[وَاِذَا قُرِئَ الْقُرْاٰنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَاَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ] ایشتە ای شیطان، شیمدی بر سوزڭ داها وارسە سویلە شیطان دیر: بونلرە قارشو كلەمم. مدافعە ایدەمم. فقط چوق احمقلر وار، بنی دیڭلەیورلر. و انسان صورتندە چوق شیطانلر وار، بڭا یاردیم ایدییورلر. و فیلسوفلردن چوق فرعونلر وار، انانیتلرینی اوخشایان مسئلەلری بندن درس آلییورلر. سنڭ بو كبی سوزلرڭ نشرینە سد چكرلر. بونڭ ایچون سڭا تسلیم سلاح ایتمم.

اون آلتنجی سوز طلسملر مجموعەسنە یازیلدیغی ایچون بورایە یازیلمامشدر.

[اون یدنجی سوز]

بو سوز ایكی عالی مقام و بر پارلاق ذیلدن عبارتدر

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَی الْاَرْضِ زٖینَةً لَهَالِنَبْلُوَهُمْ اَیُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا وَاِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَیْهَا صَعٖیدًا جُرُزًا وَمَا الْحَیٰوةُ الدُّنْیَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ

خالق رحیم و رزّاق كریم و صانع حكیم شو دنیایی، عالم ارواح و روحانیات ایچون بر بایرام، بر شهر آیین صورتندە یاپوب، بتون اسماسنڭ غرائب نقوشیلە سوسلندیروب، كوچك بیوك، علوی سفلی هر بر روحە، اوڭا مناسب و او بایرامدەكی آیری آیری حسابسز محاسن و انعاماتدن استفادە ایتمەیە موافق و حواس ایلە مجهّز بر جسد كییدیرر، بر وجود جسمانی ویرر، بر دفعە او تماشاگاهە كوندریر. هم زمان و مكان جهتیلە پك كنیش اولان او بایرامی عصرلرە، سنەلرە، موسملرە، حتّی كونلرە، قطعەلرە تقسیم ایدرك هر بر عصری، هر بر سنەیی، هر بر موسمی، حتّی بر جهتدە هر بر كونی، هر بر قطعەیی برر طائفە روحلی مخلوقاتنە و نباتی مصنوعاتنە برر رسم كچیت طرزندە بر علوی بایرام یاپمشدر. و بالخاصّە روی زمینی،

خصوصًا بهار و یاز زمانندە مصنوعات صغیرەنڭ طائفەلرینە اویلە شعشعەلی و بربری آرقەسندە بایراملردركە، طبقات عالیەدە اولان روحانیاتی و ملائكەلری و سكنۀ سماواتی سیرە جلب ایدەجك بر جاذبەدارلق كورونویور. و اهل تفكّر ایچون اویلە شیرین بر مطالعەگاه اولویوركە، عقل تعریفندن عاجزدر. فقط بو ضیافت الٰهیّە و بایرام ربانیدەكی اسم رحمان و محیینڭ تجلّیلرینە مقابل، اسم قهّار و ممیت فراق و موت ایلە قارشولرینە چیقییورلر. شو ایسە [رَحْمَتٖی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْءٍ] رحمتنڭ وسعت شمولنە ظاهرًا موافق دوشمەیور.

فقط حقیقتدە برقاچ جهت موافقتی واردر. بر جهتی شودركە: صانع كریم، فاطر رحیم هر بر طائفەنڭ رسم كچیت نوبتی بیتدكدن و او رسم كچیددن مقصود اولان نتیجەلر آلیندقدن صوڭرە، اكثریت اعتباریلە دنیادن مرحمتكارانە بر طرز ایلە تنفیر ایدوب اوصاندیرییور. استراحتە بر میل و باشقە بر عالمە كوچمگە بر شوق احسان ایدییور. و وظیفۀ حیاتدن ترخیص ایدیلدكلری زمان، وطن اصلیلرینە بر میلان شوق انكیز روحلرندە اویاندیرییور.

هم او رحمانڭ نهایتسز رحمتندن اوزاق دگلكە، ناصل وظیفە اوغرندە، مجاهدە ایشندە تلف اولان بر نفرە شهادت رتبەسنی ویرییور. و قربان اولارق كسیلن بر قویونە آخرتدە جسمانی بر وجود باقی ویرەرك، صراط اوستندە صاحبنە براق كبی بر بینكلك مرتبەسنی ویرمكلە مكافاتلاندیرییور. اویلە دە، سائر ذی روح و حیواناتڭ دخی، كندیلرینە مخصوص وظیفۀ فطریۀ ربانیەلرندە و اوامر سبحانیەنڭ اطاعتلرندە، تلف اولان و شدّتلی مشقّت چكن ذی روحلرڭ، اونلرە كورە بر چشید مكافات روحانیە و اونلرڭ استعدادلرینە كورە بر نوع اجرت معنوی یە، او توكنمز خزینۀ رحمتندە بعید دگلكە بولونماسین. دنیادن كیتمەلرندن پك چوق اینجینمەسینلر. بلكە ممنون اولسونلر. [لَا یَعْلَمُ الْغَیْبَ اِلَّا اللّٰهُ]

لكن ذی روحلرڭ اڭ اشرفی و شو بایراملردە كمیّت و كیفیت جهتیلە اڭ زیادە استفادە ایدن انسان، دنیایە پك چوق مفتون و مبتلا اولدیغی حالدە، دنیادن نفرت و عالم بقایە كچمك ایچون اثر رحمت اولارق اشتیاق انكیز بر حالت ویرر. كندی انسانیّتی ضلالتدە بوغولمایان انسان، او حالتدن استفادە ایدر. راحت قلب ایلە كیدر. شیمدی او حالتی انتاج ایدن وجهلردن نمونە اولارق [بشنی] بیان ایدەجگز.

[برنجیسی] اختیارلق موسمیلە، دنیوی، كوزل و جاذبەدار شیلر اوستندە فنا و زوالڭ طامغەسنی و آجی معناسنی كوسترەرك، او انسانی دنیادن ئوركوتوب، او فانی یە بدل، بر باقی مطلوبی آراتدیرییور.

[ایكنجیسی] انسانڭ علاقە پیدا ایتدیگی بتون احبابلردن یوزدە طقسان طوقوزی دنیادن كیدوب دیگر بر عالمە یرلشدكلری ایچون، او جدّی محبّت سائقەسیلە او احبابڭ كیتدیگی یرە بر اشتیاق احسان ایدوب، موت و اجلی مسرورانە قارشولاتدیرییور.

[اوچنجیسی] انساندەكی نهایتسز ضعیفلق و عاجزلگی بعض شیلرلە احساس ایتدیروب، حیات یوكی و یاشامق تكالیفی نە قدر آغیر اولدیغنی آڭلاتدیروب، استراحتە جدّی بر آرزو و بر دیار آخرە كیتمگە صمیمی بر شوق ویرییور.

[دردنجیسی] انسان مؤمنە نور ایمان ایلە كوستریركە: موت اعدام دگل، تبدیل مكاندر. قبر ایسە، ظلماتلی بر قویو آغزی دگل، نورانیتلی عالملرڭ قاپوسیدر. دنیا ایسە، بتون شعشعەسی ایلە آخرتە نسبتًا بر زندان حكمندەدر. البتە زندان دنیادن بوستان جنانە چیقمق و مزعج دغدغۀ حیات جسمانیەدن عالم راحتە و میدان طیران ارواحە كچمك و مخلوقاتڭ صیقینتیلی كورولتوسندن صییریلوب، حضور رحمانە كیتمك، بیڭ جان ایلە آرزو ایدیلیر بر سیاحتدر. بلكە بر سعادتدر.

[بشنجیسی] قرآنی دیڭلەین انسانە، قرآندەكی علم حقیقتی و نور حقیقتلە دنیانڭ ماهیّتنی بیلدیرمكلگیلە، دنیایە عشق و علاقە پك معناسز اولدیغنی آڭلاتمقدر. یعنی انسانە دیر و اثبات ایدركە: دنیا بر كتاب صمدانیدر. حروف و كلماتی نفسلرینە دگل، بلكە باشقەسنڭ ذات و صفات و اسماسنە دلالت ایدییورلر. اویلە ایسە، معناسنی بیل، آل. نقوشنی بیراق، كیت. هم بر مزرعەدر. أك و محصولنی آل، محافظە ایت. مزخرفاتنی آت، اهمّیت ویرمە.

هم بربری آرقەسندە دائم كلن كچن آیینەلر مجموعەسیدر. اویلە ایسە، اونلردە تجلّی ایدنی بیل، انوارینی كور. و اونلردە تظاهر ایدن اسمانڭ تجلّیاتنی آڭلا. و مسمّالرینی سو. و زوالە و قیریلمغە محكوم اولان او جام پارچەلرندن علاقەڭی كس. هم سیّار بر تجارتگاهدر. اویلە ایسە، آلیش ویریشڭی یاپ، كل. و سندن قاچان و سڭا التفات ایتمەین قافلەلرڭ آرقەلرندن بیهودە قوشما، یورولما. هم موقّت بر سیرانگاهدر. اویلە ایسە، نظر عبرتلە باق، و ظاهری چركین یوزینە دگل، بلكە جمیل باقی یە باقان كیزلی كوزل یوزینە دقّت ایت. خوش و فائدەلی بر تنزّه یاپ، دون. و او كوزل منظرەلری ارائە ایدن و كوزللری كوسترن پردەلرڭ قپانمەسیلە عقلسز چوجق كبی آغلاما، مراق ایتمە. هم بر مسافرخانەدر. اویلە ایسە، اونی یاپان مهماندار كریمڭ اذنی دائرەسندە یی، ایچ، شكر ایت. قانونی دائرەسندە ایشلە، حركت ایت. صوڭرە آرقەڭە باقما، چیق، كیت. هرزەكارانە فضولی بر صورتدە قاریشما.

سندن آیریلان و سڭا عائد اولمایان شیلرلە معناسز اوغراشما. و كچیجی ایشلریڭە باغلانوب بوغولما، كبی ظاهر حقیقتلرلە دنیانڭ ایچ یوزندەكی اسراری كوستروب، دنیادن مفارقتی غایت خفیفلشدیرر. بلكە هشیار اولانلرە سودیرر. و رحمتنڭ هر شیدە و هر شأنندە بر ایزی بولوندیغنی كوستریر. ایشتە قرآن شو بش وجهە اشارت ایتدیگی كبی، باشقە خصوصی وجهلرە دخی آیات قرآنیە اشارت ایدییور. ویل او كیمسەیەكە، شو بش وجهدن بر حصّەسی اولمایا.

اون یدنجی سوزڭ ایكنجی مقامی

[حاشیە]

بیراق بیچارە فریادی بلادن، كل، توكّل قیل.

زیرا فریاد، بلا اندر خطا اندر بلادر بیل.

بلا ویرنی بولدڭسە، عطا اندر صفا اندر بلادر بیل.

بیراق فریادی، شكر قیل مانند بلابیل، دَمٰا كیفندن كولر هپ كُلْ مُلْ.

كر بولمازسەڭ، بتون دنیا جفا اندر فنا اندر هبادر بیل.

جهان طولو بلا باشڭدە واركن، نە باغیریرسڭ كوچك بر بلادن، كل توكّل قیل.

توكّل ایلە بلا یوزندە كول، تا او دە كولسون،

او كولدكجە كوچولور، ایدر تبدّل.

بیل ای خودگام! بو دنیادە سعادت، ترك دنیادە.

خدابین ایسەڭ، او كافیدر. بیراقسەڭ دە، بتون اشیا لهڭدە.

كر خودبین ایسەڭ هلاكتدر، نە یاپارسەڭ بتون اشیا علیهڭدە.

دیمك تركی كركدر، هر ایكی حالدە بو دنیادە.

تركی دیمك، خدا ملكی، اونڭ اذنی، اونڭ نامیلە باقمقدە.

تجارت ایستەیورسەڭ، كر شو فانی عمریڭی باقی یە تبدیلدە.

اگر نفسڭە طالب ایسەڭ، چوروكدر، هم تملسز دە،

اگر آفاقی ایستر ایسەڭ، فنا طامغەسی اوستندە.

دیمك دگمزكە آلینسە، چوروك مالدر هپ بو چارشودە،

اویلە ایسە كچ، أیی ماللر دیزیلمش آرقەسندە.

[سیاه طوتڭ بر میوەسی]

او مبارك طوت باشندە اسكی سعید، یڭی سعید لسانیلە سویلەمشدر.

(مخاطبم ضیا پاشا دگل، آوروپە مفتونلریدر. متكلّم نفسم دگل، تلمیذ قرآن نامنە قلبمدر.)

كچن سوزلر حقیقتدر، صاقین شاشما. حدودندن حذر آشما.

اجانب فكرینە صاپما، ضلالتدر قولاق آصما. ایدر البت سنی نادم.

كورورسڭ اڭ ضیادارڭ، ذكاوتدە علمدارڭ،

او حیرتدن دیر دائم: ایواه! كیمدن كیمە شكوا ایدەیم، بن دخی شاشدم!

قرآن دیدیرتیر، بن دە دیرم، هیچ دە چكینمەم.

اوندن اوڭا شكوا ایدرم، سن كبی شاشمام.

حقدن حقّە فریاد ایدرم، سن كبی آشمام.

یردن كوگە دعوا ایدرم، سن كبی قاچمام.

كە قرآندە هپ دعوا نوردن نورەدر، سن كبی جایمام.

قرآندەدر حق حكمت، اثبات ایدرم، فلسفەیی بش پارە صایمام.

فرقاندەدر الماس حقیقت، درجان ایدرم، سن كبی صاتمام.

خلقدن حقّە سیران ایدرم، سن كبی صاپمام.

دیكنلی یولدە طیران ایدرم، سن كبی باصمام.

فرشدن عرشە شكران ایدرم، سن كبی آصمام.

موتە، اجلە دوست باقارم، سن كبی قورقمام.

قبرە كولەركدن كیررم، سن كبی ئوركمم.

اژدر آغزی، وحشت یاتاغی، هیچلك بوغازی، سن كبی كورمم.

احبابە قاووشدیرر بنی، قبردن طاریلمام، سن كبی قیزمام.

رحمت قاپوسی، نور قاپوسی، حق قاپوسی، اوندن صیقیلمام، كری چكیلمەم.

بسم اللّٰه دییەرك چالییورم [حاشیە]، آرقەمە باقمام، دهشت دە آلمام.

الحمد للّٰه دییەرك راحت بولوب یاتاجغم، زحمتی چكمم، وحشتدە قالمام.

اللّٰە اكبر دییەرك اذان حشری ایشیتوب قالقاجغم [حاشیە]، محشر اكبردن چكینمەم، مسجد اعظمدن چكیلمەم.

لطف یزدان، نور قرآن، فیض ایمان سایەسندە هیچ اوزولمم.

طورمایوب قوشاجغم، عرش الرحمن ظلّنە اوچاجغم، سن كبی شاشمام، ان شٓاء اللّٰه.

[قلبە فارسی اولارق تخطّر ایدن بر مناجات]

هٰذِهِ الْمُنَاجَاةُ تَخَطَّرَتْ فِی الْقَلْبِ هٰكَذَا بِالْبَیَانِ الْفَارِسِیِّ

یعنی بو مناجات، قلبە فارسی اولارق تخطّر ایتدیگندن، فارسی یازیلمشدر. اوّلجە مطبوع اولان [حَبَابْ] رسالەسندە درج ایدیلمشدی.

یَا رَبْ بَشَشْ جِهَتْ نَظَرْ مٖیكَرْدَمْ دَرْدِ خُودْرَا دَرْمَانْ نَمٖی دٖیدَمْ

یا رب! توكّلسز، غفلتلە، اقتدار و اختیاریمە طایانوب، دردیمە درمان آرامق ایچون جهات ستّە دینیلن آلتی جهتدە نظر كزدیردم. مع التّأسّف دردیمە درمان بولامدم. معنًا بڭا دینیلدیكە: [یتمزمی درد، درمان سڭا!]

دَرْ رَاسْتْ مٖی دٖیدَمْ كِە دٖی رُوزْ مَزَارِ پَدَرِ مَنَسْتْ

اوت، غفلتلە صاغمدەكی كچمش زماندن تسلّی آلمق ایچون باقدم. فقط كوردمكە، دونكی كون، پدریمڭ قبری و كچمش زمان، اجدادیمڭ بر مزار اكبری صورتندە كوروندی. تسلّی یرینە وحشت ویردی. [حاشیە]

وَدَرْ چَپْ دٖیدَمْ كِە فَرْدَا قَبْرِ مَنَسْتْ

صوڭرە صولدەكی استقبالە باقدم، درمان بولامدم. بلكە یارینكی كون، بنم قبرم.. و استقبال ایسە، امثالمڭ و نسل آتینڭ بر قبر اكبری صورتندە كورونوب، انسیّت دگل، بلكە وحشت ویردی. [حاشیە]

وَاٖیمْرُوزْ تَابُوتِ جِسْمِ پُرْ اِضْطِرَابِ مَنَسْتْ

صولدن دخی خیر كورونمدیگی ایچون، حاضر كونە باقدم. كوردمكە، شو كون كویا بر تابوتدر. حركت مذبوحانەدە اولان جسممڭ جنازەسنی طاشییور. [حاشیە]

بَرْ سَرِ عُمُرْ جَنَازَۀِ مَنْ اٖیسْتَادَە اَسْتْ

اشبو جهتدن دخی دوٓاء بولامدم. صوڭرە باشمی قالدیروب، شجرۀ عمریمڭ باشنە باقدم. كوردمكە، او آغاجڭ تك میوەسی، بنم جنازەمدركە، او آغاجڭ اوستندە طورویور، بڭا باقییور. [حاشیە]

دَرْ قَدَمْ آبُ خَاكِ خِلْقَتِ مَنْ وَ خَاكِسْتَرِ عِظَامِ مَنَسْتْ

او جهتدن دخی مأیوس اولوب، باشمی آشاغی یە اگدم. باقدمكە، آشاغیدە، آیاق آلتندە، كمیكلریمڭ طوپراغیلە مبدأ خلقتمڭ طوپراغی بربرینە قاریشمش كوردم. درمان دگل، دردیمە درد قاتدی. [حاشیە]

چُونْ دَرْ پَسْ مٖینِكَرَمْ بٖینَمْ اٖینْ دُنْیَایِ بٖی بُنْیَادْ هٖیچْ دَرْ هٖیچَسْتْ

اوندن دخی نظری چویروب، آرقەمە باقدم. كوردمكە، اساسسز، فانی بر دنیا، هیچلك درەلرندە و عدم ظلماتندە یووارلانوب كیدییور. دردیمە مرهم دگل، بلكە وحشت و دهشت زهرینی علاوە ایتدی. [حاشیە]

وَدَرْ پٖیشْ اَنْدَازَۀِ نَظَرْ مٖیكُنَمْ دَرِ قَبْرْ كُشَادَە اَسْتْ وَرَاهِ اَبَدْ دُورُو دِرَازْ بَدٖیدَا رَسْتْ

اوندە دخی خیر كورمدیگم ایچون، اوڭ طرفمە، ایلری یە نظریمی كوندردم. كوردمكە، قبر قاپوسی یولمڭ باشندە آچیق كورونوب، اونڭ آرقەسندە ابدە كیدن جادّە اوزاقدن اوزاغە نظرە چارپییور. [حاشیە]

مَرَا جُزْءِ اِخْتِیَارٖی چٖیزٖی نٖیسْتْ دَرْ دَسْتْ

ایشتە شو آلتی جهتدە انسیّت و تسلّی دگل، بلكە دهشت و وحشت آلدیغم اونلرە مقابل، بنم ألمدە بر جزء اختیاریدن باشقە هیچ بر شی یوقدركە، اوڭا طایانوب، اونڭلە مقابلە ایدەیم. [حاشیە]

كِە اُو جُزْءْ هَمْ عَاجِزْ هَمْ كُوتَاهُ هَمْ كَمْ عَیَارَسْتْ

حالبوكە او جزء اختیاری دینیلن سلاح انسانی هم عاجز، هم قیصەدر. هم عیاری نقصاندر، ایجاد ایدەمز. كسبدن باشقە هیچ بر شی ألندن كلمز. [حاشیە]

نَە دَرْ مَاضٖی مَجَالِ حُلُولْ نَە دَرْ مُسْتَقْبَلْ مَدَارِ نُفُوذَاسْتْ

نە كچمش زمانە حلول ایدەبیلیر، نە دە كلەجك زمانە نفوذ ایدەبیلیر. ماضی و مستقبلە عائد امللریمە و ألملریمە فائدەسی یوقدر. [حاشیە]

مَیْدَانِ اُو اٖینْ زَمَانِ حَالُ و یَكْ آنِ سَیَّالَسْتْ

او جزء اختیارینڭ میدان جولانی، قیصەجق شو زمان حاضر و بر آن سیّالدر.

بَا اٖینْ هَمَە فَقْرْهَا وَ ضَعْفْهَا قَلَمِ قُدْرَتِ تُو آشِكَارَە نُوِشْتَە اَسْتْ دَرْ فِطْرَتِ مَامَیْلِ اَبَدْ وَ اَمَلِ سرْمَدْ

ایشتە شو بتون احتیاجلرملە و ضعیفلگملە و فقر و عجزملە برابر، آلتی جهتدن كلن دهشتلر و وحشتلرلە پریشان بر حالدە ایكن،

قلم قدرتلە صحیفۀ فطرتمدە ابدە اوزانان آرزولری و سرمدە یاییلان امللری آشكارە بر صورتدە یازیلمشدر. ماهیتمدە درج ایدیلمشدر.

بَلْكِە هَرْچِە هَسْتْ هَسْتْ

بلكە دنیادە نە وارسە، نمونەلری فطرتمدە واردر. عموم اونلرە قارشو علاقەدارم. اونلر ایچون چالیشدیرییورم. چالیشییورم.

دَائِرَۀِ اِحْتِیَاجْ مَا نَنْدِ دَائِرَۀِ مَدِّ نَظَرْ بُزُرْكٖی دَارَدْ

احتیاج دائرەسی، نظر دائرەسی قدر بیوكدر، كنیشدر.

خَیَالْ كُدَامْ رَسَدْ اِحْتِیَاجْ نٖیزْ رَسَدْ دَرْ دَسْتْ هَرْچِە نٖیسْتْ دَرْ اِحْتِیَاجْ هَسْتْ

حتّی خیال نرەیە كیتسە، احتیاج دائرەسی دخی اورایە كیدر. اورادە دە حاجت واردر. بلكە هر نەكە الدە یوق، احتیاجدە واردر. الدە اولمایان، احتیاجدە واردر. الدە بولونمایان ایسە حدسزدر.

دَائِرَۀِ اِقْتِدَارْ هَمْچُو دَائِرَۀِ دَسْتِ كُوتَاهِ كُوتَاهَسْتْ

حالبوكە دائرۀ اقتدار، قیصە ألمڭ دائرەسی قدر قیصە و طاردر.

پَسْ فَقْرُ و حَاجَاتِ مَا بَقَدَرِ جِهَانَسْتْ

دیمك فقر و احتیاجلرم، دنیا قدردر.

وَ سَرْمَایَۀِ مَا هَمْچُو جُزْءِ لَایَتَجَزَّی اَسْتْ

سرمایەم ایسە، جزء لایتجزّا كبی جزئی بر شیدر.

اٖینْ جُزْؤْ كُدَامْ وَ اٖینْ كَٓائِنَاتِ حَاجَاتْ كُدَامَسْتْ

ایشتە شو جهان قدر و میلیارلر ایلە آنجق استحصال ایدیلن حاجت نرەدە؟ و بو بش پارەلق جزء اختیاری نرەدە؟ بونڭلە اونلرڭ مبایعەسنە كیدیلمز. بونڭلە اونلر قزانیلماز. اویلە ایسە باشقە بر چارە آرامق كركدر.

پَسْ دَرْ رَاهِ تُو اَزْ اٖینْ جُزْءْ نٖیزْ بَازْ مٖی كُزَشْتَنْ چَارَۀِ مَنْ اَسْتْ

او چارە ایسە شودركە، او جزء اختیاریدن دخی واز كچوب، ارادۀ الٰهیّەیە ایشنی بیراقوب، كندی حول و قوّتندن تبرّی ایدوب، جناب حقّڭ حول و قوّتنە التجا ایدرك حقیقت توكّلە یاپیشمقدر.

یا رب! مادام چارۀ نجات بودر، سنڭ یولڭدە او جزء اختیاریدن واز كچییورم و انانیّتمدن تبرّی ایدییورم.

تَا عِنَایَتِ تُو دَسْتْكٖیرِ مَنْ شَوَدْ رَحْمَتِ بٖی نِهَایَتِ تُو پَنَاهِ مَنْ اَسْتْ

تا سنڭ عنایتڭ، عجز و ضعفمە مرحمتًا ألمی طوتسون. هم تا سنڭ رحمتڭ، فقر و احتیاجمە شفقت ایدوب، بڭا استنادگاه اولابیلسین. كندی قاپوسنی بڭا آچسین.

آٰنْ كَسْ كِە: بَحْرِ بٖی نِهَایَتِ رَحْمَتْ یَافْتَە اَسْتْ تَكْیَە نَە كُنَدْ بَرْ اٖینْ جُزْءِ اِخْتِیَارٖی كِە: یَكْ قَطْرَە سَرابَسْتْ

اوت، هر كیمكە رحمتڭ نهایتسز دڭزینی بولسە، البتە بر قطرە سراب حكمندە اولان جزء اختیارینە اعتماد ایتمز. رحمتی بیراقوب اوڭا مراجعت ایتمز.

اَیْوَاهْ اٖینْ زَنْدِكَانٖی هَمْ چُو خَوابَسْتْ اٖینْ عُمْرِ بٖی بُنْیَادْ هَمْ چُو بَادَسْتْ

ایواه، آلداندق! شو حیات دنیویەیی ثابت ظن ایتدك. او ظن سببیلە بتون بتون ضایع ایتدك. اوت، شو كُذران حیات بر اویقودر. بر رؤیا كبی كچدی. شو تملسز عمر دخی بر روزگار كبی اوچار، كیدر.

اِنْسَانْ بَزَوَالْ دُنْیَا بَفَنَا اَسْتْ آمَالْ بٖی بَقَٓاءْ آلَامْ بَبَقَا اَسْتْ

كندینە كوونن و ابدی ظن ایدن مغرور انسان، زوالە محكومدر، سرعتلە كیدییور. خانۀ انسان اولان دنیا ایسە، ظلمات عدمە سقوط ایدر. امللر بقاسز، ألملر روحدە باقی قالیر.

بَیَا اَیْ نَفْسِ نَافَرْجَامْ وُجُودِ فَانِیِ خُودْرَا فَدَا كُنْ خَالِقِ خُودْرَا كِە اٖینْ هَسْتٖی وَ دٖیعَە هَسْتْ..

مادام حقیقت بویلەدر. كل، ای حیاتە چوق مشتاق و عمرە چوق طالب و دنیایە چوق عاشق و حدسز امللر ایلە و ألملر ایلە مبتلا بدبخت نفسم! اویان، عقلڭی باشڭە آل. ناصلكە ییلدیز بوجگی، كندی ایشیقجغنە اعتماد ایدر، كیجەنڭ حدسز ظلماتندە قالیر. بال آریسی، كندینە كوونمدیگی ایچون، كوندوزڭ كونشنی بولور، بتون دوستلری اولان چیچكلری كونشڭ ضیاسیلە یالدیزلانمش مشاهدە ایدر. اویلە دە، كندیڭە، وجودیڭە و انانیتڭە طایانسەڭ، ییلدیز بوجگی كبی اولورسڭ. اگر سن فانی وجودیڭی، او وجودی سڭا ویرن خالقڭ یولندە فدا ایتسەڭ، بال آریسی كبی اولورسڭ، حدسز بر نور وجود بولورسڭ. هم فدا ایت. چونكە شو وجود، سندە ودیعە و امانتدر.

وَ مُلْكِ اُو وَ اُو دَادَە فَنَا كُنْ تَا بَقَا یَابَدْ اَزْ آنْ سِرّٖی كِە: نَفْیِ نَفْیْ اِثْبَاتَ اَسْتْ

هم اونڭ ملكیدر. هم او ویرمشدر. اویلە ایسە، منّت ایتمەیەرك و چكینمەیەرك فنا ایت، فدا ایت. تا بقا بولسون. چونكە نفیِ نفی اثباتدر. یعنی یوق یوق ایسە، او واردر. یوق یوق اولسە، وار اولور.

خُدَایِ پُرْكَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْرَا مٖی خَرَدْ اَزْ تُو بَهَایِ بٖی كٖرَانْ دَادَە بَرَایِ تُو نِكَاهْ دَارَسْتْ

خالق كریم، كندی ملكنی سندن صاتون آلییور، جنّت كبی بیوك بر فیئٓاتی ویرر. هم او ملكی سنڭ ایچون كوزلجە محافظە ایدییور. قیمتنی یوكسلتدیرییور. یینە سڭا هم باقی، هم مكمّل بر صورتدە ویرەجكدر. اویلە ایسە، ای نفسم، هیچ طورما. بربری ایچندە بش كارلی بو تجارتی یاپ. تا بش خسارتدن قورتولوب، بش رُبْحی بردن قزاناسڭ.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ فَلَمَّٓا اَفَلَ قَالَ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ لَقَدْ اَبْكَانٖی نَعْیُ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ مِنْ خَلٖیلِ اللّٰهِ

ابراهیم علیە السّلامدن صدور ایلە كائناتڭ زوال و ئولومنی اعلان ایدن نَعْیِ [لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ] بنی آغلاتدیردی.

فَصَبَّتْ عَیْنُ قَلْبٖی قَطَرَاتٍ بَاكِیَاتٍ مِنْ شُئُونِ اللّٰهِ

اونڭ ایچون قلب كوزی آغلادی و آغلاییجی قطرەلری دوكدی. قلب كوزی آغلادیغی كبی، دوكدیگی هر بر طاملەسی دە او قدر حزیندر، آغلاتدیرییور. كویا كندیسی دە آغلایور. او طاملەلر، كلەجك فارسی فقرەلردر.

لِتَفْسٖیرِ كَلَامٍ مِنْ حَكٖیمٍ اَیْ نَبِیٍّ فٖی كَلَامِ اللّٰهِ

ایشتە او طاملەلر ایسە، نبی پیغمبر اولان بر حكیم الٰهینڭ، كلام اللّٰه ایچندە بولونان بر كلامنڭ بر نوع تفسیریدر.

نَمٖی زٖیبَاسْتْ اُفُولْدَە كُمْ شُدَنْ مَحْبُوبْ

كوزل دگل باتمقلە غائب اولان بر محبوب. چونكە زوالە محكوم، حقیقی كوزل اولاماز. عشق أبدی ایچون یاراتیلان و آیینۀ صمد اولان قلب ایلە سویلمز و سویلمەملی.

نَمٖی اَرْزَدْ غُرُوبْدَە غَیْبْ شُدَنْ مَطْلُوبْ

بر مطلوبكە، غروبدە غیبوبت ایتمەیە محكومدر، قلبڭ علاقەسنە، فكرڭ مراقنە دگمییور. آمالە مرجع اولامییور. آرقەسندە غم و كدرلە تأسّف ایتمەیە لایق دگلدر. نرەدە قالدیكە، قلب اوڭا پرستش ایتسین و اوڭا باغلانسین، قالسین.

نَمٖی خَواهَمْ فَنَادَە مَحْوْ شُدَنْ مَقْصُودْ

بر مقصودكە، فنادە محو اولویور، او مقصودی ایستەمم. چونكە فانی یم، فانی اولانی ایستەمم. نَەیْلەیەیم.

نَمٖی خَوانَمْ زَوَالْدَە دَفْنْ شُدَنْ مَعْبُودْ

بر معبودكە، زوالدە دفن اولویور، اونی چاغیرمام. اوڭا التجا ایتمم. چونكە نهایتسز محتاجم و عاجزم. عاجز اولان، بنم پك بیوك دردلریمە دوٓاء بولاماز.. ابدی یارەلریمە مرهم سورەمز. زوالدن كندینی قورتارامایان، ناصل معبود اولور؟

عَقْلْ فَرْیَادْ مٖی دَارَدْ نِدَٓاءِ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ مٖی زَنَدْ رُوحَمْ

اوت، ظاهرە مبتلا اولان عقل، شو كشماكش كائناتدە پرستش ایتدیگی شیلرڭ زوالنی كورمك ایلە مأیوسانە فریاد ایدر. و باقی بر محبوبی آرایان روح دخی، [لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ] فریادینی اعلان ایدییور.

نَمٖی خَواهَمْ نَمٖی خَوانَمْ نَمٖی تَابَمْ فِرَاقٖی

ایستەمم، آرزو ایتمم، طاقت كتیرمم مفارقتی.

نَمٖی اَرْزَدْ مَرَاقَە اٖینْ زَوَالْ دَرْ پَسْ تَلَافٖی

دَرْ عَقَبْ زوال ایلە آجیلانان ملاقاتلر، كدر و مراقە دگمز. اشتیاقە هیچ لایق دگلدر. چونكە زوال لذّت الم اولدیغی كبی، زوال لذّتڭ تصوّری دخی بر ألمدر.

بتون مجازی عاشقلرڭ دیوانلری، یعنی عشقنامەلری اولان منظوم كتابلری، شو تصوّر زوالدن كلن ألمدن برر فریاددر. هر برینڭ بتون دیوان اشعارینڭ روحنی اگر صیقسەڭ، ألمكارانە برر فریاد طاملار.

اَزْ آنْ دَرْدِ كِرٖینِ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ مٖی زَنَدْ قَلْبَمْ

ایشتە او زوال آلود ملاقاتلر، او ألملی مجازی محبّتلر دردندن و بلاسندندركە، قلبم ابراهیمؑ واری [لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ] آغلامەسیلە آغلایور و باغیرییور.

دَرْ اٖینْ فَانٖی بَقَا خَازٖی بَقَا خٖیزَدْ فَنَادَنْ

اگر شو فانی دنیادە بقا ایستەیورسەڭ، بقا فنادن چیقییور. نفس امّارە جهتیلە فنا بولكە، باقی اولاسڭ.

فَنَا شُدْ هَمْ فَدَا كُنْ هَمْ عَدَمْ بٖینْ كِە اَزْ دُنْیَا بَقَایَە رَاهْ فَنَادَنْ

دنیاپرستلك اساساتی اولان اخلاق سیّئەدن تجرّد ایت، فانی اول. دائرۀ ملكڭدە و مالڭدەكی اشیایی محبوب حقیقی یولندە فدا ایت. موجوداتڭ عدم نما عاقبتلرینی كور. چونكە شو دنیادن بقایە كیدن یول، فنادن كیدییور.

فِكِرْ فٖیزَارْ مٖی دَارَدْ اَنٖینِ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ مٖی زَنَدْ وِجْدَانْ

اسباب ایچنە طالان فكر انسانی، شو زلزلۀ زوال دنیادن حیرتدە قالوب، مأیوسانە فیزار ایدییور. وجود حقیقی ایستەین وجدان، ابراهیمؑ واری [لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ] انینیلە محبوبات مجازیەدن و موجودات زائلەدن قطع علاقە ایدوب، موجود حقیقی یە و محبوب سرمدی یە باغلانییور.