[طوقوزنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖینَ تُمْسُونَ وَحٖینَ تُصْبِحُونَ وَلَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِیًّا وَحٖینَ تُظْهِرُونَ

ای برادر! بندن نمازڭ شو معیّن بش وقتە حكمت تخصیصنی صورییورسڭ. پك چوق حكمتلرندن یالڭز بریسنە اشارت ایدرز. اوت، هر بر نمازڭ وقتی، مهم بر انقلاب باشی اولدیغی كبی.. عظیم بر تصرّف الٰهینڭ آیینەسی و او تصرّف ایچندە احسانات كلّیۀ الٰهیّەنڭ برر معكسی اولدیغندن، قدیر ذوالجلالە او وقتلردە داها زیادە تسبیح و تعظیم.. و حدسز نعمتلرینڭ ایكی وقت اورتەسندە طوپلانمش یكوننە قارشو شكر و حمد دیمك اولان نمازە امر ایدیلمشدر. شو اینجە و درین معنایی بر پارچە فهم ایتمك ایچون [بش نكتەیی] نفسملە برابر دیڭلەمك لازم.

[برنجی نكتە] نمازڭ معناسی، جناب حقّی تسبیح و تعظیم و شكردر. یعنی جلالنە قارشو قولاً و فعلاً سبحان اللّٰه دییوب تقدیس ایتمك، هم كمالنە قارشو لفظًا و عملاً اللّٰە اكبر دییوب تعظیم ایتمك.. هم جمالنە قارشو قلبًا و لسانًا و بدنًا الحمد للّٰه دییوب شكر ایتمكدر. دیمك [تسبیح و تكبیر و حمد] نمازڭ چكردكلری حكمندەدرلر. اوندندركە، نمازڭ حركات و اذكارندە بو اوچ شی هر طرفندە بولونویورلر. هم اوندندركە، نمازدن صوڭرە نمازڭ معناسنی تأكید و تقویە ایچون شو كلمات مباركە اوتوز اوچ دفعە تكرار ایدیلیر. نمازڭ معناسی شو مجمل خلاصەلرلە تأكید ایدیلیر.

[ایكنجی نكتە] عبادتڭ معناسی شودركە: درگاە الٰهیدە عبد كندی قصورینی و عجز و فقرینی كوروب كمال ربوبیّتڭ و قدرت صمدانیەنڭ و رحمت الٰهیەنڭ اوڭندە حیرت و محبّتلە سجدە ایتمكدر. یعنی ربوبیتڭ سلطنتی، ناصلكە عبودیتی و اطاعتی ایستر. ربوبیتڭ قدسیتی پاكلگی دخی ایستركە، عبد، كندی قصورینی كوروب استغفار ایلە و ربّنی بتون نقائصدن پاك و مبرّا.. و اهل ضلالتڭ افكار باطلەسندن منزّه و معلّا.. و كائناتڭ بتون قصوراتندن مقدّس و معرّا اولدیغنی تسبیح ایلە، سبحان اللّٰه ایلە اعلان ایتسین. هم دە ربوبیتڭ كمال قدرتی دخی ایستركە، عبد، كندی ضعفنی و مخلوقاتڭ عجزینی كورمكلە قدرت صمدانیەنڭ عظمت آثارینە قارشو استحسان و حیرت ایچندە اللّٰە اكبر دییوب، خضوع ایلە ركوعە كیدوب،

اوڭا التجا و توكّل ایتسین. هم ربوبیتڭ نهایتسز خزینۀ رحمتی دە ایستركە، عبد، كندی احتیاجنی و بتون مخلوقاتڭ فقر و احتیاجاتنی سؤٓال و دعا لسانیلە اظهار و ربّنڭ احسان و انعاماتنی شكر و ثنا ایلە و الحمد للّٰه ایلە اعلان ایتسین. دیمك نمازڭ افعال و اقوالی بو معنالری تضمّن ایدییور. و بونلر ایچون طرف الٰهیدن وضع ایدیلمشلر.

[اوچنجی نكتە] ناصلكە انسان، شو عالم كبیرڭ بر مثال مصغّریدر. و فاتحۀ شریفە، شو قرآن عظیم الشّانڭ بر تمثال منوّریدر. نماز دخی بتون عباداتڭ انواعنی شامل بر فهرستۀ نورانیەدر. و بتون اصناف مخلوقاتڭ ألوان عبادتلرینە اشارت ایدن بر خریطۀ قدسیّەدر.

[دردنجی نكتە] ناصلكە هفتەلق بر ساعتڭ ثانیە و دقیقە و ساعت و كونلرینی صایان میللری بربرینە باقارلر. بربرینڭ مثالیدرلر و بربرینڭ حكمنی آلیرلر. اویلە دە، جناب حقّڭ بر ساعت كبراسی اولان شو عالم دنیانڭ ثانیەسی حكمندە اولان كیجە و كوندوز دورانی، و دقیقەلری صایان سنەلر، و ساعتلری صایان طبقات عمر انسان، و كونلری صایان أدوار عمر عالم بربرینە باقارلر. بربرینڭ مثالیدرلر. و بربرینڭ حكمندەدرلر. و بربرینی خاطرلاتیرلر.

مثلا فجر زمانی طلوعە قدر، اوّل بهار زماننە، هم انسانڭ رحم مادرە دوشدیگی آواننە، هم سماوات و ارضڭ آلتی كون خلقتندن برنجی كوننە بڭزر و خاطرلاتیر. و اونلردەكی شئونات الٰهیەیی اخطار ایدر.

ظهر زمانی ایسە، یاز موسمنڭ اورتەسنە، هم كنچلك كمالنە، هم عمر دنیادەكی خلقت انسان دورینە بڭزر و اشارت ایدر. و اونلردەكی تجلّیات رحمتی و فیوضات نعمتی خاطرلاتیر.

عصر زمانی ایسە، كوز موسمنە، هم اختیارلق وقتنە، هم آخر زمان پیغمبرینڭؐ عصر سعادتنە بڭزر. و اونلردەكی شئونات الٰهیەیی و انعامات رحمانیەیی اخطار ایدر.

مغرب زمانی ایسە، كوز موسمنڭ آخرندە پك چوق مخلوقاتڭ غروبنی، هم انسانڭ وفاتنی، هم دنیانڭ قیامت ابتداسندەكی خرابیّتنی اخطار ایلە تجلّیات جلالیەیی افهام و بشری غفلت اویقوسندن اویاندیرر، ایقاظ ایدر.

عشا وقتی ایسە، عالم ظلمات نهار عالمنڭ بتون آثارینی سیاه كفنی ایلە ستر ایتمسنی، هم قیشڭ بیاض كفنی ایلە ئولمش یرڭ یوزینی أورتمسنی، هم وفات ایتمش انسانڭ بقیّۀ آثاری دخی وفات ایدوب نسیان پردەسی آلتنە كیرمەسنی، هم بو دار امتحان اولان دنیانڭ بتون بتون قپانمەسنی اخطار ایلە قهّار ذوالجلالڭ جلاللی تصرّفاتنی اعلان ایدر.

كیجە وقتی ایسە، هم قیشی، هم قبری، هم عالم برزخی افهام ایلە روح بشر رحمت رحمانە نە درجە محتاج اولدیغنی انسانە خاطرلاتیر.

و كیجەدە تهجّد ایسە، قبر كیجەسندە و برزخ قراڭلغندە نە قدر لزوملی بر ایشیق اولدیغنی بیلدیرر. ایقاظ ایدر. و بتون بو انقلابات ایچندە جناب منعم حقیقینڭ نهایتسز نعمتلرینی اخطار ایلە نە درجە حمد و ثنایە مستحق اولدیغنی اعلان ایدر. ایكنجی صباح ایسە، صباح حشری اخطار ایدر. اوت، شو كیجەنڭ صباحی و شو قیشڭ بهاری نە قدر معقول و لازم و قطعی ایسە، حشرڭ صباحی دە، برزخڭ بهاری دە او قطعیتدەدر. دیمك بو بش وقتڭ هر بری بر مهم انقلاب باشندە اولدیغی و بیوك انقلابلری اخطار ایتدیگی كبی.. قدرت صمدانیەنڭ تصرفات عظیمۀ یومیّەسنڭ اشارتیلە هم سنوی، هم عصری، هم دهری قدرتڭ معجزاتنی و رحمتڭ هدایاسنی خاطرلاتیر. دیمك اصل وظیفۀ فطرت و اساس عبودیت و قطعی بورچ اولان فرض نماز، شو وقتلردە لایقدر و أنسبدر.

[بشنجی نكتە] انسان فطرتًا غایت ضعیفدر. حالبوكە هر شی اوڭا ایلیشیر. اونی متأثّر و متألّم ایدر. هم غایت عاجزدر. حالبوكە بلالری و دوشمانلری پك چوقدر. هم غایت فقیردر. حالبوكە احتیاجاتی پك زیادەدر. هم تنبل و اقتدارسزدر. حالبوكە حیاتڭ تكالیفی غایت آغیردر. هم انسانیّت اونی كائناتلە علاقەدار ایتمشدر. حالبوكە سودیگی انسیّت ایتدیگی شیلرڭ زوال و فراقی متمادیًا اونی اینجیتییور. هم عقل اوڭا یوكسك مقصدلر و باقی میوەلر كوسترییور. حالبوكە ألی قیصە، عمری قیصە، اقتداری قیصە، صبری قیصەدر.

ایشتە بو وضعیتدە بر روح، فجر زمانندە بر قدیر ذوالجلالڭ، بر رحیم ذوالجمالڭ درگاهنە نیاز ایلە، نماز ایلە مراجعت ایدوب عرض حال ایتمك، توفیق و مدد ایستەمك، نە قدر الزم.. و پیشندەكی كوندوز عالمندە باشنە كلەجك، بلنە یوكلنەجك ایشلری، وظیفەلری تحمّل ایچون نە قدر لزوملی بر نقطۀ استناد اولدیغی بداهتًا آڭلاشیلیر. و ظهر زمانندەكە، او زمان، كوندوزڭ كمالی و زوالە میلی و یومی ایشلرڭ آوان تكمّلی و مشاغلڭ تضییقندن موقّت بر استراحت زمانی و فانی دنیانڭ، بقاسز و آغیر ایشلرڭ ویردیگی غفلت و سرسملكدن روحڭ تنفّسە احتیاج وقتی و انعامات الٰهیەنڭ تظاهر ایتدیگی بر آندر. روح بشر او تضییقدن قورتولوب، او غفلتدن صییریلوب، او معناسز و بقاسز شیلردن چیقوب، قیّوم باقی اولان منعم حقیقینڭ درگاهنە كیدوب، ال باغلایارق، یكون نعمتلرینە شكر و حمد ایدوب و استعانە ایتمك و جلال و عظمتنە قارشو ركوع ایلە عجزینی اظهار ایتمك و كمال بی زوالنە و جمال بی مثالنە قارشو سجدە ایدوب حیرت و محبّت و محویّتنی اعلان ایتمك دیمك اولان ظهر نمازینی قیلمق نە قدر كوزل،

نە قدر خوش، نە قدر لازم و مناسب اولدیغنی آڭلامایان انسان، انسان دگل. عصر وقتندەكە، او وقت هم كوز موسم حزینانەسنی و اختیارلق حالت محزونانەسنی و آخر زمان موسم ألیمانەسنی آڭدیرر و خاطرلاتدیرر. هم یومی ایشلرڭ نتیجەلنمەسی زمانی، هم او كوندە مظهر اولدیغی صحّت و سلامت و خیرلی خدمت كبی نعم الٰهیەنڭ بر یكون عظیم تشكیل ایتدیگی زمانی، هم او قوجە كونشڭ افولە میل ایتمسی اشارتیلە انسان بر مسافر مأمور و هر شی كچیجی، بی قرار اولدیغنی اعلان ایتمك زمانیدر. شیمدی، أبدیّتی ایستەین و ابد ایچون خلق اولونان و احسانە قارشو پرستش ایدن و فراقدن متألّم اولان روح انسان.. قالقوب آبدست آلوب، شو عصر وقتندە ایكیندی نمازینی قیلمق ایچون قدیم باقی و قیوم سرمدینڭ درگاە صمدانیەسنە عرض مناجات ایدرك، زوالسز و نهایتسز رحمتنڭ التفاتنە التجا ایدوب، حسابسز نعمتلرینە قارشو شكر و حمد ایدرك، عزت ربوبیتنە قارشو ذلیلانە ركوعە كیدوب، سرمدیت الوهیتنە قارشو محویتكارانە سجدە ایدرك، حقیقی بر تسلّی، بر راحت روح بولوب، حضور كبریاسندە كمربستۀ عبودیت اولمق دیمك اولان عصر نمازینی قیلمق نە قدر علوی بر وظیفە، نە قدر مناسب بر خدمت، نە قدر یرندە بر بورچ فطرت ادا ایتمك، بلكە غایت خوش بر سعادت الدە ایتمك اولدیغنی انسان اولان آڭلار.

مغرب وقتندەكە، او زمان هم قیشڭ باشلامەسندن یاز و كوز عالمنڭ نازنین و كوزل مخلوقاتنڭ وداع خزینانەسی ایچندە غروب ایتمەسنڭ زماننی آڭدیرر. هم انسانڭ وفاتیلە بتون سودكلرندن بر فراق ألیمانە ایچندە آیریلوب قبرە كیرمك زماننی خاطرلاتیر. هم دنیانڭ زلزلۀ سكرات ایچندە وفاتیلە، بتون سكنەسی باشقە عالملرە كوچمەسی و بو دار امتحان لامبەسنڭ سوندیریلمسی زماننی آڭدیرر، خاطرلاتیر. و زوالدە غروب ایدن محبوبلرە پرستش ایدنلری شدّتلە ایقاظ ایدر بر زماندر. ایشتە آقشام نمازی ایچون بویلە بر وقتدە فطرتًا بر جمال باقی یە آیینۀ مشتاق اولان روح بشر، شو عظیم ایشلری یاپان و بو جسیم عالملری چویرن، تبدیل ایدن قدیم لم یزل و باقئ لایزالڭ عرش عظمتنە یوزینی چویروب، بو فانیلرڭ اوستندە اللّٰە اكبر دییوب، اونلردن اللرینی چكوب، خدمت مولا ایچون ال باغلایوب، دائمِ باقینڭ حضورندە قیام ایدوب، الحمد للّٰه دیمكلە قصورسز كمالنە، مثلسز جمالنە، نهایتسز رحمتنە قارشو حمد و ثنا ایدوب [اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ] دیمكلە معینسز ربوبیّتنە، شریكسز الوهیّتنە، وزیرسز سلطنتنە قارشو عرض عبودیت و استعانە ایتمك.. هم نهایتسز كبریاسنە، حدسز قدرتنە و عجزسز عزّتنە قارشو ركوعە كیدوب،

بتون كائناتلە برابر ضعف و عجزینی فقر و ذلّتنی اظهار ایتمكلە [سُبْحَانَ رَبِّیَ الْعَظٖیمِ] دییوب، رب عظیمنی تسبیح ایدوب.. هم زوالسز جمال ذاتنە، تغیّرسز صفات قدسیەسنە، تبدلسز كمال سرمدیتنە قارشو سجدە ایدوب، حیرت و محویّت ایچندە ترك ماسوا ایلە محبّت و عبودیتنی اعلان ایدوب، هم بتون فانیلرە بدل بر جمیل باقی، بر رحیم سرمدی بولوب [سُبْحَانَ رَبِّیَ الْاَعْلٰی] دیمكلە زوالدن منزّه، قصوردن مبرّا ربّ اعلاسنی تقدیس ایتمك.. صوڭرە تشهّد ایدوب، اوتوروب، بتون مخلوقاتڭ تحیّات مباركەلرینی و صلوات طیّبەلرینی كندی حسابنە او جمیل لم یزل و جلیل لایزالە هدیە ایدوب و رسول اكرمنە سلام ایتمكلە بیعتنی تجدید و أوامرینە اطاعتنی اظهار ایدوب و ایماننی تجدید ایلە تنویر ایتمك ایچون شو قصر كائناتڭ انتظام حكیمانەسنی مشاهدە ایدوب، صانع ذوالجلالڭ وحدانیتنە شهادت ایتمك.. هم سلطنت ربوبیتڭ دلّالی و مبلّغ مرضیاتی و كتاب كائناتڭ ترجمان آیاتی اولان محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلامڭ رسالتنە شهادت ایتمك دیمك اولان مغرب نمازینی قیلمق نە قدر لطیف، نظیف بر وظیفە.. نە قدر عزیز، لذیذ بر خدمت.. نە قدر خوش و كوزل بر عبودیت.. نە قدر جدّی بر حقیقت.. و بو فانی مسافرخانەدە باقیانە بر صحبت و دائمانە بر سعادت اولدیغنی آڭلامایان آدم، ناصل آدم اولابیلیر؟

عشا وقتندەكە، او وقت، كوندوزڭ افقدە قالان بقیّۀ آثاری دخی غائب اولوب، كیجە عالمی كائناتی قاپلار. [مُقَلِّبُ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ] اولان قدیر ذوالجلالڭ او بیاض صحیفەیی بو سیاه صحیفەیە چویرمەسندەكی تصرّفات ربانیەسیلە، یازڭ مزیَّن، یشیل صحیفەسنی قیشڭ بارد، بیاض صحیفەسنە چویرمەسندەكی [مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ] اولان حكیم ذوالكمالڭ اجراآت الٰهیەسنی خاطرلاتیر. هم مرور زمانلە اهل قبورڭ بقیّۀ آثاری دخی، شو دنیادن كسیلمەسیلە بتون بتون باشقە عالمە كچمەسندەكی خالق موت و حیاتڭ شئونات الٰهیّەسنی آڭدیرر. هم طار و فانی و حقیر دنیانڭ تمامًا خراب اولوب، عظیم سكراتیلە وفات ایدوب، كنیش و باقی و عظمتلی عالم آخرتڭ انكشافندە خالق ارض و سماواتڭ تصرّفات جلالیەسنی و تجلّیات جمالیەسنی آڭدیرر، خاطرلاتدیرر بر زماندر. هم شو كائناتڭ مالك و متصرّف حقیقیسی، معبود و محبوب حقیقیسی او ذات اولابیلیركە، كیجە كوندوزی، قیش و یازی، دنیا و آخرتی بر كتابڭ صحیفەلری كبی سهولتلە چویرر. یازار، بوزار، دگیشدیرر. بتون بونلرە حكم ایدر بر قادر مطلق اولدیغنی اثبات ایدن بر وضعیتدر.

ایشتە نهایتسز عاجز، ضعیف، هم نهایتسز فقیر، محتاج، هم نهایتسز بر استقبال ظلماتنە طالمقدە، هم نهایتسز

حادثات ایچندە چالقانمقدە اولان روح بشر، یاتسو نمازینی قیلمق ایچون شو معنادەكی عشادە ابراهیم واری [لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖینَ] دییوب.. معبود لم یزل، محبوب لا یزالڭ درگاهنە نماز ایلە التجا ایدوب، شو فانی عالمدە و فانی عمردە و قراڭلق دنیادە و قراڭلق استقبالدە بر باقئ سرمدی ایلە مناجات ایدوب، بر پارچەجق بر صحبت باقی یە برقاچ دقیقەجق بر عمر باقی ایچندە دنیاسنە نور سرپەجك، استقبالنی ایشیقلاندیراجق، موجوداتڭ و احبابنڭ فراق و زوالندن نشئت ایدن یارەلرینە مرهم سورەجك اولان رحمان رحیمڭ التفات رحمتنی و نور هدایتنی كوروب ایستەمك..

هم موقّتًا اونی اونوتان و كیزلنن دنیایی، او دخی اونوتوب، دردلرینی قلبڭ آغلامەسیلە درگاە رحمتدە دوكوب.. هم نە اولور نە اولماز، ئولومە بڭزەین اویقویە كیرمدن اوّل صوڭ وظیفۀ عبودیتنی یاپوب، یومیە دفتر عملنی حسن خاتمە ایلە باغلامق ایچون صلاتە قیام ایتمك، یعنی بتون فانی سودكلرینە بدل، بر معبود و محبوب باقینڭ و بتون دیلنجیلك ایتدیگی عاجزلرە بدل، بر قدیر كریمڭ و بتون تیترەدیگی مضرلرڭ شرّندن قورتولمق ایچون بر حفیظ رحیمڭ حضورینە چیقمق.. هم فاتحە ایلە باشلامق، یعنی بر شیئە یارامایان و یرندە اولمایان ناقص، فقیر مخلوقلری مدح و منّتدارلغە بدل، بر كامل مطلق و غنیّ مطلق اولان ربّ العالمینی مدح و ثنا ایتمك.. هم [اِیَّاكَ نَعْبُدُ] خطابنە ترقّی ایتمك، یعنی كوچكلگی، هیچلگی، كیمسەسزلگی ایلە برابر، ازل و ابد سلطانی اولان مالك یوم الدینە انتسابیلە، شو كائناتدە نازدار بر مسافر و اهمّیتلی بر وظیفەدار مقامنە كیروب [اِیَّاكَ نَعْبُدُ وَاِیَّاكَ نَسْتَعٖینُ] دیمكلە، بتون مخلوقات نامنە كائناتڭ جماعت كبراسی و جمعیت عظماسندەكی عبادات و استعاناتی اوڭا تقدیم ایتمك.. هم [اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖیمَ] دیمكلە، استقبال قراڭلغی ایچندە سعادت ابدیەیە كیدن نورانی یولی اولان صراط مستقیمە هدایتی ایستەمك..

هم شیمدی یاتمش نباتات، حیوانات كبی.. كیزلنمش كونشلر، هشیار ییلدیزلر برر نفر مثللو امرینە مسخّر و بو مسافرخانۀ عالمدە برر لامبەسی و خدمتكاری اولان ذات ذوالجلالڭ كبریاسنی دوشونوب، اللّٰە اكبر دییوب ركوعە وارمق.. هم بتون مخلوقاتڭ سجدۀ كبراسنی دوشونوب، یعنی شو كیجەدە یاتمش مخلوقات كبی هر سنەدە، هر عصردەكی انواع موجودات، حتّی ارض، حتّی دنیا برر منتظم اوردو، بلكە برر مطیع نفر كبی وظیفۀ عبودیت دنیویەسندن امر كن فیكون ایلە ترخیص ایدیلدیگی زمان، یعنی عالم غیبە كوندریلدیگی

وقت، نهایت انتظام ایلە زوالدە غروب سجّادەسندە اللّٰە اكبر دییوب سجدە ایتدكلری.. هم امر [كُنْ فَیَكُونَ] دن كلن بر صیحۀ احیا و ایقاظ ایلە، یینە بهاردە قسمًا عینًا، قسمًا مِثلاً حشر اولوب قیام ایدوب، كمربستۀ خدمتِ مولا اولدقلری كبی.. شو انسانجق اونلرە اقتداءً او رحمن ذوالكمالڭ، او رحیم ذوالجمالڭ بارگاە حضورندە حیرت آلود بر محبّت، بقا آلود بر محویّت، عزت آلود بر تذلّل ایچندە اللّٰە اكبر دییوب سجودە كیتمك، یعنی بر نوع معراجە چیقمق دیمك اولان عشا نمازینی قیلمق.. نە قدر خوش، نە قدر كوزل، نە قدر شیرین، نە قدر یوكسك، نە قدر عزیز و لذیذ، نە قدر معقول و مناسب بر وظیفە، بر خدمت، بر عبودیت، بر جدّی حقیقت اولدیغنی البتە آڭلادڭ. دیمك شو بش وقت، هر بری برر انقلاب عظیمڭ اشاراتی و اجراآت جسیمۀ ربانیەنڭ اماراتی و انعامات كلّیۀ الٰهیەنڭ علاماتی اولدقلرندن، بورچ و ذمّت اولان فرض نمازڭ او زمانلرە تخصیصی نهایت حكمتدر.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی مَنْ اَرْسَلْتَهُ مُعَلِّمًا لِعِبَادِكَ لِیُعَلِّمَهُمْ كَیْفِیَّةَ مَعْرِفَتِكَ وَالْعُبُودِیَّةِ لَكَ وَمُعَرِّفًا لِكُنُوزِ اَسْمَٓائِكَ وَتَرْجُمَانًا لِاٰیَاتِ كِتَابِ كَٓائِنَاتِكَ وَمِرْاٰةً بِعُبُودِیَّتِهٖ لِجَمَالِ رُبُوبِیَّتِكَ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ وَارْحَمْنَا وَارْحَمِ الْمُؤْمِنٖینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ اٰمٖینَ بِرَحْمَتِكَ یَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖینَ

اوننجی سوز: ذوالفقار مجموعەسندە یازیلمشدر.

اون برنجی سوز: طلسملر مجموعەسندە یازیلمشدر.

اون ایكنجی سوز: ذوالفقار مجموعەسندە یازیلمشدر.

سعید النّورسی

[اون اوچنجی سوز]

ایكی مقامدر. ایكنجی مقامی كنچلك رهبری اولوب مستقل یازیلمقلە شیمدیلك بو مجموعەیە ادخال ایدیلمەمشدر.

[برنجی مقام]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْاٰنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنٖینَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا یَنْبَغٖی لَهُ

قرآن حكیم ایلە فلسفە علومنڭ محصول حكمتلرینی، درس عبرتلرینی، درجۀ علملرینی موازنە ایتمك ایسترسەڭ، شو كلەجك سوزلرە دقّت ایت!

ایشتە، قرآن معجز البیان، بتون كائناتدەكی عادیات نامیلە یاد اولونان، خارق العادە و برر معجزۀ قدرت اولان موجودات اوستندەكی عادت و الفت پردەسنی كسكین بیاناتیلە ییرتوب، او حقائق عجیبەیی ذی شعورە آچوب، نظر عبرتلرینی جلب ایدوب، عقولە توكنمز بر خزینۀ علوم آچار.

فلسفە حكمتی ایسە، بتون خارق العادە اولان معجزات قدرتی عادیات پردەسی ایچندە صاقلایوب، جاهلانە و لاقیدانە اوستندە كچر. یالڭز خارق العادەلكدن دوشن و انتظام خلقتدن خروج ایدن و كمال فطرتدن سقوط ایدن نادر فردلری نظر دقّتە عرض ایدر. اونلری برر عبرتلی حكمت دییە ذی شعورە تقدیم ایدر.

مثلا، اڭ جامع بر معجزۀ قدرت اولان انسانڭ خلقتنی عادی كوروب، لاقیدلقلە باقار. فقط انسانڭ كمال خلقتندن خروج ایتمش، اوچ آیاقلی یاخود ایكی باشلی بر انسانی، بر ولولۀ استغرابلە نظر عبرتە تشهیر ایدر. مثلا اڭ لطیف و عمومی بر معجزۀ رحمت اولان بتون یاورولرڭ خزینۀ غیبدن منتظم اعاشەلرینی عادی كوروب، كفران پردەسنی اوستنە چكر. فقط انتظامدن شذوذ ایتمش، قبیلەسندن جدا اولمش، یالڭز اولارق غربتە دوشمش، دڭزڭ آلتندە اولان بر بوجگڭ بر یشیل یاپراقلە اعاشەسنی كورور، اوندن تجلّی ایدن لطف و كرملە بتون بالیقجیلری آغلاتمق [حاشیە] ایستر.

ایشتە، قرآن حكیمڭ علم و حكمت و معرفت الٰهیە جهتیلە ثروت و غناسی.. و فلسفەنڭ علم و عبرت و معرفت صانع جهتندەكی فقر و افلاسنی كور، عبرت آل. ایشتە بو سردندركە، قرآن حكیم، نهایتسز پارلاق، یوكسك حقیقتلری جامع اولدیغندن، شعرڭ خیالاتندن مستغنیدر.

اوت، قرآن معجز البیانڭ اعجاز درجەسندەكی كمال نظام و انتظامی و كتاب كائناتدەكی انتظامات صنعتی، منتظم اسلوبلریلە تفسیر ایتدكلری حالدە، منظوم و شعر اولمدیغنڭ دیگر بر سرّی دە بودركە: آیتلرینڭ هر بر نجمی، وزن قیدی آلتنە كیرمەیوب، تا اكثر آیتلرە بر نوع مركز اولسون و قرداشی اولسون و مابینلرندە موجود مناسبات معنویەیە رابطە اولمق ایچون، او دائرۀ محیطە ایچندەكی آیتلرە برر خطّ مناسبت تشكیل ایتمەسیدر. كویا، سربست هر بر آیتڭ اكثر آیتلرە باقار برر كوزی، متوجّه برر یوزی واردركە، قرآن ایچندە بیڭلر قرآن بولونور، هر بر مشرب صاحبنە بریسنی ویرر. ناصلكە، یگرمی بشنجی سوزدە بیان ایدیلدیگی كبی، سورۀ اخلاص ایچندە اوتوز آلتی سورۀ اخلاص مقدارنجە، هر بری ذی الاجنحە اولان آلتی جملەنڭ تركیباتندن متشكّل بر خزینۀ علم توحید بولونویور و تضمّن ایدییور.

اوت، ناصلكە، سمادە اولان ییلدیزلرڭ صورتًا عدم انتظامی جهتیلە، هر بر ییلدیز قید آلتنە كیرمەیوب، هر بریسی اكثر ییلدیزە بر نوع مركز اولارق دائرۀ محیطەسندەكی برر برر هر بر ییلدیزە موجودات بینندەكی نسبت خفیّەیە اشارت اولارق، برر خطّ مناسبت اوزاتییور. كویا، هر بر تك ییلدیز، نجم آیت كبی، عموم ییلدیزلرە باقار برر كوزی، متوجّه برر یوزی واردر. ایشتە انتظامسزلق ایچندە كمال انتظامی كور، عبرت آل [وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ] نڭ بر سرّینی بیل. هم آیت [وَمَا یَنْبَغٖی لَهُ] سرّینی دە بونڭلە آڭلاكە.. شعرڭ شأنی، كوچك و سونوك حقیقتلری بیوك و پارلاق خیاللرلە سوسلندیروب بگندیرمك ایستر. حالبوكە، قرآنڭ حقیقتلری او قدر بیوك و عالی و پارلاق و رونقداردركە، اڭ بیوك و پارلاق خیال او حقیقتلرە نسبت ایدیلسە غایت كوچك و سونوك قالیر. مثلا، [یَوْمَ نَطْوِی السَّمَٓاءَ كَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ یُغْشِی الَّیْلَ النَّهَارَ یَطْلُبُهُ حَثٖیثًا اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَیْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمٖیعٌ لَدَیْنَا مُحْضَرُونَ] كبی حدسز حقیقتلری بوڭا شاهددر.

قرآنڭ هر بر آیتی، برر نجم ثاقب كبی، اعجاز و هدایت نورینی نشر ایلە كفر و غفلت ظلماتنی ناصل طاغیتدیغنی كورمك و ذوق ایتمك ایسترسەڭ، كندیڭی او عصر جاهلیتدە و او صحرای بدویتدە فرض ایتكە، هر شی ظلمت جهل و غفلت آلتندە پردۀ جمود و طبیعتە صاریلمش اولدیغی بر آندە، بردن، قرآنڭ لسان علویەسندن [یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مَا فِی السَّمٰوَاتِ وَمَا فِی الْاَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزٖیزِ الْحَكٖیمِ] كبی آیتلری ایشیت، باق. او ئولمش ویا یاتمش موجودات عالم [یُسَبِّحُ] صداسیلە ایشیتنلرڭ ذهنندە ناصل دیریلییورلر، هشیار اولویورلر، قیام ایدوب ذكر ایدییورلر. هم او قراڭلق كوك یوزندە برر جامد آتشپارە اولان ییلدیزلر و یردەكی پریشان مخلوقات،

[تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ] صیحەسیلە، ایشیتنلرڭ نظرندە كوك یوزی بر آغیز، بتون ییلدیزلر برر كلمۀ حكمتنما، برر نور حقیقت ادا.. و ارض بر قفا.. بَرّ و بحر برر لسان.. و بتون حیوانات و نباتات برر كلمۀ تسبیح فشان صورتندە عرض دیدار ایدر. یوقسە، بو زماندن تا او زمانە باقمقلە، مذكور ذوقڭ دقائقنی كورەمزسڭ.

اوت، او زماندنبری نورینی نشر ایدن و مرور زمان ایلە علوم متعارفە حكمنە كچن و سائر نیرّات اسلامیە ایلە پارلایان و قرآنڭ كونشیلە كوندوز رنكنی آلان بر وضعیت ایلە.. یاخود سطحی و بسیط بر پردۀ الفت ایلە باقسەڭ، البتە هر بر آیتڭ نە قدر طاتلی زمزمۀ اعجاز ایچندە، نە چشید ظلماتی طاغیتدیغنی حقّیلە كورەمزسڭ. و بر چوق انواع اعجازی ایچندە، بو نوع اعجازینی ذوق ایدەمزسڭ.

قرآن معجز البیانڭ اڭ یوكسك بر درجۀ اعجازینە باقمق ایسترسەڭ، شو تمثیل دوربینیلە، باق. شویلەكە: غایت یوكسك و غریب، غایتلە یاییلمش عجیب بر آغاچ فرض ایدەلمكە، او آغاچ، كنیش بر پردۀ غیب آلتندە، بر طبقۀ مستوریت ایچندە صاقلانمش. معلومدركە، بر آغاجڭ، انسانڭ اعضالری كبی اونڭ داللری، میوەلری، یاپراقلری، چیچكلری كبی بتون عضولری آراسندە بر مناسبت، بر تناسب، بر موازنت لازمدر. هر بر جزئی، او آغاجڭ ماهیّتنە كورە بر شكل آلیر، بر صورت ویریلیر.

ایشتە، هیچ كورونمەین (و حالاً كورونمییور) او آغاجە دائر بری چیقسە، پردە اوستندە اونڭ هر بر اعضاسنە مقابل بر رسم چكسە، برر حدود چیزسە.. دالدن میوەیە، میوەدن یاپراغە، بر تناسبلە، بر صورت ترسیم ایتسە و بربرندن نهایت اوزاق مبدأ و منتهاسنڭ اورتەسندە عضولرینڭ عین شكل و صورتنی كوسترەجك موافق ترسیماتلە طولدیرسە، البتە شبهە قالمازكە، او رسّام، او غیبی آغاجی، غیب آشنا نظریلە كورور. احاطە ایدر.. صوڭرە تصویر ایدر.

عینًا اونڭ كبی، قرآن معجز البیانڭ دخی حقیقت ممكناتە دائركە او حقیقت، دنیانڭ ابتداسندن طوت، تا آخرتڭ اڭ نهایتنە قدر اوزانمش و فرشدن عرشە و ذرّەدن شمسە قدر یاییلمش اولان شجرۀ خلقتڭ حقیقتنە دائر بیانات فرقانیەسی، او قدر تناسبی محافظە ایتمش و هر بر عضوە و میوەیە لایق برر صورت ویرمشدركە، بتون محقّقلر، نهایت تحقیقندە، قرآنڭ تصویرینە ما شٓاء اللّٰه، بارك اللّٰه دییوب، طلسم كائناتی و معمّای خلقتی كشف و فتح ایدن یالڭز سنسڭ، ای قرآن حكیم! دیمشلر.

[وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی] تمثیلدە قصور یوق، اسما و صفات الٰهیەیی، شئون و افعال ربّانیەیی بر شجرۀ طوبای نور حكمندە تمثیل ایدەلمكە.. او شجرۀ نورانیەنڭ دائرۀ عظمتی، ازلدن ابدە اوزانوب كیدییور، حدود كبریاسی غیر متناهی فضای اطلاقدە یاییلوب احاطە ایدییور، حدود اجراآتی، [یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهٖ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰی هُوَ الَّذٖی یُصَوِّرُكُمْ فِی الْاَرْحَامِ كَیْفَ یَشَٓاءُ] حدودندن طوت، تا [وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمٖینِهٖ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖی سِتَّةِ اَیَّامٍ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ] حدودینە قدر انتشار ایتمش او حقیقت نورانیەیی بتون دال و بوداقلریلە، غایات و میوەلریلە او قدر تناسبلە و بربرینە اویغون، بربرینە لایق، بربرینی قیرمایاجق بربرینڭ حكمنی بوزمایاجق، بربرندن توحّش ایتمەیەجك بر صورتدە او حقائق اسما و صفاتی و شئون و افعالی بیان ایتمشدركە، بتون اهل كشف و حقیقت و دائرۀ ملكوتدە جولان ایدن بتون اصحاب عرفان و حكمت، او بیانات فرقانیەیە قارشو سبحان اللّٰه دییوب، نە قدر طوغری، نە قدر مطابق، نە قدر كوزل، نە قدر لایق! دییەرك، تصدیق ایدییورلر.

مثلا، بتون دائرۀ امكان و دائرۀ وجوبە باقان، هم او ایكی شجرۀ عظیمەنڭ بر تك دالی حكمندە اولان ایمانڭ اركان ستّەسی و او اركانڭ بتون دال و بوداقلری، تا اڭ اینجە میوە و چیچكلری آرالرندە او قدر بر تناسب كوزتیلەرك تصویر ایدر و او درجە بر موازنت صورتندە تعریف ایدر و او مرتبە بر تناسب طرزندە اظهار ایدركە، عقلِ بشر ادراكندن عاجز و حسننە حیران قالیر. و او ایمان دالنڭ بر بوداغی حكمندە اولان اسلامیتڭ اركان خمسەسی آرالرندە و او اركانڭ تا اڭ اینجە تفرّعاتی و اڭ كوچك آدابی و اڭ اوزاق غایاتی و اڭ درین حكمیاتی و اڭ جزئی ثمراتنە وارنجەیە قدر آرالرندە حسن تناسب و كمال مناسبت و تام بر موازنت محافظە ایدیلدیگنە دلیل، او قرآن جامعڭ نصوص و وجوهندن و اشارات و رموزندن چیقان شریعت كبرای اسلامیەنڭ كمال انتظامی و موازنتی و حسن تناسبی و رصانتی.. جرح ایدیلمز بر شاهد عادل، شبهە كتیرمز بر برهان قاطعدر.

دیمك اولویوركە، بیانات قرآنیە، بشرڭ علم جزئیسنە، باخصوص بر امّینڭ علمنە مستند اولاماز. بلكە بر علم محیطە استناد ایدییور و جمیع اشیایی بردن كورەبیلیر، ازل و ابد اورتەسندە بتون حقائقی بر آندە مشاهدە ایدر بر ذاتڭ كلامیدر. [اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖی اَنْزَلَ عَلٰی عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا] بو حقیقتە اشارت ایدر.

اَللّٰهُمَّ یَا مُنْزِلَ الْقُرْاٰنِ بِحَقِّ الْقُرْاٰنِ وَبِحَقِّ مَنْ اُنْزِلَ عَلَیْهِ الْقُرْاٰنُ نَوِّرْ قُلُوبَنَا وَقُبُورَنَا بِنُورِ الْاٖیمَانِ وَالْقُرْاٰنِ اٰمٖینَ یَا مُسْتَعَانُ

[اون دردنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ الٓرٰ كِتَابٌ اُحْكِمَتْ اٰیَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكٖیمٍ خَبٖیرٍ

قرآن حكیمڭ و قرآنڭ مفسّر حقیقیسی اولان حدیثڭ بر قسم یوكسك و علوی حقائقنە چیقمق ایچون، تسلیم و انقیادی نقصان اولان قلبلرە یاردیم ایدەجك باصاماقلر حكمندە، او حقیقتلرڭ بر قسم نظیرەلرینە اشارت ایدەجگز. و خاتمەسندە بر درس عبرت و بر سرّ عنایت بیان ایدیلەجك. او حقیقتلردن حشر و قیامتڭ نظیرەلری اوننجی سوزدە، بالخاصّە طوقوزنجی حقیقتندە ذكر ایدیلدیگی ایچون تكرارە لزوم یوقدر. یالڭز سائر حقیقتلردن نمونە اولارق [بش مسئلە] ذكر ایدرز.

[برنجیسی] مثلا [خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖی سِتَّةِ اَیَّامٍ] آلتی كوندە یرلری و كوكلری یاراتدق دیمك اولان، هم بلكە بیڭ و اللی بیڭ سنە كبی اوزون زماندن عبارت اولان ایّام قرآنیە ایلە انسان دنیاسی و حیوان عالمی آلتی كوندە یاشایاجغنە اشارت ایدن حقیقت علویەسنە قناعت كتیرمك ایچون، برر كون حكمندە اولان هر بر عصردە، هر بر سنەدە، هر بر كوندە فاطر ذوالجلالڭ خلق ایتدیگی سیّال عالملری، سیّار كائناتلری، كچیجی دنیالری نظر شهودە كوسترییورز. اوت، كویا انسانلر كبی، دنیالر دخی برر مسافردر. هر موسمدە ذات ذوالجلالڭ امریلە عالَم طولار، بوشانیر.

[ایكنجیسی] مثلا، [وَلَا رَطْبٍ وَلَا یَابِسٍ اِلَّا فٖی كِتَابٍ مُبٖینٍ] [وَكُلَّ شَیْءٍ اَحْصَیْنَاهُ فٖی اِمَامٍ مُبٖینٍ] [لَا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰوَاتِ وَلَا فِی الْاَرْضِ وَلَٓا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَٓا اَكْبَرُ اِلَّا فٖی كِتَابٍ مُبٖینٍ] كبی آیتلرڭ افادە ایتدكلریكە: بتون اشیا، بتون احوالیلە، وجودە كلمدن و كلدكدن صوڭرە و كیتدكدن صوڭرە یازیلیدر و یازیلیر و یازیلییور، دیمك اولان حقیقت عالیەسنە قناعت كتیرمك ایچون، نقّاش ذوالجلال روی زمینڭ صحیفەسندە هر موسمدە، باخصوص بهاردە دگیشدیردیگی نهایتسز منتظم مخلوقاتڭ فهرستۀ وجودلرینی، تاریخچۀ حیاتلرینی، دساتیر حركتلرینی چكردكلرندە، تخوملرندە، كوكلرندە معنوی بر صورتدە درج و محافظە ایتدیگنی.. و زوالدن صوڭرە ثمرەلرندە عینًا قلم قدریلە معنوی بر طرزدە بسیط تخومجقلرندە یازدیغنی.. حتّی هر كچیجی بهاردە یاش قورو نە وارسە، محدود ذرّەجكلر و كمیكلر حكمندە اولان تخوملردە، ئولمش اودونلردە كمال انتظام ایلە

محافظە ایتدیگنی نظر شهودە كوسترییورز. كویا هر بر بهار بر تك چیچك كبی غایت منتظم و موزون اولارق زمینڭ یوزینە بر جمیل و جلیلڭ ألیلە طاقیلوب قوپاریلییور، قونوب قالدیریلییور.

حقیقت بویلە ایكن، بشرڭ اڭ عجیب بر ضلالتی بودركە: قدر قلمنڭ صحیفەسی اولان لوح محفوظڭ [یالڭز بر جلوۀ عكسی اولارق] فهرستۀ صنعت ربانیە اولوب، اهل غفلتڭ لسانندە (طبیعت دینیلن) بو كتابت فطریەیی، بو نقش صنعتی، بو منفعل مِسطر حكمتی طبیعت مؤثّرە دییەرك، مصدر و فاعل تلقّی ایتمەسیدر. [اَیْنَ الثَّرٰی مِنَ الثُّرَیَّا] حقیقت نرەدە، اهل غفلتڭ تلقّیلری نرەدە؟

[اوچنجیسی] مثلا، حملۀ عرش و یَرْ و كوكلرڭ ملائكۀ مؤكللری و سائر بر قسم ملكلر حقّندە مخبر صادقڭ تصویر ایتدیگی.. مثلا قرق بیڭلر باشلی، هر بر باشدە قرق بیڭلر لسان و هر لساندە قرق بیڭلر طرزدە تسبیحات ایتدكلرینی و انتظام و كلّیت و وسعت عبودیتلرینی افادە ایدن حقیقتە چیقمق ایچون، شوڭا دقّت ایتكە: ذات ذوالجلال [تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖیهِنَّ] [اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ] [اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَالْجِبَالِ] كبی آیتلرلە تصریح ایدییوركە، موجوداتڭ اڭ بیوگی و اڭ كلّیسی دخی، كندی كلّیتنە كورە و عظمتنە مناسب بر طرزدە تسبیحات ایتدیگنی كوسترییور. و اویلە دە كورونویور.

اوت، بر بحر مسبّح اولان شو سماواتڭ كلمات تسبیحیەسی كونشلر، آیلر، ییلدیزلر اولدیغی كبی.. بر طیر مسبّح و حامد اولان شو زمینڭ دخی الفاظ تحمیدیّەسی حیوانلر، نباتلر و آغاچلردر. دیمك هر بر آغاجڭ، هر بر ییلدیزڭ جزئی برر تسبیحاتی اولدیغی كبی.. زمینڭ دە و زمینڭ هر بر قطعەسنڭ دە و هر بر طاغ و درەنڭ دە و بَرّ و بحرینڭ دە و كوكلرڭ هر بر فلگنڭ دە و هر بر برجنڭ دە برر تسبیح كلیسی واردر. شو بیڭلر باشلری اولان زمینڭ هر باشندە یوز بیڭلر لسانلر بولونان و هر لساندە یوز بیڭ طرزدە تسبیحات چیچكلرینی، تحمیدات میوەلرینی عالم مثالدە ترجمانلق ایدوب كوسترەجك و عالم ارواحدە تمثیل ایدوب اعلان ایدەجك اوڭا كورە البتە بر ملك مؤكّلی واردر. اوت، متعدّد اشیا بر جماعت شكلنە كیرسە، بر شخص معنویسی اولاجقدر. اگر او جمعیّت امتزاج ایدوب اتّحاد شكلنی آلسە، اونی تمثیل ایدەجك بر شخص معنویسی، بر نوع روح معنویسی و وظیفۀ تسبیحیّەسنی كورەجك بر ملك مؤكّلی اولاجقدر.

ایشتە باق. مثال اولارق بو بارلە آغزینڭ، شو طاغ لساننڭ بر معظّم میوەسی اولان بو اوطەمزڭ اوڭندەكی چینار آغاجنە باق، كور. آغاجڭ شو اوچ باشنڭ هر باشندە قاچ یوز دال دیللری وار. و هر دیلدە باق، قاچ یوز موزون و منتظم میوە كلمەلری وار. و هر میوەدە دقّت ایت، قاچ یوز قناتلی، موزون تخومجق حرفلری امر (كن فیكو نە) مالك صانع ذوالجلالنە نە قدر بلیغ بر مدح و فصیح بر تسبیح ایتدیگنی ایشیتدیگڭ، كوردیگڭ كبی.. اوڭا مؤكّل ملك دخی، اوڭا كورە عالم معنادە متعدّد دیللر ایلە تسبیحاتنی تمثیل ایدییور. و حكمتًا اویلە اولمق كركدر.

[دردنجیسی] مثلا [اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَیْئًا اَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ] [وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ] [وَنَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖیدِ] [تَعْرُجُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَیْهِ فٖی یَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسٖینَ اَلْفَ سَنَةٍ] كبی آیتلرڭ افادە ایتدكلری حقیقت علویەسنەكە، قادر مطلق، او درجە سهولت و سرعتلە و معالجەسز و مباشرتسز اشیایی خلق ایدركە، یالڭز صرف بر امر ایلە ایجاد ایدر كبی كورونویور، فهم ایدیلییور. هم او صانع قدیر نهایت درجەدە مصنوعاتە قریب اولدیغی حالدە، مصنوعات نهایت درجەدە اوندن بعیددر. هم نهایتسز كبریاسیلە برابر غایت جزئی و حقیر اموری دخی، اهمّیتلە تنظیم و حسن صنعتدن خارج بیراقمییور.

ایشتە بو حقیقت قرآنیەنڭ وجودینە، موجوداتدە مشهود سهولت مطلقە ایچندە انتظام اكمل شهادت ایتدیگی كبی.. كلەجك تمثیل دخی اونڭ سرّ حكمتنی كوستریر. مثلا [وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰی] صانع ذوالجلالڭ اسمای حسناسندن نور اسمنڭ بر كثیف آیینەسی حكمندە اولان كونشڭ، امر ربّانی و تسخیر الٰهی ایلە مظهر اولدیغی وظیفەلر، شو حقیقتی فهمە تقریب ایدر. شویلەكە:

كونش، علویتیلە برابر، بتون شفّاف و پارلاق شیلرە نهایت درجەدە یاقین، بلكە اونلرڭ ذاتلرندن اونلرە داها یاقین اولدیغی.. جلوەسیلە و تمثالیلە و تصرّفە بڭزر چوق جهتلرلە اونلری متأثّر ایتدیگی حالدە، او شفّاف شیلر ایسە، بیڭلر سنە اوندن اوزاقدرلر. اونی هیچ بر وجهلە متأثّر ایدەمزلر. قربیت دعوا ایدەمزلر. هم او كونش هر شفّاف ذرّەیە، حتّی ضیاسی نرەیە كیرمش ایسە، اورادە حاضر و ناظر كبی اولدیغی، او ذرّەنڭ قابلیت و رنكنە كورە كونشڭ عكسی و بر نوع تمثالی كورونمسیلە آڭلاشیلیر. هم كونشڭ عظمت نورانیّتی درجەسندە احاطەسی، نفوذی زیادەلشیر. نورانیت عظمتندندركە، اڭ كوچك، اوفاق شیلر، اوندن كیزلنوب قاچامازلر.