە: بن چندان كوچوجك بر شیئم. فقط پك بیوك وظیفەلرم، پك اینجە مناسبتلرم و بدنڭ بتون حجیراتنە و هیئت مجموعەسنە باغلی علاقەلرم وار. ازجملە، اَوْرِدَە و شرایین طمارلرینە و حسّاسە و مُحرِّكە اعصابلرینە و جاذبە، دافعە، مولِّدە، مصوِّرە كبی قوّەلرە قارشو درین و مكمّل وظیفەلرم وار. اگر بتون بدنی، بتون طمار و اعصاب و قوّەلری تشكیل و تنظیم و استخدام ایدەجك بر قدرت و علم سندە وارسە.. و بنم امثالم و صنعتجە و كیفیتجە بربریمزڭ قرداشی اولان بتون حجیرات بدنیەیە تصرّف ایدەجك نافذ بر قدرت، شامل بر حكمت سندە وارسە، كوستر. صوڭرە بن سنی یاپابیلیرم، دییە دعوا ایت. یوقسە هایدی كیت! كریوات حمرا بڭا ارزاق كتیرییور. كریوات بیضا دە، بڭا هجوم ایدن خستەلقلرە مقابلە ایدییور. ایشم وار. بنی مشغول ایتمە. هم سنڭ كبی عاجز، جامد، صاغیر، كور بر شی، بزە هیچ بر جهتلە قاریشاماز. چونكە بزدە او درجە اینجە و نازك و مكمّل بر انتظام [حاشیە]واركە، اگر بزە حكم ایدن بر حكیم مطلق و قدیر مطلق و علیم مطلق اولمازسە.. انتظاممز بوزولور. نظاممز قاریشیر.

صوڭرە او مدّعی اوندە دە مأیوس اولدی. بر انسانڭ بدننە راست كلیر. یینە كور طبیعت و سرسری فلسفە لسانی ایلە، طبیعیّونڭ دیدكلری كبی دیركە: سن بنمسڭ. سنی یاپان بنم. ویا سندە حصّەم وار. جوابًا او بدن انسانی، حقیقت و حكمت دیلیلە و انتظامنڭ لسان حالیلە دیركە: اگر بتون امثالم و یوزیمزدەكی سكّۀ قدرت و طرّۀ فطرت بر اولان بتون انسانلرڭ بدنلرینە حقیقی متصرّف اولاجق بر قدرت و علم سندە وارسە.. هم صودن و هوادن طوت، تا نباتات و حیواناتە قدر بنم ارزاقمڭ مخزنلرینە مالك اولاجق بر ثروتڭ و بر حاكمیتڭ وارسە.. هم بن غلیف اولدیغم غایت كنیش و یوكسك اولان روح، قلب، عقل كبی لطائف معنویەیی بنم كبی طار، سفلی بر ظرفدە یرلشدیرەرك كمال حكمت ایلە استخدام ایدوب عبادت ایتدیرەجك، سندە نهایتسز بر قدرت، حدسز بر حكمت وارسە، كوستر. صوڭرە بن سنی یاپدم دی،. یوقسە صوص! هم بندەكی انتظام اكملڭ شهادتیلە و یوزمدەكی سكّۀ وحدتڭ دلالتیلە، بنم صانعم، هر شیئە قدیر، هر شیئە علیم، هر شیئی كورور و هر شیئی ایشیتیر بر ذاتدر. سنڭ كبی سرسم، عاجزڭ پارماغی اونڭ صنعتنە قاریشاماز. ذرّە مقدار مداخلە ایدەمز.

او شریكلرڭ وكیلی بدندە دخی پارماق قاریشدیراجق یر بولاماز، كیدر. انسانڭ نوعنە راست كلیر. قلبندن دیركە: بلكە بو طاغینیق، قارمە قاریشیق اولان جماعت ایچندە، شیطان اونلرڭ افعال اختیاریە و اجتماعیەلرینە قاریشدیغی كبی، بلكە بن دە احوال وجودیە و فطریەلرینە قاریشابیلەجگم. و پارماق قاریشدیراجق بر یر بولاجغم. و اوندە بر یر بولوب، بنی طرد ایدن

بدنە و بدن حجیرەسنە حكممی اجرا ایدرم. اونڭ ایچون بشرڭ نوعنە، یینە صاغیر طبیعت و سرسم فلسفە لسانیلە دیركە: سز چوق قاریشیق بر شی كورونویورسڭز. بن سزە رب و مالكم. ویاخود حصّەدارم دیر. او وقت نوع انسان، حق و حقیقت لسانیلە، حكمت و انتظامڭ دیلیلە دیركە:

اگر بتون كرۀ ارضە كییدیریلن و نوعمز كبی بتون حیوانات و نباتاتڭ یوزلر بیڭ انواعندن، رنگارنك آتقی و ایپلردن كمال حكمتلە طوقونان و دیكیلن كوملگی و یر یوزینە سریلن و یوز بیڭلر ذی حیات انواعندن نسج اولونان و غایت نقشلی بر صورتدە ایجاد ایدیلن خلیچەیی یاپاجق و هر وقت كمال حكمتلە تجدید ایدوب تازەلندیرەجك بر قدرت و حكمت سندە وارسە.. هم اگر بز میوە اولدیغمز كرۀ ارضە و چكردك اولدیغمز عالمە تصرّف ایدەجك و حیاتمزە لازم مادّەلری میزان حكمتلە اقطار عالمدن بزە كوندرەجك بر محیط قدرت و شامل بر حكمت سندە وارسە.. و یوزیمزدەكی سكّۀ قدرت بر اولان بتون كیتمش و كلەجك امثالمزی ایجاد ایدەجك بر اقتدار سندە وارسە، بلكە بڭا بر ربوبیّت دعوا ایدەبیلیرسڭ. یوقسە هایدی صوص! بنم نوعمدەكی قارمە قاریشیقلغە باقوب، پارماق قاریشدیرابیلیرم دیمە. چونكە انتظام مكمّلدر. او قارمە قاریشیق ظن ایتدیگڭ وضعیتلر، قدرتڭ قدر كتابنە كورە كمال انتظام ایلە بر استنساخدر. چونكە بزدن چوق آشاغی اولان و بزم تحت نظارتمزدە بولونان حیوانات و نباتاتڭ كمال انتظاملری كوسترییوركە، بزدەكی قاریشیقلقلر بر نوع كتابتدر. هیچ ممكنمیدركە، بر خلیچەنڭ هر طرفنە یاییلان بر آتقی ایپنی صنعتكارانە یرلشدیرن، خلیچەنڭ اوستەسندن باشقەسی اولسون؟ هم بر میوەنڭ موجدی، آغاجنڭ موجدندن باشقەسی اولسون؟ هم چكردگی ایجاد ایدن، چكردكلی جسمڭ صانعندن باشقەسی اولسون؟ هم كوزڭ كوردر. یوزمدەكی معجزات قدرتی، ماهیتمزدەكی خوارق فطرتی كورمییورسڭ. اگر كورسەڭ آڭلارسڭكە، بنم صانعم اویلە بر ذاتدركە، هیچ بر شی اوندن كیزلنەمز. هیچ بر شی اوڭا نازلانوب آغیر كلەمز. ییلدیزلر، ذرّەلر قدر اوڭا قولای كلیر. بر بهاری، بر چیچك قدر سهولتلە ایجاد ایدر. قوجە كائناتڭ فهرستەسنی، كمال انتظاملە بنم ماهیتمدە درج ایدن بر ذاتدر. بویلە بر ذاتڭ صنعتنە سنڭ كبی جامد، عاجز، كور، صاغیر پارماق قاریشدیرابیلیرمی؟ اویلە ایسە صوص، دفع اول، كیت، دیر. اونی طرد ایدر.

صوڭرە او مدّعی كیدر، زمینڭ یوزینە سریلن كنیش خلیچەیە و زمینە كییدیریلن غایت مزیَّن و منقّش كوملگە، اسباب نامنە و طبیعت لسانیلە و فلسفە دیلیلە دیركە: سندە تصرّف ایدەبیلیرم. و سڭا مالكم. ویا سندە حصّەم وار دییە، دعوا ایدر.

او وقت، او كوملك [حاشیە]، او خلیچە، حق و حقیقت نامنە لسان حكمتلە او مدّعی یە دیركە: اگر سنەلر، قرنلر عددنجە یرە كییدیریلوب، صوڭرە انتظام ایلە چیقاریلوب كچمش زمانڭ ایپنە آصیلان و یڭیدن كییدیریلەجك و كمال انتظام ایلە قدر دائرەسندە پروغراملری و بیچیملری چیزیلن و تعیین اولونان و كلەجك زمانڭ شریدینە طاقیلان و انتظاملی و حكمتلی آیری آیری نقشلری بولونان بتون كوملكلری، خلیچەلری طوقویاجق، ایجاد ایدەجك قدرت و صنعت سندە وارسە.. هم خلقت ارضدن تا خراب ارضە قدر، بلكە ازلدن ابدە قدر اولاشاجق حكمتلی، قدرتلی ایكی معنوی ألڭ وارسە.. و بتون آتقیلرمدەكی بتون فردلری ایجاد ایدەجك، كمال انتظام و حكمتلە تعمیر و تجدید ایدەجك سندە بر اقتدار و حكمت وارسە.. هم بزم مودلمز و بزی كیین و بزی كندینە پچە و چارشاف یاپان كرۀ ارضی ألڭدە طوتوب موجد اولابیلیرسەڭ، بڭا ربوبیّت دعوا ایت. یوقسە هایدی طیشاری یە! بو یردە یر بولامازسڭ. هم بزدە اویلە بر سكّۀ وحدت و اویلە بر طرّۀ احدیّت واردركە، بتون كائنات قبضۀ تصرّفندە اولمایان و بتون اشیایی بتون شئوناتیلە بردن كورمەین و نهایتسز ایشلری برابر یاپامایان و هر یردە حاضر و ناظر بولونمایان و مكاندن منزّه اولمایان و نهایتسز حكمت و علم و قدرتە مالك اولمایان، بزە صاحب اولاماز. و مداخلە ایدەمز.

صوڭرە او مدّعی كیدر. بلكە كرۀ ارضی قاندیروب اورادە بر یر بولورم، دیر. كرۀ ارضە [حاشیە]، یینە اسباب نامنە و طبیعت لسانیلە دیركە: بویلە سرسری كزدیگڭدن صاحبسز اولدیغڭی كوسترییورسڭ. اویلە ایسە، سن بنم اولابیلیرسڭ. او وقت كرۀ ارض، حق نامنە و حقیقت دیلی ایلە، كوك كورولتوسی كبی بر صدا ایلە اوڭا دیركە: خلط ایتمە! بن ناصل سرسری، صاحبسز اولابیلیرم؟ بنم البسەمی و البسەمڭ ایچندەكی اڭ كوچك بر نقطەیی، بر ایپی انتظامسز بولمشمیسڭ و حكمتسز و صنعتسز كورمشمیسڭكە، بڭا صاحبسز، سرسری دیرسڭ؟ اگر حركت سنویەم ایلە تقریبًا یگرمی بش بیڭ سنەلك بر مسافەدە [حاشیە] بر سنەدە كزدیگم و كمال میزان و حكمتلە

وظیفۀ خدمتمی كوردیگم دائرۀ عظیمەیە حقیقی مالك اولابیلیرسەڭ.. و قرداشلرم و بنم كبی وظیفەدار اولان اون ایكی سیّارەیە و كزدكلری بتون دائرەلرە و بزم اماممز و بز اونڭلە باغلی و جاذبۀ رحمتلە اوڭا طاقیلی اولدیغمز كونشی ایجاد ایدوب یرلشدیرەجك و صاپان طاشی كبی بنی و سیّارات ییلدیزلری اوڭا باغلایاجق و كمال انتظام و حكمتلە دوندیروب استخدام ایدەجك بر نهایتسز حكمت و نهایتسز قدرت سندە وارسە، بڭا ربوبیّت دعوا ایت.. یوقسە هایدی، جهنّم اول كیت! بنم ایشم وار. وظیفەمە كیدییورم. هم بزلردەكی حشمتلی انتظامات و دهشتلی حركات و حكمتلی تسخیرات كوسترییوركە: بزم اوستەمز اویلە بر ذاتدركە، بتون موجودات، ذرّەلردن ییلدیزلرە و كونشلرە قدر امربر نفر حكمندە اوڭا مطیع و مسخّردرلر. بر آغاجی میوەلریلە تنظیم و تزیین ایتدیگی كبی، قولایجە كونشی سیّاراتلە تنظیم ایدر بر حكیم ذوالجلال و حاكم مطلقدر.

صوڭرە او مدّعی یردە یر بولامدیغی ایچون كیدر، كونشە قلبندە دیركە: بو چوق بیوك بر شیدر. بلكە ایچندە بر دلیك بولوب بر یول آچارم. یری دە مسخّر ایدرم. كونشە شرك نامنە و شیطانلاشمش فلسفە لسانیلە، مجوسیلرڭ دیدكلری كبی دیركە: سن بر سلطانسڭ. كندی كندیڭە مالكسڭ. ایستەدیگڭ كبی تصرّف ایدرسڭ. كونش ایسە، حق نامنە و حقیقت لسانیلە و حكمت الٰهیە دیلیلە اوڭا دیر: حاشا، یوز بیڭ دفعە حاشا و كلّا! بن مسخّر بر مأمورم. سیّدیمڭ مسافرخانەسندە بر مومدارم. بر سینگە، بلكە بر سینگڭ قنادینە دخی حقیقی مالك اولامام. چونكە سینگڭ وجودندە اویلە معنوی جوهرلر و كوز، قولاق كبی آنتیقە صنعتلر واركە، بنم دكّانمدە یوق. دائرۀ اقتداریمڭ خارجندەدر دیر. مدّعی یی تكدیر ایدر. صوڭرە او مدّعی دونر. فرعونلاشمش فلسفە لسانیلە دیركە: مادام كندیڭە مالك و صاحب دگلسڭ، بر خدمتكارسڭ. اسباب نامنە بنمسڭ دیر. او وقت كونش حق و حقیقت نامنە و عبودیت لسانیلە دیركە: بن اویلە برینڭ اولابیلیرمكە، بتون امثالم اولان علوی ییلدیزلری ایجاد ایدن و سماواتندە كمال حكمتلە یرلشدیرن و كمال حشمتلە دوندیرن و كمال زینتلە سوسلندیرن بر ذات اولابیلیر.

صوڭرە او مدّعی قلبندن دیركە: ییلدیزلر چوق غلبەلقدرلر. هم طاغینیق، قارمە قاریشیق كورونویورلر. بلكە اونلرڭ ایچندە مؤكّللرم نامنە بر شی قازانیرم دیر. اونلرڭ ایچنە كیرر. اونلرە اسباب نامنە، شریكلری حسابنە و طغیان ایتمش فلسفە لسانیلە، نجومپرست اولان صابئیّونلرڭ دیدكلری كبی دیركە: سزلر پك چوق طاغینیق اولدیغڭزدن، آیری آیری حاكملرڭ تحت حكمندە بولونویورسڭز. او وقت، ییلدیزلر نامنە بر ییلدیز دیركە: نە قدر سرسم، عقلسز و احمق و كوزسزسڭكە، بزم یوزیمزدەكی سكّۀ وحدتی و طرّۀ احدیتی كورمییورسڭ، آڭلامییورسڭ. و بزم نظامات عالیەمزی و قوانین عبودیتمزی بیلمییورسڭ. بزی انتظامسز ظن ایدرسڭ. بزلر اویلە بر ذاتڭ صنعتی ییز و خدمتكارلری ییزكە، بزم دڭزیمز اولان سماواتی و شجرەمز اولان

كائناتی و مسیرەگاهمز اولان نهایتسز فضای عالمی قبضۀ تصرّفندە طوتان بر واحد احددر. بزلر طونانمە الكتریك لامبەلری كبی، اونڭ كمال ربوبیتنی كوسترن نورانی شاهدلرز. و سلطنت ربوبیّتنی اعلان ایدن ایشیقلی برهانلرز. هر بر طائفەمز اونڭ دائرۀ سلطنتندە علوی، سفلی، دنیوی، برزخٖی، اخروی منزللردە حشمت سلطنتنی كوسترن و ضیا ویرن نورانی خدمتكارلرز. اوت هر بریمز قدرت واحد احدڭ برر معجزەسی و شجرۀ خلقتڭ برر منتظم میوەسی و وحدانیّتڭ برر منوّر برهانی و ملائكەلرڭ برر منزلی، برر طیّارەسی، برر مسجدی و عوالم علویەنڭ برر لامبەسی، برر كونشی و سلطنت ربوبیتڭ برر شاهدی و فضای عالمڭ برر زینتی، برر قصری، برر چیچگی و سما دڭزینڭ برر نورانی بالیغی و كوك یوزینڭ برر كوزل كوزی [حاشیە] اولدیغمز كبی.. هیئت مجموعەمزدە سكونت ایچندە بر سكوت و حكمت ایچندە بر حركت و حشمت ایچندە بر زینت و انتظام ایچندە بر حسن خلقت و موزونیت ایچندە بر كمال صنعت بولوندیغندن، صانع ذوالجلالمزی نهایتسز دیللر ایلە وحدتنی، احدیّتنی، صمدیتنی و اوصاف جمال و جلال و كمالنی بتون كائناتە اعلان ایتدیگمز حالدە، بزم كبی نهایت درجەدە صافی، تمیز، مطیع، مسخّر خدمتكارلری قارمە قاریشیقلق و انتظامسزلق و وظیفەسزلك، حتّی صاحبسزلك ایلە اتهام ایتدیگڭدن طوقاتە مستحقسڭ دیر. او مدّعینڭ یوزینە رجم شیطان كبی بر ییلدیز اویلە بر طوقات اوروركە، ییلدیزلردن تا جهنّمڭ دیبنە اونی آتار. و برابرندە اولان طبیعتی [حاشیە] اوهام درەلرینە و تصادفی عدم قویوسنە و شریكلری امتناع و محالیت ظلماتنە و فلسفەیی اسفل سافلینڭ دیبنە آتار. بتون ییلدیزلرلە برابر او ییلدیز [لَوْ كَانَ فٖیهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا] فرمان قدسیسنی اوقویورلر. و سینك قنادندن طوت، تا سماوات قندیللرینە قدر، بر سینك قنادی قدر شریكە یر یوقدركە، پارماق قاریشدیرسین دییە اعلان ایدرلر.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ سِرَاجِ وَحْدَتِكَ فٖی كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَدَلَّالِ وَحْدَانِیَّتِكَ فٖی مَشْهَرِ كَٓائِنَاتِكَ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ فَانْظُرْ اِلٰٓی اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَیْفَ یُحْیِی الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا

آیتنڭ ازلی باغندن بر چیچگنە اشارت ایدن عربی فقرەلردر.

حَتَّی كَاَنَّ الشَّجَرَةَ الْمُزَهَّرَةَ قَصٖیدَةٌ مَنْظُومَةٌ مُحَرَّرَةٌ

وَتُنْشِدُ لِلْفَاطِرِ الْمَدَٓائِحَ الْمُبَهَّرَةَ اَوْ فَتَحَتْ بِكَثْرَةٍ عُیُونُهَا الْمُبَصَّرَةَ

لِتُنْظِرَ للِصَّانِعِ الْعَجَٓائِبَ الْمُنَشَّرَةَ اَوْ زَینتْ لِعٖیدِهَا اَعْضَٓائَهَا الْمُخَضَّرَةَ

لِیَشْهَدَ سُلْطَانُهَٓا اٰثَارَهُ الْمُنَوَّرَةَ وَتُشْهِرَ فِی الْمَحْضَرَةِ مُرَصَّعَاتِ الْجَوْهَرِ

وَتُعْلِنَ لِلْبَشَرِ حِكْمَةَ خَلْقِ الشَّجَرِ بِكَنْزِهَا الْمُدَخَّرِ مِنْ جُودِ رَبِّ الثَّمَرِ

سُبْحَانَهُ مَٓا اَحْسَنَ اِحْسَانَهُ مَٓا اَزْیَنَ بُرْهَانَهُ مَٓا اَبْیَنَ تِبْیَانَهُ

خَیَالْ بٖینَدْ اَزٖینْ اَشْجَارْ مَلَٓائِكْ رَا جَسَدْ آمَدْ سَمَاوٖی بَا هَزَارَانْ نَیْ. اَزٖینْ نَیْهَا شُنٖیدَتْ هُوشْ سِتَایِشْهَایِ ذَاتِ حَیْ وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدَ هَمَە هُو هُو ذِكْرْ آرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَایِ حَیُّ حَیْ. چُو لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مٖیزَنَدْ هَرْشَیْ. دَمَادَمْ جُویَدَنْدْ یَاحَقْ سَرَاسَرْ كُویَدَنْدْ یَا حَیْ بَرَابَرْ مٖیزَنَنْدْ اَللّٰهْ

[وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً مُبَارَكًا] الخ.

[عربی فقرەنڭ ترجمەسی] یعنی كویا چیچك آچمش هر بر آغاچ، كوزل یازیلمش منظوم بر قصیدەدركە، او قصیدە فاطر ذوالجلالڭ مدائح باهرەسنی انشاد ایدوب، شاعرانە لسان حال ایلە سویلەیور. ویاخود او چیچك آچمش هر بر آغاچ، یوز بیڭلر باقار و باقدیرر كوزلرینی آچمش، تا صانع ذوالجلالڭ نشر و تشهیر اولونان عجائب صنعتنی بر ایكی كوزلە دگل، بلكە بیڭلر كوزلرلە باقسین. تا اهل دقّتی اویلە باقدیرسین. ویاخود او چیچك آچان هر بر آغاچ، عمومی بایرام اولان بهارڭ ایچندەكی خصوصی بایرامندە و رسم كچیت مثال بر آندە یشیللنمش اعضالرینی اڭ سوسلی مزیناتلە سوسلنمش. تاكە اونڭ سلطان ذوالجلالی، اوڭا احسان ایتدیگی هدایایی و لطائفی و آثار نورانیەسنی مشاهدە ایتسین. هم مشهر صنعت الٰهیە اولان زمینڭ یوزندە و بهار موسمندە مرصعات رحمتنی انظار خلقە تشهیر ایتسین. و شجرڭ حكمت خلقتنی بشرە اعلان ایتسین. اینجەجك داللرندە نە قدر مهم خزینەلر بولوندیغنی و احسانات رحمانیەنڭ میوەلرندە نە درجە مهم دفینەلر وار اولدیغنی كوسترمكلە، كمال قدرت الٰهیەیی كوسترسین.

برنجی موقفڭ كوچك بر ذیلی

فَاسْتَمِعْ اٰیَةَ [اَفَلَمْ یَنْظُرُٓوا اِلَی السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَیْفَ بَنَیْنَاهَا وَزَیَّنَّاهَا] الٓخرە اٰیة..

[ثُمَّ انْظُرْ اِلٰی وَجْهِ السَّمَٓاءِ كَیْفَ تَرٰی سُكُوتًا فٖی سُكُونَةٍ حَرَكَةً فٖی حِكْمَةٍ تَلَئْلُؤًا فٖی حَشْمَةٍ تَبَسُّمًا فٖی زٖینَةٍ مَعَ انْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اتِّزَانِ الصَّنْعَةِ. تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا تَلَئْلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰی سَلْطَنَةً بِلَا انْتِهَٓاءٍ]

[اَفَلَمْ یَنْظُرُٓوا اِلَی السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَیْفَ بَنَیْنَاهَا وَزَیَّنَّاهَا] الٓخرە اٰیة..

بو آیتڭ بر نوع ترجمەسی اولان [ثُمَّ انْظُرْ اِلٰی وَجْهِ السَّمَٓاءِ كَیْفَ تَرٰی سُكُوتًا فٖی سُكُونَةٍ] ترجمەسیدر. یعنی آیت كریمە، نظر دقّتی سمانڭ زینتلی و كوزل یوزینە چویرییور. تا دقّت نظر ایلە سمانڭ یوزندە فوق العادە سكونت ایچندە بر سكوتی كوروب، بر قدیر مطلقڭ امر و تسخیریلە او وضعیتی آلدیغنی آڭلاسین. یوقسە اگر باشی بوش اولسە ایدیلر، بربری ایچندە او دهشتلی حدسز اجرام، او غایت بیوك كرەلر و غایت سرعتلی حركتلریلە اویلە بر ولولەیی چیقارمق لازم ایدیكە، كائناتڭ قولاغنی صاغیر ایدەجكدی. هم اویلە بر زلزلۀ هرج و مرج ایچندە قاریشیقلق اولاجقدیكە، كائناتی طاغیداجقدی. یگرمی جاموس بربری ایچندە حركت ایتسە، نە قدر ولولەلی بر هرج و مرجە سببیت ویردیگی معلوم. حالبوكە، كرۀ ارضدن بیڭ دفعە بیوك و طوپ كُلَّەسندن یتمش دفعە سرعتلی حركت ایدن ییلدیزلر، ییلدیزلر ایچریسندە وار اولدیغنی، قوزموغرافیە سویلەیور. ایشتە سكونت ایچندەكی سكوت اجرامدن، صانع ذوالجلالڭ و قدیر ذوالكمالڭ درجۀ قدرت و تسخیرینی و نجومڭ اوڭا درجۀ انقیاد و اطاعتنی آڭلا.

[حَرَكَةً فٖی حِكْمَةٍ] هم سمانڭ یوزندە، حكمت ایچندە بر حركتی كورمەیی آیت امر ایدییور. اوت، غایت عجیب و عظیم حركات، غایت دقیق و كنیش حكمت ایچندەدر. ناصلكە بر فابریقەنڭ چرخلرینی و طولابلرینی بر حكمت ایچندە چویرن بر صنعتكار، فابریقەنڭ عظمت و انتظامی درجەسندە درجۀ صنعت و مهارتنی كوستریر. اویلە دە قوجە كونشە، سیّارات ایلە برابر فابریقە وضعیتنی ویرن و او مدهش عظیم كرەلری صاپان طاشلری مثللو و فابریقە چرخلری كبی اطرافندە دوندیرن بر قدیر ذوالجلالڭ درجۀ قدرت و حكمتی، او نسبتدە نظرە تظاهر ایدر.

[تَلَئْلُؤًا فٖی حَشْمَةٍ تَبَسُّمًا فٖی زٖینَةٍ] یعنی، هم سماوات یوزندە، اویلە بر حشمت ایچندە بر پارلامق و بر زینت ایچندە بر تبسّم واركە، صانع ذوالجلالڭ نە قدر معظّم بر سلطنتی، نە قدر كوزل بر صنعتی اولدیغنی كوستریر. طونانمە كونلرندە كثرتلی الكتریك لامبەلری، سلطانڭ درجۀ حشمتنی و ترقیّات مدنیە دە درجۀ كمالنی كوستردیگی كبی.. قوجە سماوات، او حشمتلی، زینتلی ییلدیزلریلە صانع ذوالجلالڭ كمال سلطنتنی و جمال صنعتنی اویلەجە نظر دقّتە كوسترییورلر.

[مَعَ انْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اتِّزَانِ الصَّنْعَةِ] هم دییوركە: سمانڭ یوزندەكی مخلوقاتڭ انتظامنی دقیق میزانلر ایچندە مصنوعاتڭ موزونیّتنی كور و آڭلاكە، اونلرڭ صانعی نە قدر قدیر و نە قدر حكیم اولدیغنی بیل. اوت، مختلف و كوچك جرملری ویاخود حیوانلری دوندیرن و بر وظیفە ایچون چویرن و بر میزان مخصوص ایلە هر برینی معیّن بر یولدە سوق ایدن بر ذاتڭ درجۀ اقتدار و حكمتنی و حركت ایدن جرملرڭ اوڭا درجۀ اطاعت و مسخّریتلرینی كوستردكلری كبی.. قوجە سماوات او دهشتلی عظمتیلە، حدسز ییلدیزلریلە و او ییلدیزلر دە دهشتلی بیوكلكلریلە و غایت شدّتلی حركاتلریلە برابر، ذرّە مقدار و بر ثانیەجك قدر حدودلرندن تجاوز ایتمەمەلری، بر عاشرۀ دقیقە قدر وظیفەلرندن كری قالمامەلری، صانع ذوالجلاللرینڭ نە قدر دقیق بر میزان مخصوص ایلە ربوبیّتنی اجرا ایتدیگنی نظر دقّتە كوستریرلر.

هم دە شو آیت كبی (سورۀ عمّ دە) و سائر آیتلردە بیان اولونان تسخیر شمس و قمر و نجوملە اشارت ایتدیگی كبی، [تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا تَلَئْلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰی سَلْطَنَةً بِلَا انْتِهَٓاءٍ] یعنی سمانڭ مزیَّن طواننە كونش كبی ایشیق ویریجی، ایصیندیریجی بر لامبەیی طاقمق، كیجە كوندوز خطلریلە قیش یاز صحیفەلرندە مكتوبات صمدانیەیی یازمەسنە بر نور حُقَّەسی حكمنە كتیرمك و یوكسك منارە و قولەلردەكی بیوك ساعتلرڭ پارلایان عقربلری مثللو، قبۀ سمادە قمری، زمانڭ ساعت كبراسنە بر عقرب یاپمق، متفاوت چوق هلاللر صورتندە هر كیجەیە كویا آیری بر هلال بیراقوب، صوڭرە دونوب كندینە طوپلامق، منزللرندە كمال میزانلە، دقیق حسابلە حركت ایتدیرمك.. و قبۀ سمادە پارلایان، تبسّم ایدن ییلدیزلرلە كوگڭ كوزل یوزینی یالدیزلامق، البتە نهایتسز بر سلطنت ربوبیتڭ شعائریدر. ذی شعورە اونی اشعار ایدن محتشم بر الوهیتڭ اشاراتیدر. اهل فكری ایمانە و توحیدە دعوت ایدر.

باق، كتاب كائناتڭ صفحۀ رنكیننە،

خامۀ زرّین قدرت، كور، نە تصویر أیلەمش.

قالمامش بر نقطە مظلم، چشم دل اربابنە،

صانكە آیاتنی خدا، نور ایلە تحریر أیلەمش.

باق، نە معجز حكمت، اذعان رُباَی كائنات،

باق، نە عالی بر تماشادر، فضای كائنات.

دیڭلە دە ییلدیزلری، شو خطبۀ شیریننە،

نامۀ نورینی حكمت، باق نە تقریر أیلەمش.

هپ برابر نطقە كلمش، حق لسانیلە دیرلر: بر قدیر ذوالجلالڭ حشمت سلطاننە،

برر برهانِ نور افشانز وجوب صانعە، هم وحدتە، هم قدرتە شاهدلرز بز.

شو زمینڭ یوزینی یالدیزلایان نازنین معجزاتی، چون ملك سیراننە،

بو سمانڭ ارضە باقان، جنّتە دقّت ایدن، بیڭلر مدقّق كوزلرز بز.

طوبای خلقتدن سماوات شقّنە، هپ كهكشان اغصاننە،

بر جمیل ذوالجلالڭ دست حكمتیلە طاقیلمش، بیڭلر كوزل میوەلرز بز.

شو سماوات اهلنە برر مسجد سیّار، برر خانۀ دوّار، برر علوی آشیانە،

برر مصباح نوّار، برر كمئ جبّار، برر طیّارەییز بز.

بر قدیر ذوالكمالڭ، بر حكیم ذوالجلالڭ برر معجزۀ قدرت، برر خارقۀ صنعتِ خالقانە،

برر نادرۀ حكمت، برر داهیۀ خلقت، برر نور عالمی ییز بز.

بویلە یوز بیڭ دیل ایلە، یوز بیڭ برهان كوستریرز، ایشیتدیریرز انسان اولان انسانە،

كور اولاسی دینسز كوزی، كورمز اولدی یوزیمزی، هم ایشیتمز سوزیمزی. حق سویلەین آیتلرز بز.

سكّەمز بر، طرّەمز بر، ربّمزە مسخّرز، مسبّحز عبیدانە،

ذكر ایدرز، كهكشانڭ حلقۀ أذكارینە منسوب برر مجذوبلرز بز.

[ایكنجی موقف]

اوتوز ایكنجی سوزدن

[بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ قُلْ هُوَ اللّٰە اَحَدٌ اَللّٰە الصَّمَدُ]

شو موقفڭ [اوچ مقصدی] وار.

[برنجی مقصد] بر ییلدیزڭ طوقادیلە یرە سقوط ایدن اهل شرك و ضلالتڭ وكیلی، ذرّەلردن ییلدیزلرە قدر هیچ بر یردە ذرّە مقدار شركە یر بولامدیغندن، او طرزدەكی دعوادن واز كچوب، فقط شیطان كبی، وحدتە دائر تشكیكات یاپمق ایچون، [اوچ مهم سؤٓال] ایلە، احدیّتە و وحدتە دائر، اهل توحیدە وسوسە یاپمق ایستەدی.

[برنجی سؤٓال] زندقە لسانیلە دییوركە: ای اهل توحید! بن كندی مؤكّللرم نامنە بر شی بولامدم. موجوداتدە بر حصّە چیقارامدم. مسلگمی اثبات ایدەمدم. فقط سز نە ایلە نهایتسز بر قدرت صاحبی بر واحد احدی اثبات ایدییورسڭز؟ نەدن اونڭ قدرتیلە برابر باشقە اللر قاریشمەسنی قابل كورمییورسڭز؟ [الجواب] یگرمی ایكنجی سوزدە قطعی اثبات ایدیلمشكە، بتون موجودات، بتون ذرّات، بتون ییلدیزلر، هر بری واجب الوجودڭ و قدیر مطلقڭ وجوب وجودینە برر برهان نیّردر. بتون كائناتدەكی سلسلەلرڭ هر بری، اونڭ وحدانیتنە برر دلیل قطعیدر. قرآن حكیم، حدسز برهانلرندە اثبات ایتدیگی كبی، عمومڭ نظرینە اڭ ظاهر برهانلری داها زیادە ذكر ایدر.

ازجملە، [وَلَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ] [وَمِنْ اٰیَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ] كبی پك چوق آیاتلە، قرآن حكیم خلقت ارض و سماواتی وحدانیتە بداهت درجەسندە بر برهان كوسترییوركە، ایستر ایستەمز، ذی شعور اولان هر آدم، خلقت ارض و سماواتدە بالضّرورە خالق ذوالجلالنی تصدیق ایتمەیە مجبوردركە، [لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ] دیر. برنجی موقفدە، ناصل بر ذرّەدن باشلادق، تا ییلدیزلرە و سماواتە قدر سكّۀ توحیدی كوستردك. قرآن حكیم شو نوع آیاتلە، ییلدیزلردن و سماواتدن طوتوب، تا ذرّەلرە قدر شركی طرد ایدر. شویلە اشارت ایدر و معنًا دیر: سماوات و ارضی بویلە منتظم خلق ایدن بر قدیر مطلقڭ، البتە دوائر مصنوعاتندن اولان منظومۀ شمسیە، بالبداهە اونڭ قبضۀ تصرّفندەدر.

مادام او قدیر مطلق، شمسی سیّاراتیلە قبضۀ تصرّفندە طوتویور و تنظیم و تسخیر و تدویر ایدییور. البتە او منظومۀ شمسیەنڭ بر جزئی و شمس ایلە باغلانان كرۀ ارض دخی، قبضۀ تصرّفندە و تدبیر و تدویرندەدر. مادام كرۀ ارض، قبضۀ تصرّفندە و تدبیر و تدویرندەدر. بالبداهە ارضڭ یوزندە یازیلان و ایجاد ایدیلن و یرڭ میوەلری و غایاتی حكمندە اولان مصنوعات دخی، اونڭ قبضۀ ربوبیتندە و تربیەسندەدر. مادام بتون زمینڭ یوزینە سریلن و سرپیلن و یوزینی یالدیزلایان و زینتلندیرن و هر زمان تازەلنن، كلوب كیدن و زمین اونلرلە طولوب بوشالان عموم مصنوعات قبضۀ قدرت و علمندەدر. و عدل و حكمتنڭ میزانیلە اولچولوب و تنظیم ایدیلیر.

مادام بتون انواع اونڭ قبضۀ قدرتندەدر. البتە او انواعڭ منتظم و مكمّل فردلری و عالمڭ كوچك مثال مصغّرلری و انواع كائناتڭ بیلانچولری و كتاب عالمڭ كوچوجك فهرستەلری حكمندە اولان جزئی فردلری، بالبداهە اونڭ قبضۀ ربوبیتندە و ایجادندەدر. و تدویر و تربیەسندەدر. مادام هر بر ذی حیات قبضۀ تدبیر و تربیەسندەدر. البتە او ذی حیاتڭ وجودینی تشكیل ایدن حجیرات و كریوات و اعضا و اعصاب، بالبداهە اونڭ قبضۀ علم و قدرتندەدر.

مادام هر بر حجیرە و قاندەكی هر بر كریوات اونڭ تحت امرندەدر. و دائرۀ تصرّفندەدر. و اونڭ قانونیلە حركت ایدرلر. البتە بتون بونلرڭ مادّۀ اساسیەسی و بتون اونلردەكی نقش صنعتە و نسج نقشە مكیكلر و یایلر حكمندە اولان ذرّات دخی، بالضّرورە اونڭ قبضۀ قدرتندە و دائرۀ علمندەدر. و اونڭ امریلە، اذنیلە، قوّتیلە منتظم حركات یاپار، مكمّل وظائف كورورلر.

مادام هر بر ذرّەنڭ حركتی و وظیفە كورمسی، اونڭ قانونیلە، اذنیلە، امریلەدر. البتە تشخّصات وجهیّە و هركسڭ یوزندە هركسدن اونی تمییز ایدەجك برر علامت فارقە بولونمسی.. و سیمالر كبی سسلردە، دیللردە آیری آیری فرقلر بولونمسی، بالبداهە اونڭ علم و حكمتیلەدر. ایشتە شو سلسلەیە مبدأ و منتهایی ذكر ایدرك اشارت ایدن شو آیتە باق. [وَمِنْ اٰیَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَاتٍ لِلْعَالِمٖینَ]

شیمدی دیرز: ای اهل شركڭ وكیلی! ایشتە سلسلۀ كائنات قدر قوّتلی برهانلر، مسلك توحیدی اثبات ایدر. و بر قدیر مطلقی كوستریر. مادام خلقت سماوات و ارض، بر صانع قدیری و او صانع قدیرڭ نهایتسز بر قدرتنی و او نهایتسز بر قدرتڭ نهایتسز بر كمالدە اولدیغنی كوستریر. البتە شریكلردن استغنای مطلق وار. یعنی هیچ بر جهتدە شریكلرە احتیاج یوق.