[اون اوچنجی سوز]

ایكی مقامدر. ایكنجی مقامی كنچلك رهبری اولوب مستقل یازیلمقلە شیمدیلك بو مجموعەیە ادخال ایدیلمەمشدر.

[برنجی مقام]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْاٰنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنٖینَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا یَنْبَغٖی لَهُ

قرآن حكیم ایلە فلسفە علومنڭ محصول حكمتلرینی، درس عبرتلرینی، درجۀ علملرینی موازنە ایتمك ایسترسەڭ، شو كلەجك سوزلرە دقّت ایت!

ایشتە، قرآن معجز البیان، بتون كائناتدەكی عادیات نامیلە یاد اولونان، خارق العادە و برر معجزۀ قدرت اولان موجودات اوستندەكی عادت و الفت پردەسنی كسكین بیاناتیلە ییرتوب، او حقائق عجیبەیی ذی شعورە آچوب، نظر عبرتلرینی جلب ایدوب، عقولە توكنمز بر خزینۀ علوم آچار.

فلسفە حكمتی ایسە، بتون خارق العادە اولان معجزات قدرتی عادیات پردەسی ایچندە صاقلایوب، جاهلانە و لاقیدانە اوستندە كچر. یالڭز خارق العادەلكدن دوشن و انتظام خلقتدن خروج ایدن و كمال فطرتدن سقوط ایدن نادر فردلری نظر دقّتە عرض ایدر. اونلری برر عبرتلی حكمت دییە ذی شعورە تقدیم ایدر.

مثلا، اڭ جامع بر معجزۀ قدرت اولان انسانڭ خلقتنی عادی كوروب، لاقیدلقلە باقار. فقط انسانڭ كمال خلقتندن خروج ایتمش، اوچ آیاقلی یاخود ایكی باشلی بر انسانی، بر ولولۀ استغرابلە نظر عبرتە تشهیر ایدر. مثلا اڭ لطیف و عمومی بر معجزۀ رحمت اولان بتون یاورولرڭ خزینۀ غیبدن منتظم اعاشەلرینی عادی كوروب، كفران پردەسنی اوستنە چكر. فقط انتظامدن شذوذ ایتمش، قبیلەسندن جدا اولمش، یالڭز اولارق غربتە دوشمش، دڭزڭ آلتندە اولان بر بوجگڭ بر یشیل یاپراقلە اعاشەسنی كورور، اوندن تجلّی ایدن لطف و كرملە بتون بالیقجیلری آغلاتمق [حاشیە] ایستر.

ایشتە، قرآن حكیمڭ علم و حكمت و معرفت الٰهیە جهتیلە ثروت و غناسی.. و فلسفەنڭ علم و عبرت و معرفت صانع جهتندەكی فقر و افلاسنی كور، عبرت آل. ایشتە بو سردندركە، قرآن حكیم، نهایتسز پارلاق، یوكسك حقیقتلری جامع اولدیغندن، شعرڭ خیالاتندن مستغنیدر.

اوت، قرآن معجز البیانڭ اعجاز درجەسندەكی كمال نظام و انتظامی و كتاب كائناتدەكی انتظامات صنعتی، منتظم اسلوبلریلە تفسیر ایتدكلری حالدە، منظوم و شعر اولمدیغنڭ دیگر بر سرّی دە بودركە: آیتلرینڭ هر بر نجمی، وزن قیدی آلتنە كیرمەیوب، تا اكثر آیتلرە بر نوع مركز اولسون و قرداشی اولسون و مابینلرندە موجود مناسبات معنویەیە رابطە اولمق ایچون، او دائرۀ محیطە ایچندەكی آیتلرە برر خطّ مناسبت تشكیل ایتمەسیدر. كویا، سربست هر بر آیتڭ اكثر آیتلرە باقار برر كوزی، متوجّه برر یوزی واردركە، قرآن ایچندە بیڭلر قرآن بولونور، هر بر مشرب صاحبنە بریسنی ویرر. ناصلكە، یگرمی بشنجی سوزدە بیان ایدیلدیگی كبی، سورۀ اخلاص ایچندە اوتوز آلتی سورۀ اخلاص مقدارنجە، هر بری ذی الاجنحە اولان آلتی جملەنڭ تركیباتندن متشكّل بر خزینۀ علم توحید بولونویور و تضمّن ایدییور.

اوت، ناصلكە، سمادە اولان ییلدیزلرڭ صورتًا عدم انتظامی جهتیلە، هر بر ییلدیز قید آلتنە كیرمەیوب، هر بریسی اكثر ییلدیزە بر نوع مركز اولارق دائرۀ محیطەسندەكی برر برر هر بر ییلدیزە موجودات بینندەكی نسبت خفیّەیە اشارت اولارق، برر خطّ مناسبت اوزاتییور. كویا، هر بر تك ییلدیز، نجم آیت كبی، عموم ییلدیزلرە باقار برر كوزی، متوجّه برر یوزی واردر. ایشتە انتظامسزلق ایچندە كمال انتظامی كور، عبرت آل [وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ] نڭ بر سرّینی بیل. هم آیت [وَمَا یَنْبَغٖی لَهُ] سرّینی دە بونڭلە آڭلاكە.. شعرڭ شأنی، كوچك و سونوك حقیقتلری بیوك و پارلاق خیاللرلە سوسلندیروب بگندیرمك ایستر. حالبوكە، قرآنڭ حقیقتلری او قدر بیوك و عالی و پارلاق و رونقداردركە، اڭ بیوك و پارلاق خیال او حقیقتلرە نسبت ایدیلسە غایت كوچك و سونوك قالیر. مثلا، [یَوْمَ نَطْوِی السَّمَٓاءَ كَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ یُغْشِی الَّیْلَ النَّهَارَ یَطْلُبُهُ حَثٖیثًا اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَیْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمٖیعٌ لَدَیْنَا مُحْضَرُونَ] كبی حدسز حقیقتلری بوڭا شاهددر.

قرآنڭ هر بر آیتی، برر نجم ثاقب كبی، اعجاز و هدایت نورینی نشر ایلە كفر و غفلت ظلماتنی ناصل طاغیتدیغنی كورمك و ذوق ایتمك ایسترسەڭ، كندیڭی او عصر جاهلیتدە و او صحرای بدویتدە فرض ایتكە، هر شی ظلمت جهل و غفلت آلتندە پردۀ جمود و طبیعتە صاریلمش اولدیغی بر آندە، بردن، قرآنڭ لسان علویەسندن [یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مَا فِی السَّمٰوَاتِ وَمَا فِی الْاَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزٖیزِ الْحَكٖیمِ] كبی آیتلری ایشیت، باق. او ئولمش ویا یاتمش موجودات عالم [یُسَبِّحُ] صداسیلە ایشیتنلرڭ ذهنندە ناصل دیریلییورلر، هشیار اولویورلر، قیام ایدوب ذكر ایدییورلر. هم او قراڭلق كوك یوزندە برر جامد آتشپارە اولان ییلدیزلر و یردەكی پریشان مخلوقات،

[تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ] صیحەسیلە، ایشیتنلرڭ نظرندە كوك یوزی بر آغیز، بتون ییلدیزلر برر كلمۀ حكمتنما، برر نور حقیقت ادا.. و ارض بر قفا.. بَرّ و بحر برر لسان.. و بتون حیوانات و نباتات برر كلمۀ تسبیح فشان صورتندە عرض دیدار ایدر. یوقسە، بو زماندن تا او زمانە باقمقلە، مذكور ذوقڭ دقائقنی كورەمزسڭ.

اوت، او زماندنبری نورینی نشر ایدن و مرور زمان ایلە علوم متعارفە حكمنە كچن و سائر نیرّات اسلامیە ایلە پارلایان و قرآنڭ كونشیلە كوندوز رنكنی آلان بر وضعیت ایلە.. یاخود سطحی و بسیط بر پردۀ الفت ایلە باقسەڭ، البتە هر بر آیتڭ نە قدر طاتلی زمزمۀ اعجاز ایچندە، نە چشید ظلماتی طاغیتدیغنی حقّیلە كورەمزسڭ. و بر چوق انواع اعجازی ایچندە، بو نوع اعجازینی ذوق ایدەمزسڭ.

قرآن معجز البیانڭ اڭ یوكسك بر درجۀ اعجازینە باقمق ایسترسەڭ، شو تمثیل دوربینیلە، باق. شویلەكە: غایت یوكسك و غریب، غایتلە یاییلمش عجیب بر آغاچ فرض ایدەلمكە، او آغاچ، كنیش بر پردۀ غیب آلتندە، بر طبقۀ مستوریت ایچندە صاقلانمش. معلومدركە، بر آغاجڭ، انسانڭ اعضالری كبی اونڭ داللری، میوەلری، یاپراقلری، چیچكلری كبی بتون عضولری آراسندە بر مناسبت، بر تناسب، بر موازنت لازمدر. هر بر جزئی، او آغاجڭ ماهیّتنە كورە بر شكل آلیر، بر صورت ویریلیر.

ایشتە، هیچ كورونمەین (و حالاً كورونمییور) او آغاجە دائر بری چیقسە، پردە اوستندە اونڭ هر بر اعضاسنە مقابل بر رسم چكسە، برر حدود چیزسە.. دالدن میوەیە، میوەدن یاپراغە، بر تناسبلە، بر صورت ترسیم ایتسە و بربرندن نهایت اوزاق مبدأ و منتهاسنڭ اورتەسندە عضولرینڭ عین شكل و صورتنی كوسترەجك موافق ترسیماتلە طولدیرسە، البتە شبهە قالمازكە، او رسّام، او غیبی آغاجی، غیب آشنا نظریلە كورور. احاطە ایدر.. صوڭرە تصویر ایدر.

عینًا اونڭ كبی، قرآن معجز البیانڭ دخی حقیقت ممكناتە دائركە او حقیقت، دنیانڭ ابتداسندن طوت، تا آخرتڭ اڭ نهایتنە قدر اوزانمش و فرشدن عرشە و ذرّەدن شمسە قدر یاییلمش اولان شجرۀ خلقتڭ حقیقتنە دائر بیانات فرقانیەسی، او قدر تناسبی محافظە ایتمش و هر بر عضوە و میوەیە لایق برر صورت ویرمشدركە، بتون محقّقلر، نهایت تحقیقندە، قرآنڭ تصویرینە ما شٓاء اللّٰه، بارك اللّٰه دییوب، طلسم كائناتی و معمّای خلقتی كشف و فتح ایدن یالڭز سنسڭ، ای قرآن حكیم! دیمشلر.

[وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی] تمثیلدە قصور یوق، اسما و صفات الٰهیەیی، شئون و افعال ربّانیەیی بر شجرۀ طوبای نور حكمندە تمثیل ایدەلمكە.. او شجرۀ نورانیەنڭ دائرۀ عظمتی، ازلدن ابدە اوزانوب كیدییور، حدود كبریاسی غیر متناهی فضای اطلاقدە یاییلوب احاطە ایدییور، حدود اجراآتی، [یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهٖ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰی هُوَ الَّذٖی یُصَوِّرُكُمْ فِی الْاَرْحَامِ كَیْفَ یَشَٓاءُ] حدودندن طوت، تا [وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمٖینِهٖ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖی سِتَّةِ اَیَّامٍ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ] حدودینە قدر انتشار ایتمش او حقیقت نورانیەیی بتون دال و بوداقلریلە، غایات و میوەلریلە او قدر تناسبلە و بربرینە اویغون، بربرینە لایق، بربرینی قیرمایاجق بربرینڭ حكمنی بوزمایاجق، بربرندن توحّش ایتمەیەجك بر صورتدە او حقائق اسما و صفاتی و شئون و افعالی بیان ایتمشدركە، بتون اهل كشف و حقیقت و دائرۀ ملكوتدە جولان ایدن بتون اصحاب عرفان و حكمت، او بیانات فرقانیەیە قارشو سبحان اللّٰه دییوب، نە قدر طوغری، نە قدر مطابق، نە قدر كوزل، نە قدر لایق! دییەرك، تصدیق ایدییورلر.

مثلا، بتون دائرۀ امكان و دائرۀ وجوبە باقان، هم او ایكی شجرۀ عظیمەنڭ بر تك دالی حكمندە اولان ایمانڭ اركان ستّەسی و او اركانڭ بتون دال و بوداقلری، تا اڭ اینجە میوە و چیچكلری آرالرندە او قدر بر تناسب كوزتیلەرك تصویر ایدر و او درجە بر موازنت صورتندە تعریف ایدر و او مرتبە بر تناسب طرزندە اظهار ایدركە، عقلِ بشر ادراكندن عاجز و حسننە حیران قالیر. و او ایمان دالنڭ بر بوداغی حكمندە اولان اسلامیتڭ اركان خمسەسی آرالرندە و او اركانڭ تا اڭ اینجە تفرّعاتی و اڭ كوچك آدابی و اڭ اوزاق غایاتی و اڭ درین حكمیاتی و اڭ جزئی ثمراتنە وارنجەیە قدر آرالرندە حسن تناسب و كمال مناسبت و تام بر موازنت محافظە ایدیلدیگنە دلیل، او قرآن جامعڭ نصوص و وجوهندن و اشارات و رموزندن چیقان شریعت كبرای اسلامیەنڭ كمال انتظامی و موازنتی و حسن تناسبی و رصانتی.. جرح ایدیلمز بر شاهد عادل، شبهە كتیرمز بر برهان قاطعدر.

دیمك اولویوركە، بیانات قرآنیە، بشرڭ علم جزئیسنە، باخصوص بر امّینڭ علمنە مستند اولاماز. بلكە بر علم محیطە استناد ایدییور و جمیع اشیایی بردن كورەبیلیر، ازل و ابد اورتەسندە بتون حقائقی بر آندە مشاهدە ایدر بر ذاتڭ كلامیدر. [اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖی اَنْزَلَ عَلٰی عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا] بو حقیقتە اشارت ایدر.

اَللّٰهُمَّ یَا مُنْزِلَ الْقُرْاٰنِ بِحَقِّ الْقُرْاٰنِ وَبِحَقِّ مَنْ اُنْزِلَ عَلَیْهِ الْقُرْاٰنُ نَوِّرْ قُلُوبَنَا وَقُبُورَنَا بِنُورِ الْاٖیمَانِ وَالْقُرْاٰنِ اٰمٖینَ یَا مُسْتَعَانُ

[اون دردنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ الٓرٰ كِتَابٌ اُحْكِمَتْ اٰیَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكٖیمٍ خَبٖیرٍ

قرآن حكیمڭ و قرآنڭ مفسّر حقیقیسی اولان حدیثڭ بر قسم یوكسك و علوی حقائقنە چیقمق ایچون، تسلیم و انقیادی نقصان اولان قلبلرە یاردیم ایدەجك باصاماقلر حكمندە، او حقیقتلرڭ بر قسم نظیرەلرینە اشارت ایدەجگز. و خاتمەسندە بر درس عبرت و بر سرّ عنایت بیان ایدیلەجك. او حقیقتلردن حشر و قیامتڭ نظیرەلری اوننجی سوزدە، بالخاصّە طوقوزنجی حقیقتندە ذكر ایدیلدیگی ایچون تكرارە لزوم یوقدر. یالڭز سائر حقیقتلردن نمونە اولارق [بش مسئلە] ذكر ایدرز.

[برنجیسی] مثلا [خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖی سِتَّةِ اَیَّامٍ] آلتی كوندە یرلری و كوكلری یاراتدق دیمك اولان، هم بلكە بیڭ و اللی بیڭ سنە كبی اوزون زماندن عبارت اولان ایّام قرآنیە ایلە انسان دنیاسی و حیوان عالمی آلتی كوندە یاشایاجغنە اشارت ایدن حقیقت علویەسنە قناعت كتیرمك ایچون، برر كون حكمندە اولان هر بر عصردە، هر بر سنەدە، هر بر كوندە فاطر ذوالجلالڭ خلق ایتدیگی سیّال عالملری، سیّار كائناتلری، كچیجی دنیالری نظر شهودە كوسترییورز. اوت، كویا انسانلر كبی، دنیالر دخی برر مسافردر. هر موسمدە ذات ذوالجلالڭ امریلە عالَم طولار، بوشانیر.

[ایكنجیسی] مثلا، [وَلَا رَطْبٍ وَلَا یَابِسٍ اِلَّا فٖی كِتَابٍ مُبٖینٍ] [وَكُلَّ شَیْءٍ اَحْصَیْنَاهُ فٖی اِمَامٍ مُبٖینٍ] [لَا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰوَاتِ وَلَا فِی الْاَرْضِ وَلَٓا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَٓا اَكْبَرُ اِلَّا فٖی كِتَابٍ مُبٖینٍ] كبی آیتلرڭ افادە ایتدكلریكە: بتون اشیا، بتون احوالیلە، وجودە كلمدن و كلدكدن صوڭرە و كیتدكدن صوڭرە یازیلیدر و یازیلیر و یازیلییور، دیمك اولان حقیقت عالیەسنە قناعت كتیرمك ایچون، نقّاش ذوالجلال روی زمینڭ صحیفەسندە هر موسمدە، باخصوص بهاردە دگیشدیردیگی نهایتسز منتظم مخلوقاتڭ فهرستۀ وجودلرینی، تاریخچۀ حیاتلرینی، دساتیر حركتلرینی چكردكلرندە، تخوملرندە، كوكلرندە معنوی بر صورتدە درج و محافظە ایتدیگنی.. و زوالدن صوڭرە ثمرەلرندە عینًا قلم قدریلە معنوی بر طرزدە بسیط تخومجقلرندە یازدیغنی.. حتّی هر كچیجی بهاردە یاش قورو نە وارسە، محدود ذرّەجكلر و كمیكلر حكمندە اولان تخوملردە، ئولمش اودونلردە كمال انتظام ایلە

محافظە ایتدیگنی نظر شهودە كوسترییورز. كویا هر بر بهار بر تك چیچك كبی غایت منتظم و موزون اولارق زمینڭ یوزینە بر جمیل و جلیلڭ ألیلە طاقیلوب قوپاریلییور، قونوب قالدیریلییور.

حقیقت بویلە ایكن، بشرڭ اڭ عجیب بر ضلالتی بودركە: قدر قلمنڭ صحیفەسی اولان لوح محفوظڭ [یالڭز بر جلوۀ عكسی اولارق] فهرستۀ صنعت ربانیە اولوب، اهل غفلتڭ لسانندە (طبیعت دینیلن) بو كتابت فطریەیی، بو نقش صنعتی، بو منفعل مِسطر حكمتی طبیعت مؤثّرە دییەرك، مصدر و فاعل تلقّی ایتمەسیدر. [اَیْنَ الثَّرٰی مِنَ الثُّرَیَّا] حقیقت نرەدە، اهل غفلتڭ تلقّیلری نرەدە؟

[اوچنجیسی] مثلا، حملۀ عرش و یَرْ و كوكلرڭ ملائكۀ مؤكللری و سائر بر قسم ملكلر حقّندە مخبر صادقڭ تصویر ایتدیگی.. مثلا قرق بیڭلر باشلی، هر بر باشدە قرق بیڭلر لسان و هر لساندە قرق بیڭلر طرزدە تسبیحات ایتدكلرینی و انتظام و كلّیت و وسعت عبودیتلرینی افادە ایدن حقیقتە چیقمق ایچون، شوڭا دقّت ایتكە: ذات ذوالجلال [تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖیهِنَّ] [اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ] [اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَالْجِبَالِ] كبی آیتلرلە تصریح ایدییوركە، موجوداتڭ اڭ بیوگی و اڭ كلّیسی دخی، كندی كلّیتنە كورە و عظمتنە مناسب بر طرزدە تسبیحات ایتدیگنی كوسترییور. و اویلە دە كورونویور.

اوت، بر بحر مسبّح اولان شو سماواتڭ كلمات تسبیحیەسی كونشلر، آیلر، ییلدیزلر اولدیغی كبی.. بر طیر مسبّح و حامد اولان شو زمینڭ دخی الفاظ تحمیدیّەسی حیوانلر، نباتلر و آغاچلردر. دیمك هر بر آغاجڭ، هر بر ییلدیزڭ جزئی برر تسبیحاتی اولدیغی كبی.. زمینڭ دە و زمینڭ هر بر قطعەسنڭ دە و هر بر طاغ و درەنڭ دە و بَرّ و بحرینڭ دە و كوكلرڭ هر بر فلگنڭ دە و هر بر برجنڭ دە برر تسبیح كلیسی واردر. شو بیڭلر باشلری اولان زمینڭ هر باشندە یوز بیڭلر لسانلر بولونان و هر لساندە یوز بیڭ طرزدە تسبیحات چیچكلرینی، تحمیدات میوەلرینی عالم مثالدە ترجمانلق ایدوب كوسترەجك و عالم ارواحدە تمثیل ایدوب اعلان ایدەجك اوڭا كورە البتە بر ملك مؤكّلی واردر. اوت، متعدّد اشیا بر جماعت شكلنە كیرسە، بر شخص معنویسی اولاجقدر. اگر او جمعیّت امتزاج ایدوب اتّحاد شكلنی آلسە، اونی تمثیل ایدەجك بر شخص معنویسی، بر نوع روح معنویسی و وظیفۀ تسبیحیّەسنی كورەجك بر ملك مؤكّلی اولاجقدر.

ایشتە باق. مثال اولارق بو بارلە آغزینڭ، شو طاغ لساننڭ بر معظّم میوەسی اولان بو اوطەمزڭ اوڭندەكی چینار آغاجنە باق، كور. آغاجڭ شو اوچ باشنڭ هر باشندە قاچ یوز دال دیللری وار. و هر دیلدە باق، قاچ یوز موزون و منتظم میوە كلمەلری وار. و هر میوەدە دقّت ایت، قاچ یوز قناتلی، موزون تخومجق حرفلری امر (كن فیكو نە) مالك صانع ذوالجلالنە نە قدر بلیغ بر مدح و فصیح بر تسبیح ایتدیگنی ایشیتدیگڭ، كوردیگڭ كبی.. اوڭا مؤكّل ملك دخی، اوڭا كورە عالم معنادە متعدّد دیللر ایلە تسبیحاتنی تمثیل ایدییور. و حكمتًا اویلە اولمق كركدر.

[دردنجیسی] مثلا [اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَیْئًا اَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ] [وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ] [وَنَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖیدِ] [تَعْرُجُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَیْهِ فٖی یَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسٖینَ اَلْفَ سَنَةٍ] كبی آیتلرڭ افادە ایتدكلری حقیقت علویەسنەكە، قادر مطلق، او درجە سهولت و سرعتلە و معالجەسز و مباشرتسز اشیایی خلق ایدركە، یالڭز صرف بر امر ایلە ایجاد ایدر كبی كورونویور، فهم ایدیلییور. هم او صانع قدیر نهایت درجەدە مصنوعاتە قریب اولدیغی حالدە، مصنوعات نهایت درجەدە اوندن بعیددر. هم نهایتسز كبریاسیلە برابر غایت جزئی و حقیر اموری دخی، اهمّیتلە تنظیم و حسن صنعتدن خارج بیراقمییور.

ایشتە بو حقیقت قرآنیەنڭ وجودینە، موجوداتدە مشهود سهولت مطلقە ایچندە انتظام اكمل شهادت ایتدیگی كبی.. كلەجك تمثیل دخی اونڭ سرّ حكمتنی كوستریر. مثلا [وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی] صانع ذوالجلالڭ اسمای حسناسندن نور اسمنڭ بر كثیف آیینەسی حكمندە اولان كونشڭ، امر ربّانی و تسخیر الٰهی ایلە مظهر اولدیغی وظیفەلر، شو حقیقتی فهمە تقریب ایدر. شویلەكە:

كونش، علویتیلە برابر، بتون شفّاف و پارلاق شیلرە نهایت درجەدە یاقین، بلكە اونلرڭ ذاتلرندن اونلرە داها یاقین اولدیغی.. جلوەسیلە و تمثالیلە و تصرّفە بڭزر چوق جهتلرلە اونلری متأثّر ایتدیگی حالدە، او شفّاف شیلر ایسە، بیڭلر سنە اوندن اوزاقدرلر. اونی هیچ بر وجهلە متأثّر ایدەمزلر. قربیت دعوا ایدەمزلر. هم او كونش هر شفّاف ذرّەیە، حتّی ضیاسی نرەیە كیرمش ایسە، اورادە حاضر و ناظر كبی اولدیغی، او ذرّەنڭ قابلیت و رنكنە كورە كونشڭ عكسی و بر نوع تمثالی كورونمسیلە آڭلاشیلیر. هم كونشڭ عظمت نورانیّتی درجەسندە احاطەسی، نفوذی زیادەلشیر. نورانیت عظمتندندركە، اڭ كوچك، اوفاق شیلر، اوندن كیزلنوب قاچامازلر.

دیمك عظمت كبریاسی جزئی و اوفاق شیلری نورانیت سرّیلە خارجە آتمق دگل، بالعكس دائرۀ احاطەسنە آلییور. هم كونشی مظهر اولدیغی جلوەلردە و وظیفەلردە فرض محال اولارق، فاعل مختار فرض ایتسەڭ، او درجە سهولت و سرعت و وسعت ایچندە ذرّەدن، قطرەدن، دڭز یوزندن، سیّاراتە قدر اذن الٰهی ایلە اویلە ایشلەیوركە، شو تصرّفات عظیمەیی یالڭز بر محض امر ایلە یاپار، تخیّل ایدیلەبیلیر. ذرّە ایلە سیّارە، امرینە قارشو مساویدرلر. دڭز یوزینە ویردیگی فیضی، ذرّەیە دە قابلیتنە كورە كمال انتظام ایلە ویرر.

ایشتە سما دڭزینڭ یوزندە ضیادار بر قبارجق و قدیر مطلقڭ نور اسمنڭ جلوەسنە كثیف بر آیینەجك اولان شو كونشڭ، بالمشاهدە شو حقیقتڭ اوچ اساسنڭ نمونەلرینە مظهر اولدیغنی كورویورز. البتە كونشڭ نور و حرارتی علم و قدرتنە نسبتًا طوپراق كبی كثیف حكمندە [نُورُالنُّورِ مُنَوِّرُالنُّورِ مُقَدِّرُالنُّورِ] اولان ذات ذوالجلال، هر شیئە علم و قدرتیلە نهایتسز یاقین و حاضر و ناظر.. و اشیا اوندن غایت اوزاق اولدیغنە.. هم او درجە كلفتسز، معالجەسز، سهولتلە ایشلری یاپاركە، یالڭز محض امرڭ سرعت و سهولتیلە ایجاد ایدر كبی آڭلاشیلدیغنە.. هم هیچ بر شی جزئی كلّی، كوچك بیوك، دائرۀ قدرتندن خارجە چیقمادیغنە و كبریاسی احاطە ایتدیگنە شهود درجەسندە بر یقین ایمانی ایلە ایمان ایدرز. و ایمان ایتمك كركدر.

[بشنجیسی] [وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهٖ وَالْاَرْضُ جَمٖیعًا قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمٖینِهٖ] دن طوت، تا [وَاعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهٖ] یە قدر.. هم [اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَیْءٍ وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ وَكٖیلٌ] دن طوت، تا [یَعْلَمُ مَا یُسِرُّونَ وَمَا یُعْلِنُونَ] نە قدر.. هم [خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ] دن طوت، تا [خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ] نە قدر.. هم [مَا شَٓاءَ اللّٰهُ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ] دن طوت، تا [وَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَنْ یَشَٓاءَ اللّٰهُ] یە قدر حدود عظمت ربوبیّتی و كبریای الوهیتی طوتمش اولان ازل و ابد سلطانی، شو عاجز و نهایتسز ضعیف و نهایتسز فقیر و نهایتسز محتاج و یالڭز جزئی بر اختیار ایلە ایجادە قابلیتی اولمایان ضعیف بر كسب ایلە مجهّز بنی آدمە قارشو شدید شكایات قرآنیەسی و عظیم تهدیداتی و مدهش وعیدلری نە حكمتە بناءًدر؟ و نە وجهلە توفیق ایدیلیر؟ نە صورتلە مناسب دوشر؟ دیمك اولان درین و یوكسك حقیقتە قناعت كتیرمك ایچون، شو كلەجك ایكی تمثیلە باق!

[برنجی تمثیل] مثلا، شاهانە بر باغ واركە: نهایتسز میوەدار و چیچكدار مصنوعلر، ایچندە بولونویورلر. اوڭا نظارت ایتمك ایچون پك چوق خدمەلر تعیین ایدیلمش. بر خدمتكارڭ وظیفەسی دخی یالڭز او باغە یاییلاجق و ایچیلەجك صویڭ مجراسندەكی دلیگڭ قپاغنی آچمقدر. و شو خدمتكار ایسە تنبللك ایتدی. دلیگڭ قپاغنی آچمدی. او باغڭ تكمّلنە خلل كلدی ویاخود قورودی. او وقت خالقڭ صنعت ربانیەسندن و سلطانڭ نظارت شاهانەسندن و ضیا و هوا و طوپراغڭ خدمت بندەگانەسندن باشقە بتون خدمەلرڭ او سرسمدن شكوایە حقلری وار. زیرا خدمتلرینی عقیم بیراقدی ویا ضرر ویردی.

[ایكنجی تمثیل] مثلا، جسیم بر سفینۀ سلطانیەدە عادی بر آدم، جزئی وظیفەسنی ترك ایتمەسیلە، بتون كمیدەكی وظیفەدارلرڭ نتائج خدماتنە خلل كتیردیگندن و بعضی دە محو ایتدیگندن، بتون او وظیفەدارلر نامنە كمی صاحبی اوندن شدید شكایت ایدر.

قصور صاحبی ایسە دییەمزكە: بن بر عادی آدمم. اهمّیتسز اهمالمدن شو شدّتە مستحق دگلم. چونكە تك بر عدم، حدسز عدملری انتاج ایدر. فقط وجود، كندینە كورە ثمرە ویرر. چونكە بر شیئڭ وجودی، بتون شرائط و اسبابڭ وجودینە متوقّف اولدیغی حالدە.. او شیئڭ عدمی، انتفاسی، تك بر شرطڭ انتفاسیلە و تك بر جزئڭ عدمیلە نتیجە اعتباریلە مُنْعَدِمْ اولور.

بوندندركە، تخریب تعمیردن پك چوق دفعە اسهل اولدیغی، بر دستور متعارفە حكمنە كچمشدر. مادام كفر و ضلالت، طغیان و معصیت اساسلری انكاردر و رَدْدر. تركدر و عدمِ قبولدر. صورت ظاهریەدە نە قدر مثبت و وجودلی كورونسە دە، حقیقتدە انتفادر، عدمدر.

اویلە ایسە جنایت ساریەدر. سائر موجوداتڭ نتائج عمللرینە خلل ویردیگی كبی، اسمای الٰهیەنڭ جلوۀ جماللرینە پردە چكر.

ایشتە بو حدسز شكایتە حقلری اولان موجودات نامنە او موجوداتڭ سلطانی، شو عاصی بشردن عظیم شكایت ایدر و ایتمسی عین حكمتدر. و او عاصی شدّتلی تهدیداتە البتە مستحقدر. و دهشتلی وعیدلرە بلا شبهە سزادر.

[خاتمە]

غافل قفایە بر طوقماقدر. بر درس عبرتدر.

[وَمَا الْحَیٰوةُ الدُّنْیَٓا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ] ای غفلتە طالوب و بو حیاتی طاتلی كوروب و آخرتی اونوتوب، دنیایە طالب بدبخت نفسم! بیلیرمیسڭ، نەیە بڭزرسڭ؟ دوە قوشنە. آوجی یی كورور، اوچامییور، باشنی قومە صوقویور. تا آوجی اونی كورمەسین. قوجە كوودەسی طیشاریدە. آوجی كورور. یالڭز او، كوزینی قوم ایچندە قاپامش، كورمز. ای نفس! شو تمثیلە باق، كور. ناصل دنیایە حصر نظر، عزیز بر لذّتی الیم بر ألمە قلب ایدر. مثلا شو قریەدە (یعنی بارلەدە) ایكی آدم بولونور. بریسنڭ یوزدە طقسان طقوز احبابی استانبولە كیتمشلر. كوزلجە یاشایورلر. یالڭز بر تك بورادە قالمش. او دخی اورایە كیدەجك. بونڭ ایچون شو آدم استانبولە مشتاقدر. اورایی دوشونور. احبابە قاووشمق ایستر. نە وقت اوڭا دینیلسە: اورایە كیت سوینوب كولەرك كیدر.

ایكنجی آدم ایسە، یوزدە طقسان طقوز دوستلری بورادن كیتمشلر. بر قسمی محو اولمشلر. بر قسمی نە كورور، نە دە كورونور یرلرە صوقولمشلر. پریشان اولوب كیتمشلر ظن ایدر. شو بیچارە آدم ایسە، بتون اونلرە بدل، یالڭز بر مسافرە انسیّت ایدوب تسلّی بولمق ایستر. اونڭلە او الیم آلام فراقی قپامق ایستر.

ای نفس! باشدە حبیب اللّٰه، بتون احبابڭ قبرڭ اوبر طرفندەدرلر. بورادە قالان بر ایكی دانە ایسە، اونلر دە كیدییورلر. ئولومدن ئوركوب، قبردن قورقوب، باشڭی چویرمە! مردانە قبرە باق! دیڭلە، نە طلب ایدر؟ ارككجەسنە ئولومڭ یوزینە كول، باق، نە ایستر؟ صاقین غافل اولوب ایكنجی آدمە بڭزەمە. ای نفسم! دیمە: زمان دگیشمش، عصر باشقەلاشمش، هركس دنیایە طالمش، حیاتە پرستش ایدر. درد معیشتلە سرخوشدر. چونكە ئولوم دگیشمییور. فراق بقایە قلب اولوب باشقەلاشمییور. عجز بشری، فقر انسانی دگیشمییور، زیادەلشییور. بشر یولجیلغی كسیلمییور، سرعت پیدا ایدییور. هم دیمە: بن دە هركس كبی یم. چونكە هركس، سڭا قبر قاپوسنە قدر آرقداشلق ایدر. هركسلە مصیبتدە برابر اولمق دیمك اولان تسلّی ایسە، قبرڭ اوبر طرفندە پك اساسسزدر. هم كندیڭی باشی بوش ظن ایتمە. زیرا شو مسافرخانۀ دنیادە نظر حكمتلە باقسەڭ، هیچ بر شیئی نظامسز، غایەسز كورەمزسڭ. ناصل سن نظامسز، غایەسز قالابیلیرسڭ؟ زلزلە كبی واقعەلر اولان شو حادثات كونیە، تصادف اویونجاغی دگللر. مثلا، زمینە نباتات و حیوانات انواعندن كییدیریلن بربری اوستندە، بربری ایچندە غایت منتظم و غایت منقّش كوملكلر، باشدن آشاغی یە قدر غایەلرلە، حكمتلرلە مزیَّن، مجهّز اولدقلرینی كوردیگڭ

و غایت عالی غایەلر ایچندە كمال انتظام ایلە مجذوب مولوی كبی دور ایدوب دوندیرمسنی بیلدیگڭ حالدە، ناصل اولویوركە، كرۀ ارضڭ بنی آدمدن، باخصوص اهل ایماندن بگنمدیگی بر قسم اطوار غفلتڭ ثقلتِ معنویەسندن اوموز سیلكمگە بڭزەین زلزلە كبی [حاشیە]موت آلود حادثات حیاتیەسنی، بر ملحدڭ نشر ایتدیگی كبی، غایەسز، تصادفی ظن ایدرك بتون مصیبتزدەلرڭ الیم ضایعاتنی، بدلسز، هبَاءً مَنْثُورْ كوستروب، مدهش بر یأسە آتارلر. هم بیوك بر خطا، هم بیوك بر ظلم ایدرلر. بلكە اویلە حادثەلر بر حكیم رحیمڭ امریلە اهل ایمانڭ فانی مالنی صدقە حكمنە چویروب ابقا ایتمكدر. و كفران نعمتدن كلن كناهلرە كفّارتدر. ناصلكە بر كون كلەجك، شو مسخّر زمین، یوزینڭ زینتی اولان آثار بشریەیی شرك آلود، شكرسز كوروب، چركین بولور. خالقڭ امریلە بیوك بر زلزلە ایلە بتون یوزینی سیلر، تمیزلر، اللّٰهڭ امریلە اهل شركی جهنّمە دوكر. اهل شكرە: هایدی، جنّتە بویورڭ! دیر.

[اون دردنجی سوزڭ ذیلی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا وَاَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا وَقَالَ الْاِنْسَانُ مَا لَهَا یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰی لَهَا الٰخرە

شو سورە قطعیًّا افادە ایدییوركە.. كرۀ ارض، حركت و زلزلەسندە وحی و الهامە مظهر اولارق امر تحتندە تبرنییور. بعضًا دە تیترەیور. معنوی و اهمّیتلی بر جانبدن، شیمدیكی زلزلە مناسبتیلە، آلتی یدی جزئی سؤٓالە قارشو، یینە معنوی اخطار یاردیمیلە جوابلری قلبە كلدی. تفصیلاً یازمق قاچ دفعە نیت ایتدمسە دە، اذن ویریلمدی. یالڭز اجمالًا قیصەجق یازیلاجق.

[برنجی سؤٓال] بو زلزلەنڭ مادّی مصیبتندن داها الیم معنوی بر مصیبتی اولارق، شو زلزلەنڭ دوامندن كلن قورقو و مأیوسیّت، اكثر خلقڭ اكثر مملكتدە كیجە استراحتنی سلب ایدرك دهشتلی بر عذاب ویرمسی نەدندر؟

[یینە معنوی جواب] شویلە دینیلدیكە: رمضان شریفڭ تراویح وقتندە كمال نشئە و سرور ایلە، سرخوشجەسنە، غایت هوسكارانە شرقیلری و بعضًا قیزلرڭ سسلریلە رادیو آغزیلە بو مبارك مركز اسلامیتڭ هر كوشەسندە جاذبەدارانە ایشیتدیریلمسی، بو قورقو عذابنی نتیجە ویردی.

[ایكنجی سؤٓال] نە ایچون كاورلرڭ مملكتلرندە بو سماوی طوقات باشلرینە كلمییور، بو بیچارە مسلمانلرە اینییور؟

[الجواب] بیوك خطالر و جنایتلر تأخیر ایلە بیوك مركزلردە.. و كوچوجك جنایتلر تعجیل ایلە كوچك مركزلردە ویریلدیگی كبی.. مهم بر حكمتە بناءً اهل كفرڭ جنایتلرینڭ قسم اعظمی، محكمۀ كبرای حشرە تأخیر ایدیلەرك، اهل ایمانڭ خطالری قسمًا بو دنیادە جزاسی ویریلیر. [حاشیە]

[اوچنجی سؤٓال] بعض اشخاصڭ خطاسندن كلن بو مصیبت، بر درجە مملكتدە عمومی شكلە كیرمەسنڭ سببی نەدر؟

[الجواب] عمومی مصیبت، اكثریتڭ خطاسندن ایلری كلمەسی جهتیلە، اكثر ناسڭ او ظالم اشخاصڭ حركاتنە فعلاً ویا التزامًا ویا التحاقًا طرفدار اولمسی ایلە معنًا اشتراك ایدر. مصیبت عامّەیە سببیت ویرر.

[دردنجی سؤٓال] مادام بو زلزلە مصیبتی، خطالرڭ نتیجەسی و كفّارت الذّنوبدر. معصوملرڭ و خطاسزلرڭ او مصیبت ایچندە یانمسی نەدندر؟ عدالت اللّه ناصل مساعدە ایدر؟ [یینە معنوی جانبدن الجواب] بو مسئلە سرّ قدرە تعلّق ایتدیگی ایچون رسالۀ قدرە حوالە ایدوب، یالڭز بورادە بو قدر دینیلدی. [وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصٖیبَنَّ الَّذٖینَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَٓاصَّةً] یعنی بر بلا، بر مصیبتدن چكینیڭزكە، كلدیگی وقت، یالڭز ظالملرە مخصوص قالمایوب معصوملری دە یاقار. شو آیتڭ سرّی شودركە: بو دنیا بر میدان تجربە و امتحاندر. و دار تكلیف و مجاهدەدر. امتحان و تكلیف اقتضا ایدرلركە: حقیقتلر پردەلی قالوب، تا مسابقە و مجاهدە ایلە.. ابوبكرلر اعلای علّیینە چیقسینلر. و ابوجهللر اسفل سافلینە كیرسینلر. اگر معصوملر بویلە مصیبتلردە صاغلام قالسە ایدیلر، ابوجهللر عینًا ابوبكرلر كبی تسلیم اولوب مجاهدە ایلە معنوی ترقّی قاپوسی قپاناجقدی. و سرّ تكلیف بوزولاجقدی. مادام مظلوم ظالم ایلە برابر مصیبتە دوشمك، حكمت الٰهیەجە لازم كلییور. عجبا او بیچارە مظلوملرڭ رحمت و عدالتدن حصّەلری نەدر؟

بو سؤٓالە قارشو جوابًا دینیلدیكە: او مصیبتدەكی غضب و حدّت ایچندە، اونلرە بر رحمت جلوەسی وار. چونكە او معصوملرڭ فانی ماللری اونلرڭ حقّندە صدقە اولوب، باقی بر مال حكمنە كچدیگی كبی.. فانی حیاتلری دخی بر باقی حیاتی قزاندیراجق درجەدە بر نوع شهادت حكمندە اولارق، نسبتًا آز و موقّت بر مشقّت و عذابدن بیوك و دائمی بر قزانجی قزاندیران بو زلزلە، اونلر حقّندە عین غضب ایچندە بر رحمتدر.

[بشنجی سؤٓال] عادل و رحیم، قادر و حكیم نەدن خصوصی خطالرە خصوصی جزا ویرمەیوب، قوجە بر عنصری مسلّط ایدر؟ بو حال جمال رحمتنە و شمول قدرتنە ناصل موافق دوشر؟ [الجواب] قدیر ذوالجلال هر بر عنصرە چوق وظیفەلر ویرمش. و هر بر وظیفەدە چوق نتیجەلر ویردیرییور. بر عنصرڭ بر تك وظیفەسندە بر تك نتیجەسی چركین و شر و مصیبت اولسە دە، سائر كوزل نتیجەلر بو نتیجەیی دە كوزل حكمنە كتیریر. اگر بو تك چركین نتیجە وجودە كلمەمك ایچون، انسانە قارشو حدّتە كلمش او عنصر، او وظیفەدن منع ایدیلسە، او وقت او كوزل نتیجەلر عددنجە خیرلر ترك ایدیلیر. و لزوملی بر خیری یاپمامق شر اولمسی حیثیتیلە، او خیرلر عددنجە شرلر یاپیلیر. تا بر تك شر كلمەسین كبی، غایت چركین و خلاف حكمت و خلاف حقیقت و قصوردر. قدرت و حكمت و حقیقت، قصوردن منزّهدرلر. مادام بر قسم خطالر، عنصرلری و ارضی حدّتە كتیرەجك درجەدە بر شموللی عصیاندر. و چوق مخلوقاتڭ حقوقنە بر تحقیرلی تجاوزدر. البتە او جنایتڭ فوق العادە چركینلگنی كوسترمك ایچون، قوجە بر عنصرە كلّی وظیفەسی ایچندە اونلری تربیە ایت دییە امر ویریلمسی عین حكمتدر و عدالتدر. و مظلوملرە عین رحمتدر.

[آلتنجی سؤٓال] زلزلە، كرۀ ارضڭ ایچندە انقلابات معدنیەنڭ نتیجەسی اولدیغنی اهل غفلت اشاعە ایدوب، عادتا تصادفی و طبیعی و مقصدسز بر حادثە نظریلە باقارلر. بو حادثەنڭ معنوی اسبابنی و نتیجەلرینی كورمییورلر. تاكە انتباهە كلسینلر. بونلرڭ استناد ایتدیگی مادّەنڭ بر حقیقتی وارمیدر؟

[الجواب] ضلالتدن باشقە هیچ بر حقیقتی یوقدر. چونكە هر سنە اللی میلیوندن زیادە منقّش، منتظم كوملكلری كیین و دگیشدیرن كرۀ ارضڭ اوستندە بیڭلر انواعڭ بر تك نوعی اولان، مثلا سینك طائفەسندن حدسز افرادندن بر تك فردڭ یوزر اعضاسندن بر تك عضوی اولان قنادینڭ قصد و ارادە و مشیئت و حكمت جلوەسنە مظهریتی و اوڭا لاقید قالمامسی و باشی بوش بیراقمامسی كوسترییوركە: دگل حدسز ذی شعورڭ بشیگی و آناسی و مرجعی و حامیسی اولان قوجە كرۀ ارضڭ اهمّیتلی افعال و احوالی، بلكە هیچ بر شیئی جزئی اولسون، كلّی اولسون، ارادە و اختیار و قصد الٰهی خارجندە اولماز. فقط قدیر مطلق حكمتنڭ مقتضاسیلە ظاهر اسبابی تصرّفاتنە پردە ایدییور. زلزلەیی ارادە ایتدیگی وقت، بعضًا دە بر معدنی حركتە امر ایدوب آتشلندیرییور.

هایدی، معدنی انقلابات دخی اولسە، یینە امر و حكمت الٰهیە ایلە اولور، باشقە اولاماز. مثلا بر آدم، بر توفنك ایلە بریسنی اوردی. اوران آدمە هیچ باقیلماسە، یالڭز فیشنكدەكی باروتڭ آتش آلمسی نقطەسنە حصر نظر ایدوب، بیچارە مقتولڭ بوس بتون حقوقنی ضایع ایتمك، نە درجە بلاهت و دیوانەلكدر.

عینًا اویلە دە، قدیر ذوالجلالڭ مسخّر بر مأموری، بلكە بر كمیسی، بر طیّارەسی اولان كرۀ ارضڭ ایچندە بولونان و حكمت و ارادە ایلە ادّخار ایدیلن بر بومبەیی، اهل غفلت و طغیانی اویاندیرمق ایچون آتشلندیر، دییە اولان امر ربّانی یی اونوتمق و طبیعتە صاپمق، حماقتڭ اڭ أشنعیدر.

[آلتنجی سؤٓالڭ تتمّەسی و حاشیەسی] اهل ضلالت و الحاد، مسلكلرینی محافظە و اهل ایمانڭ انتباهلرینە مقابلە و ممانعت ایتمك ایچون او درجە غریب بر تمرّد و عجیب بر حماقت كوسترییورلركە: انسانی انسانیتدن پیشمان ایدر.

مثلا، بو آخردە بشرڭ بر درجە عمومیت شكلنی آلان ظلملی، ظلماتلی عصیانندن كائنات و عناصر كلّیە قیزدقلرندن و خالق ارض و سماوات دخی، دگل خصوصی بر ربوبیّت، بلكە بتون كائناتڭ، بتون عالملرڭ ربّی و حاكمی حیثیتیلە، كلّی و كنیش بر تجلّی ایلە كائناتڭ هیئت مجموعەسندە و ربوبیتڭ دائرۀ كلّیەسندە نوع انسانی اویاندیرمق و دهشتلی طغیانندن واز كچیرمك و طانیمق ایستەمدكلری كائنات سلطاننی طانیتدیرمق ایچون، امثالسز كسیلمەین بر صو، هوا و الكتریكدن زلزلەیی، فیرطینەیی و حرب عمومی كبی عمومی و دهشتلی آفاتی نوع انسانڭ یوزینە چارپارق.. اونڭلە حكمتنی، قدرتنی، عدالتنی، قیّومیّتنی، ارادەسنی و حاكمیتنی پك ظاهر بر صورتدە كوستردیگی حالدە.. انسان صورتندە بر قسم احمق شیطانلر ایسە، او كلّی اشعارات ربانیەیە و تربیۀ الٰهیّەیە قارشو ابلهانە بر تمرّد ایلە مقابلە ایدوب دییورلركە: طبیعتدر، بر معدنڭ پاتلامەسیدر، تصادفیدر. كونشڭ حرارتی و الكتریكلە چارپمەسیدركە: آمریقەدە بش ساعت بتون ماكینەلری طوردیرمش. و قسطمونی ولایتی جوّندە و هواسندە سمایی قیزارتمش، یانغین صورتنی ویرمش، دییە معناسز هذیانلر ایدییورلر. ضلالتدن كلن حدسز بر جهالت و زندقەدن نشئت ایدن چركین بر تمرّد سببیلە بیلمییورلركە.. اسباب یالڭز برر بهانەدرلر، برر پردەدرلر. طاغ كبی بر چام آغاجنڭ جهازاتنی طوقومق و یتیشدیرمك ایچون بر كوی قدر یوز فابریقە و تزگاه یرینە، كوچوجك چكردگنی كوستریر:. ایشتە بو آغاچ بوندن چیقمش دییە