بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ وَبِهٖ نَسْتَعٖینُ

[اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ]

ای قرداش! بندن برقاچ نصیحت ایستەدڭ. سن بر عسكر اولدیغڭ ایچون عسكرلك تمثیلاتیلە، سكز حكایەجكلر ایلە برقاچ حقیقتی نفسملە برابر دیڭلە. چونكە، بن نفسمی هركسدن زیادە نصیحتە محتاج كورویورم. وقتیلە سكز آیتدن استفادە ایتدیگم (سكز سوزی) براز اوزونجە نفسمە دیمشدم. شیمدی قیصەجە و عوام لسانیلە نفسمە دییەجگم. كیم ایسترسە برابر دیڭلەسین.

[برنجی سوز]

بسم اللّٰه هر خیرڭ باشیدر. بز دخی باشدە اوڭا باشلارز. بیل ای نفسم! شو مبارك كلمە اسلام نشانی اولدیغی كبی، بتون موجوداتڭ لسان حالیلە ورد زبانیدر. بسم اللّٰه نە بیوك توكنمز بر قوّت، نە چوق بیتمز بر بركت اولدیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگە باق، دیڭلە، شویلەكە: بدوی عرب چوللرندە سیاحت ایدن آدمە كركدركە، بر قبیلە رئیسنڭ اسمنی آلسین و حمایەسنە كیرسین. تا شقیلرڭ شرّندن قورتولوب حاجاتنی تدارك ایدەبیلسین. یوقسە تك باشیلە حدسز دوشمان و احتیاجاتنە قارشو پریشان اولاجقدر. ایشتە بویلە بر سیاحت ایچون ایكی آدم، صحرایە چیقوب كیدییورلر. اونلردن بریسی متواضع ایدی، دیگری مغرور. متواضعی بر رئیسڭ اسمنی آلدی، مغرور آلمدی. آلانی، هر یردە سلامتلە كزدی. بر قاطع الطّریقە راست كلسە، دیر: بن فلان رئیسڭ اسمیلە كزرم. شقی دفع اولور، ایلیشەمز. بر چادیرە كیرسە، او نام ایلە حرمت كورور. اوتەكی مغرور بتون سیاحتندە اویلە بلالر چكركە، تعریف ایدیلمز. دائما تیترر، دائما دیلنجیلك ایدردی. هم ذلیل، هم رذیل اولدی.

ایشتە ای مغرور نفسم! سن او سیّاحسڭ. شو دنیا ایسە بر چولدر. عجزڭ و فقرڭ حدسزدر.

دوشمانڭ، حاجاتڭ نهایتسزدر. مادام اویلەدر، شو صحرانڭ مالك ابدیسی و حاكم ازلیسنڭ اسمنی آل. تا بتون كائناتڭ دیلنجیلگندن و هر حادثاتڭ قارشوسندە تیترەمەدن قورتولاسڭ.

اوت، بو كلمە اویلە مبارك بر دفینەدركە، سنڭ نهایتسز عجزڭ و فقرڭ، سنی نهایتسز قدرتە، رحمتە ربط ایدوب، قدیر رحیمڭ درگاهندە عجزی، فقری اڭ مقبول بر شفاعتجی یاپار. اوت، بو كلمە ایلە حركت ایدن، او آدمە بڭزركە، عسكرە قید اولور. دولت نامنە حركت ایدر. هیچ بر كیمسەدن پرواسی قالماز. قانون نامنە، دولت نامنە دیر، هر ایشی یاپار، هر شیئە قارشو طایانیر. باشدە دیمشدك: بتون موجودات، لسان حال ایلە بسم اللّٰه دیر. اویلەمی؟

اوت، ناصلكە كورسەڭ، بر تك آدم كلدی. بتون شهر اهالیسنی جبرًا بر یرە سوق ایتدی، و جبرًا ایشلردە چالیشدیردی. یقینًا بیلیرسڭ.. او آدم كندی نامیلە، كندی قوّتیلە حركت ایتمییور. بلكە او بر عسكردر، دولت نامنە حركت ایدر. بر پادشاه قوّتنە استناد ایدر. اویلە دە، هر شی جناب حقّڭ نامنە حركت ایدركە.. ذرّەجكلر كبی تخوملر، چكردكلر، باشلرندە قوجە آغاچلری طاشییورلر. طاغ كبی یوكلری قالدیرییورلر. دیمك هر بر آغاچ بسم اللّٰه دیر. خزینۀ رحمت میوەلرندن اللرینی طولدیرییورلر. بزلرە طابلەجیلق ایدییورلر. هر بر بوستان بسم اللّٰه دیر. مطبخۀ قدرتدن بر قازان اولوركە، چشید چشید، پك چوق مختلف لذیذ طعاملر ایچندە برابر پیشیریلییور. هر بر اینك، دوە، قویون، كچی كبی مبارك حیوانلر بسم اللّٰه دیرلر. رحمت فیضندن برر سوت چشمەسی اولورلر. بزلرە رزّاق نامنە اڭ لطیف، اڭ نظیف آب حیات كبی بر غدایی تقدیم ایدییورلر. هر بر نبات و آغاچ و اوتلرڭ ایپك كبی یوموشاق كوك و طمارلری بسم اللّٰه دیرلر. سرت اولان طاش و طوپراغی دلرلر، كچرلر. اللّٰه نامنە، رحمان نامنە دیرلر. هر شی اونلرە مسخّر اولور. اوت، هوادە داللرڭ انتشاری و میوە ویرمسی كبی.. او سرت طاش و طوپراقدەكی كوكلرڭ كمال سهولتلە انتشار ایتمسی و یر آلتندە یمیش ویرمسی.. هم شدّت حرارتە قارشو آیلرجە نازك، یشیل یاپراقلرڭ یاش قالمسی، طبیعیّونڭ آغزینە شدّتلە طوقات اورویور. كور اولاسی كوزینە پارماغنی صوقویور و دییوركە: اڭ كووندیگڭ صلابت و حرارت دخی، امر تحتندە حركت ایدییورلركە.. او ایپك كبی یوموشاق طمارلر، برر عصای موسیؑ كبی [فَاضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ] امرینە امتثال ایدرك

طاشلری شقّ ایدرلر. و او سیغارە كاغدی كبی اینجە نازنین یاپراقلر، برر اعضای ابراهیمؑ كبی، آتش صاچان حرارتە قارشو [یَا نَارُ كُونٖی بَرْدًا وَسَلَامًا] آیتنی اوقویورلر. مادام هر شی، معنًا بسم اللّٰه دیر. اللّٰه نامنە، اللّٰهڭ نعمتلرینی كتیروب بزلرە ویرییورلر. بز دخی بسم اللّٰه دیملی ییز. اللّٰه نامنە ویرملی ییز. اللّٰه نامنە آلملی ییز. اویلە ایسە، اللّٰه نامنە ویرمەین غافل انسانلردن آلماملی ییز.

[سؤٓال] طابلەجی حكمندە اولان انسانلرە بر فیئٓات ویرییورز. عجبا اصل مال صاحبی اولان اللّٰه، نە فیئٓات ایستەیور؟ [الجواب] اوت، او منعم حقیقی، بزدن او قیمتدار نعمتلرە، ماللرە بدل ایستەدیگی فیئٓات ایسە اوچ شیدر: بری ذكر، بری شكر، بری فكردر. باشدە بسم اللّٰه ذكردر. آخردە الحمد للّٰه شكردر. اورتەدە بو قیمتدار خارقۀ صنعت اولان نعمتلر، احد صمدڭ معجزۀ قدرتی و هدیۀ رحمتی اولدیغنی دوشونمك و درك ایتمك فكردر. بر پادشاهڭ قیمتدار بر هدیەسنی سڭا كتیرن بر مسكین آدمڭ آیاغنی أوپوب، هدیە صاحبنی طانیمامق نە درجە بلاهت ایسە، اویلە دە.. ظاهری منعملری مدح و اونلرە محبّت ایدوب منعم حقیقی یی اونوتمق، اوندن بیڭ درجە داها بلاهتدر. ای نفس! بویلە أبله اولمامق ایسترسەڭ، اللّٰه نامنە ویر، اللّٰه نامنە آل. اللّٰه نامنە باشلا، اللّٰه نامنە ایشلە. والسّلام.

[ایكنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اَلَّذٖینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ

ایماندە نە قدر بیوك بر سعادت و نعمت.. و نە قدر بیوك بر لذّت و راحت بولوندیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگە باق، دیڭلە: بر وقت ایكی آدم، هم كیف، هم تجارت ایچون سیاحتە كیدرلر. بری خودبین، طالعسز بر طرفە.. دیگری خدابین، بختیار دیگر طرفە سلوك ایدر، كیدرلر. خودبین آدم هم خودگام، هم خود أندیش، هم بدبین اولدیغندن، بدبینلك جزاسی اولارق نظرندە پك فنا بر مملكتە دوشر. باقاركە، هر یردە عاجز بیچارەلر زوربە، مدهش آدملرڭ

اللرندن و تخریباتلرندن واویلا ایدییورلر. بتون كزدیگی یرلردە بویلە حزین، الیم بر حالی كورور. بتون مملكت بر ماتمخانۀ عمومی شكلنی آلمش. كندیسی شو الیم و مظلم حالتی حسّ ایتمەمك ایچون، سرخوشلقدن باشقە چارە بولاماز. چونكە هركس اوڭا دوشمان و اجنبی كورونویور. و اورتەلقدە دخی مدهش جنازەلری و مأیوسانە آغلایان یتیملری كورور. وجدانی عذاب ایچندە قالیر.

دیگری خدابین، خُداپرست و حق أندیش، كوزل اخلاقلی ایدیكە، نظرندە پك كوزل بر مملكتە دوشدی. ایشتە بو أیی آدم، كیردیگی مملكتدە بر عمومی شنلك كورویور. هر طرفدە بر سرور، بر شهر آیین، بر جذبە و نشئە ایچندە ذكرخانەلر، هركس اوڭا دوست و اقربا كورونور. بتون مملكتدە یاشاسینلر و تشكّرلر ایلە بر ترخیصات عمومیە شنلگی كورویور. هم تكبیر و تهلیل ایلە مسرورانە اخذ عسكر ایچون بر طاوول، بر موسیقی سسی ایشیتییور. اوّلكی بدبختڭ هم كندی، هم عموم خلقڭ ألمیلە متألّم اولمەسنە بدل.. شو بختیار هم كندی، هم عموم خلقڭ سروریلە مسرور و مفرّح اولور. هم كوزلجە بر تجارت النە كچر. اللّٰهە شكر ایدر. صوڭرە دونر. اوتەكی آدمە راست كلیر. حالنی آڭلار. اوڭا دیر: یاهو! سن دیوانە اولمشسڭ. باطنڭدەكی چركینلكلر ظاهریڭە عكس ایتمش اولملیكە، كولمگی آغلامق، ترخیصاتی صویمق و تالان ایتمك توهّم ایتمشسڭ. عقلڭی باشڭە آل. قلبڭی تمیزلە. تا شو مصیبتلی پردە سنڭ نظرڭدن قالقسین. حقیقتی كورەبیلەسڭ. زیرا نهایت درجەدە عادل، مرحمتكار، رعیّتپرور، مقتدر، انتظامپرور، مشفق بر ملِكڭ مملكتی.. هم بو درجە كوز اوڭندە آثار ترقیات و كمالات كوسترن بر مملكت، سنڭ وهمڭڭ كوستردیگی صورتدە اولاماز. صوڭرە او بدبختڭ عقلی باشنە كلیر. ندامت ایدر. اوت، بن عشرتدن دیوانە اولمشدم. اللّٰه سندن راضی اولسونكە، جهنّمی بر حالتدن بنی قورتاردڭ دیر.

ای نفسم! بیلكە، اوّلكی آدم كافردر. ویا فاسق غافلدر. شو دنیا اونڭ نظرندە بر ماتمخانۀ عمومیدر. بتون ذی حیات فراق و زوال سیللەسیلە آغلایان یتیملردر. حیوان و انسان ایسە، اجل پنچەسیلە پارچەلانان كیمسەسز باشی بوزوقلردر. طاغلر و دڭزلر كبی بیوك موجودات روحسز، مدهش جنازەلر حكمندەدرلر. داها بونڭ كبی چوق الیم، أزیجی دهشتلی اوهام، كفرندن و ضلالتندن نشئت ایدوب، اونی معنًا تعذیب ایدر.

دیگر آدم ایسە مؤمندر. جناب خالقی طانیر، تصدیق ایدر. اونڭ نظرندە شو دنیا بر ذكرخانۀ رحمن، بر تعلیمگاە بشر و حیوان و بر میدانِ امتحانِ انس و جاندر. بتون وفیات حیوانیە و انسانیە ایسە ترخیصاتدر. وظیفۀ حیاتنی بیتیرنلر بو دار فانیدن معنًا مسرورانە دغدغەسز بر عالمە كیدرلر. تا یڭی وظیفەدارلرە یر آچیلسین. كلوب چالیشسینلر. بتون تولّدات حیوانیە و انسانیە ایسە، اخذ عسكرە، سلاح آلتنە، وظیفە باشنە كلمكدر. بتون ذی حیات برر موظّف، مسرور عسكر.. برر مستقیم، ممنون مأمورلردر. بتون صدالر ایسە، یا وظیفە باشلامەسندەكی ذكر و تسبیح.. و پایدوسدن كلن شكر و تفریح.. ویا ایشلەمك نشئەسندن نشئت ایدن نغماتدر. بتون موجودات، او مؤمنڭ نظرندە سید كریمنڭ و مالك رحیمنڭ برر مونس خدمتكاری، برر دوست مأموری، برر شیرین كتابیدر. داها بونڭ كبی پك چوق لطیف، علوی و لذیذ، طاتلی حقیقتلر ایمانندن تجلّی ایدر. تظاهر ایدر. دیمك ایمان، بر معنوی طوبای جنّت چكردگنی طاشییور. كفر ایسە، معنوی بر زقّوم جهنّم تخومنی صاقلایور. دیمك سلامت و امنیت، یالڭز اسلامیتدە و ایماندەدر. اویلە ایسە بز دائما اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی دٖینِ الْاِسْلَامِ وَكَمَالِ الْاٖیمَانِ دیملی ییز.

[اوچنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ یَٓا اَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا

عبادت، نە بیوك بر تجارت و سعادت.. فسق و سفاهت، نە بیوك بر خسارت و هلاكت اولدیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگە باق، دیڭلە: بر وقت ایكی عسكر اوزاق بر شهرە كیتمك ایچون امر آلییورلر. برابر كیدرلر. تا یول ایكیلشیر. بر آدم اورادە بولونور. اونلرە دیر: شو صاغدەكی یول، هیچ ضرری اولمامقلە برابر، اوندە كیدن یولجیلردن اوندن طوقوزی بیوك كار و راحت كورور. صولدەكی یول ایسە، منفعتی اولمامقلە برابر، اون یولجیسندن طوقوزی ضرر كورور. هم ایكیسی قیصە و اوزونلقدە بردرلر.

یالڭز بر فرق واركە.. انتظامسز، حكومتسز اولان صول یولڭ یولجیسی چانطەسز، سلاحسز كیدر. ظاهری بر خفّت، یالانجی بر راحتلق كورور. انتظام عسكری آلتندەكی صاغ یولڭ یولجیسی ایسە، مغدّی خلاصەلردن طولو درت اوقّەلق بر چانطە.. و هر عدوّی آلت و مغلوب ایدەجك ایكی قیّەلق بر مكمّل میری سلاحی طاشیمغە مجبوردر. او ایكی عسكر، او معرّف آدمڭ سوزینی دیڭلەدكدن صوڭرە، شو بختیار نفر صاغە كیدر بر بطمان آغیرلغی اوموزینە و بلنە یوكلر. فقط قلبی و روحی بیڭلر بطمان منّتلردن و قورقولردن قورتولور. اوتەكی بدبخت نفر ایسە، عسكرلگی بیراقیر. نظامە تابع اولمق ایستەمز. صولە كیدر. جسمی بر بطمان آغیرلقدن قورتولور. فقط قلبی بیڭلر بطمان منّتلر آلتندە و روحی حدسز قورقولر آلتندە ازیلیر. هم هركسە دیلنجی، هم هر شیدن، هر حادثەدن تیترر بر صورتدە كیدر. تا محلّ مقصودە یتیشیر. اورادە عاصی و قاچاق جزاسنی كورور. عسكرلك نظامنی سَون، چانطە و سلاحنی محافظە ایدن و صاغە كیدن نفر ایسە، كیمسەدن منّت آلمایارق، كیمسەدن خوف ایتمەیەرك، راحت قلب و وجدان ایلە كیدر. تا او مطلوب شهرە یتیشیر. اورادە وظیفەسنی كوزلجە یاپان بر ناموسلی عسكرە مناسب بر مكافات كورور.

ایشتە ای نفس سركش! بیلكە او ایكی یولجی، بری مطیع قانون الٰهی، بریسی دە عاصی و هوایە تابع انسانلردر. او یول ایسە، حیات یولیدركە، عالم ارواحدن كلوب قبردن كچر، آخرتە كیدر. او چانطە و سلاح ایسە، عبادت و تقوادر. عبادتڭ چندان ظاهری بر آغیرلغی وار. فقط معناسندە اویلە بر راحتلق و خفیفلك واركە، تعریف ایدیلمز. چونكە عابد نمازندە دیر: [اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] یعنی خالق و رزّاق اوندن باشقە یوقدر. ضرر و منفعت اونڭ الندەدر. او هم حكیمدر، عبث ایش یاپماز. هم رحیمدر، احسانی، مرحمتی چوقدر، دییە اعتقاد ایتدیگندن، هر شیدە بر خزینۀ رحمت قاپوسنی بولور. دعا ایلە چالار. هم هر شیئی كندی ربّیسنڭ امرینە مسخّر كورور، ربّیسنە التجا ایدر. توكّل ایلە استناد ایدوب هر مصیبتە قارشو تحصّن ایدر. ایمانی اوڭا بر امنیت تامّە ویرر. اوت، هر حقیقی حسنات كبی، جسارتڭ دخی منبعی ایماندر، عبودیتدر. هر سیّئٓات كبی، جبانتڭ دخی منبعی ضلالتدر. اوت، تام منوَّر القلب بر عابدی، كرۀ ارض بومبە اولوب پاتلاسە، احتمالدركە، اونی قورقوتماز. بلكە خارقە بر قدرت صمدانیەیی لذّتلی بر حیرت ایلە سیر ایدەجك.

فقط مشهور بر منوَّر العقل دینیلن قلبسز بر فاسق فیلسوف ایسە، كوگدە بر قویروقلی ییلدیزی كورسە، یردە تیترر. عجبا بو سرسری ییلدیز ارضمزە چارپماسینمی؟ دیر، اوهامە دوشر. [بر وقت بویلە بر ییلدیزدن آمریقە تیترەدی. چوقلری كیجە وقتی خانەلرینی ترك ایتدیلر.]

اوت، انسان نهایتسز شیلرە محتاج اولدیغی حالدە، سرمایەسی هیچ حكمندە.. هم نهایتسز مصیبتلرە معروض اولدیغی حالدە، اقتداری هیچ حكمندە بر شی.. عادتا سرمایە و اقتدارینڭ دائرەسی، ألی نرەیە یتیشیرسە او قدردر. فقط امللری، آرزولری و ألملری و بلالری ایسە، دائرەسی كوزی، خیالی نرەیە یتیشیرسە و كیدنجەیە قدر كنیشدر. بو درجە عاجز و ضعیف، فقیر و محتاج اولان روح بشرە عبادت، توكّل، توحید، تسلیم نە قدر عظیم بر كار، بر سعادت، بر نعمت اولدیغنی بتون بتون كور اولمایان كورور، درك ایدر. معلومدركە، ضررسز یول ضررلی یولە (ولو اون احتمالدن بر احتمال ایلە اولسە) ترجیح ایدیلیر. حالبوكە مسئلەمز اولان عبودیت یولی ضررسز اولمقلە برابر (اوندن طقوز احتمال ایلە) بر سعادت ابدیە خزینەسی واردر. فسق و سفاهت یولی ایسە، (حتّی فاسقڭ اعترافیلە دخی) منفعتسز اولدیغی حالدە.. (اوندن طقوز احتمال ایلە) شقاوت ابدیە هلاكتی بولوندیغی، اجماع و تواتر درجەسندە حدسز اهل اختصاصڭ و مشاهدەنڭ شهادتیلە ثابتدر. و اهل ذوقڭ و كشفڭ اخباراتیلە محقّقدر.

[الحاصل] آخرت كبی دنیا سعادتی دخی عبادتدە و اللّٰهە عسكر اولمقدەدر. اویلە ایسە، بز دائما [اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَی الطَّاعَةِ وَالتَّوْفٖیقِ] دیملی ییز. و مسلمان اولدیغمزە شكر ایتملی ییز.

[دردنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اَلصَّلَاةُ عِمَادُ الدّٖینِ

نماز نە قدر قیمتدار و مهم، هم نە قدر اوجوز و آز بر مصرف ایلە قزانیلیر.. هم نمازسز آدم نە قدر دیوانە و ضررلی اولدیغنی ایكی كرّە ایكی درت ایدر درجەسندە قطعی آڭلامق ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگە باق، كور: بر زمان بر بیوك حاكم، ایكی خدمتكارینی هر بریسنە یگرمی درت آلتون ویروب، ایكی آی اوزاقلقدە خاص و كوزل

بر چفتلگنە اقامت ایتمك ایچون كوندرییور. و اونلرە امر ایدركە: شو پارە ایلە یول و بیلت مصرفی یاپیڭز. هم اورادەكی مسكنڭزە لازم بعض شیلری مبایعە ایدیڭز. بر كونلك مسافەدە بر ایستاسیون واردر. هم آرابە، هم كمی، هم شمندوفر، هم طیّارە بولونور. سرمایەیە كورە بینیلیر.

ایكی خدمتكار درس آلدقدن صوڭرە كیدرلر. بریسی بختیار ایدیكە، ایستاسیونە قدر بر پارچە پارە مصرف ایدر. فقط او مصرف ایچندە افندیسنڭ خوشنە كیدەجك اویلە كوزل بر تجارت الدە ایدركە، سرمایەسی بردن بیڭە چیقار. اوتەكی خدمتكار بدبخت، سرسری اولدیغندن ایستاسیونە قدر یگرمی اوچ آلتوننی صرف ایدر. قومارە مومارە ویروب ضایع ایدر. بر تك آلتونی قالیر. آرقداشی اوڭا دیر: یاهو! شو لیرەڭی بر بیلتە ویر، تا بو اوزون یولدە یایان و آچ قالمایاسڭ. هم بزم افندیمز كریمدر. بلكە مرحمت ایدر. ایتدیگڭ قصوری عفو ایدر. سنی دە طیّارەیە بیندیررلر. بر كوندە محّل اقامتمزە كیدرز. یوقسە ایكی آیلق بر چولدە آچ، یایان، یالڭز كیتمگە مجبور اولورسڭ. عجبا شو آدم عناد ایدوب او تك لیرەسنی، بر دفینە آناختاری حكمندە اولان بر بیلتە ویرمەیوب، موقّت بر لذّت ایچون سفاهتە صرف ایتسە، غایت عقلسز، ضررلی، بدبخت اولدیغنی اڭ عقلسز آدم دخی آڭلامازمی؟

ایشتە ای نمازسز آدم! و ای نمازدن خوشلانمایان نفسم! او حاكم ایسە ربّمز، خالقمزدر. او ایكی خدمتكار یولجی ایسە، بری متدیّن نمازینی شوق ایلە قیلار، دیگری غافل، نمازسز انسانلردر. او یگرمی درت آلتون ایسە، یگرمی درت ساعت هر كوندەكی عمردر. او خاص چفتلك ایسە جنّتدر. او ایستاسیون ایسە قبردر. او سیاحت ایسە قبرە، حشرە، ابدە كیدەجك بشر یولجیلغیدر. عملە كورە، تقوا قوّتنە كورە او اوزون یولی متفاوت درجەدە قطع ایدرلر. بر قسم اهل تقوا برق كبی، بیڭ سنەلك یولی بر كوندە كسر. بر قسمی دە خیال كبی، اللی بیڭ سنەلك بر مسافەیی بر كوندە قطع ایدر. قرآن عظیم الشّان شو حقیقتە ایكی آیتیلە اشارت ایدر. او بیلت ایسە نمازدر. بر تك ساعت بش وقت نمازە آبدست ایلە كافی كلیر. عجبا یگرمی اوچ ساعتنی شو قیصەجق حیات دنیویەیە صرف ایدن و او اوزون حیات ابدیەیە بر تك ساعتنی صرف ایتمەین نە قدر ضرر ایدر، نە قدر نفسنە ظلم ایدر، نە قدر خلاف عقل حركت ایدر؟ زیرا بیڭ آدمڭ اشتراك ایتدیگی

بر پییانغو قومارینە یاری مالنی ویرمك عقل قبول ایدرسە: حالبوكە قزانچ احتمالی بیڭدن بردر، صوڭرە یگرمی درتدن بر مالنی یوزدە طقسان طقوز احتمال ایلە قزانجی مصدَّق بر خزینۀ ابدیەیە ویرمەمك، نە قدر خلاف عقل و حكمت حركت ایتدیگنی، نە قدر عقلدن اوزاق دوشدیگنی كندینی عاقل ظن ایدن آدم آڭلامازمی؟ حالبوكە نمازدە روحڭ و قلبڭ و عقلڭ بیوك بر راحتی واردر. هم جسمە دە او قدر آغیر بر ایش دگلدر. هم نماز قیلانڭ دیگر مباح دنیوی عمللری كوزل بر نیت ایلە عبادت حكمنی آلیر. بو صورتدە بتون سرمایۀ عمرینی آخرتە مال ایدەبیلیر. فانی عمرینی بر جهتدە ابقا ایدر.

[بشنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الَّذٖینَ اتَّقَوْا وَالَّذٖینَ هُمْ مُحْسِنُونَ

نماز قیلمق و بیوك كناهلری ایشلەمەمك، نە درجە حقیقی بر وظیفۀ انسانیت.. و نە قدر فطری مناسب بر نتیجۀ خلقت بشریە اولدیغنی كورمك ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگە باق، دیڭلە.

سفربرلكدە بر طابوردە بری معلَّم وظیفەپرور.. دیگری عجمی، نفسپرور ایكی عسكر برابر بولونویوردی. وظیفەپرور نفر تعلیمە و جهادە دقّت ایدر، ارزاق و تعییناتنی هیچ دوشونمزدی. چونكە آڭلامشكە اونی بسلەمك و جهازاتنی ویرمك، خستە اولسە تداوی ایتمك، حتّی عند الحاجە لقمەیی آغزینە قویمغە قدر، دولتڭ وظیفەسیدر. و اونڭ اصل وظیفەسی تعلیم و جهاددر. فقط بعض ارزاق و جهازات ایشلرندە ایشلر. قازان قایناتیر. قاراوانەیی ییقار، كتیریر. اوڭا صورولسە: نە یاپییورسڭ؟ دولتڭ آنغاریەسنی چكییورم دیر. دیمییور: نفقەم ایچون چالیشییورم. دیگر شكمپرور و عجمی نفر ایسە، تعلیمە و حربە دقّت ایتمزدی. او دولت ایشیدر. بڭا نە، دیردی. دائم نفقەسنی دوشونوب اونڭ پشنە طولاشیر، طابوری ترك ایدر، چارشویە كیدر، آلیش ویریش ایدردی. بر كون معلَّم آرقداشی اوڭا دیدی: برادر، اصل وظیفەڭ تعلیم و محاربەدر. سن اونڭ ایچون بورایە كتیریلمشسڭ. پادشاهە اعتماد ایت. او سنی آچ بیراقماز. او اونڭ وظیفەسیدر. هم سن عاجز و فقیرسڭ. هر یردە كندیڭی بسلتدیرەمزسڭ. هم مجاهدە و سفربرلك زمانیدر. هم سڭا

عاصیدر دیر. جزا ویررلر. اوت، ایكی وظیفە پیشمزدە كورونویور. بری پادشاهڭ وظیفەسیدر. بعضًا بز اونڭ آنغاریەسنی چكرزكە، بزی بسلەمكدر. دیگری بزم وظیفەمزدر. پادشاه بزە تسهیلات ایلە یاردیم ایدركە، تعلیم و حربدر. عجبا او سرسری نفر او مجاهد معلَّمە قولاق ویرمزسە، نە قدر تهلكەدە قالیر، آڭلارسڭ!

ایشتە ای تنبل نفسم! او طالغەلی میدان حرب، بو دغدغەلی دنیا حیاتیدر. او طابورلرە تقسیم ایدیلن اوردو ایسە، جمعیت بشریەدر. و او طابور ایسە، شو عصرڭ جماعت اسلامیّەسیدر. او ایكی نفر ایسە، بری، فرائض دینیەسنی بیلن و ایشلەین.. و كبائری ترك و كناهلری ایشلەمەمك ایچون نفس و شیطانلە مجاهدە ایدن متّقی مسلماندر. دیگری، رزاق حقیقی یی اتهام ایتمك درجەسندە درد معیشتە طالوب فرائضی ترك.. و معیشت یولندە راست كلن كناهلری ایشلەین فاسقِ خاسردر. و او تعلیم و تعلیمات ایسە، (باشدە نماز) عبادتدر. و او حرب ایسە نفس و هوا، جن و انس شیطانلرە قارشو مجاهدە ایدوب كناهلردن و اخلاق رذیلەدن قلب و روحنی هلاكت ابدیەدن قورتارمقدر. و او ایكی وظیفە ایسە، بریسی حیاتی ویروب بسلەمكدر. دیگری حیاتی ویرنە و بسلەینە پرستش ایدوب یالوارمقدر. اوڭا توكّل ایدوب امنیت ایتمكدر.

اوت، اڭ پارلاق بر معجزۀ صنعت صمدانیە و بر خارقۀ حكمت ربانیە اولان حیاتی كیم ویرمش، یاپمش ایسە، رزقلە او حیاتی بسلەین و ادامە ایدن دە اودر. اوندن باشقە اولماز. دلیلمی ایسترسڭ؟ اڭ ضعیف، اڭ آبدال حیوان اڭ أیی بسلنیر. [میوە قورتلری و بالیقلر كبی] اڭ عاجز، اڭ نازك مخلوق اڭ أیی رزقی او ییر. [چوجقلر و یاورولر كبی]. اوت، واسطۀ رزق حلال اقتدار و اختیار ایلە اولمدیغنی.. بلكە عجز و ضعف ایلە اولدیغنی آڭلامق ایچون بالیقلر ایلە تیلكیلری، یاورولر ایلە جاناورلری، آغاچلر ایلە حیوانلری موازنە ایتمك كافیدر. دیمك درد معیشت ایچون نمازینی ترك ایدن، او نفرە بڭزركە، تعلیمی و سپرینی بیراقوب چارشودە دیلنجیلك ایدر. فقط نمازینی قیلدقدن صوڭرە، جناب رزّاق كریمڭ مطبخۀ رحمتندن تعییناتنی آرامق، باشقەلرە بار اولمامق ایچون بالذّات كیتمك، كوزلدر، مردلكدر. او دخی بر عبادتدر. هم انسان عبادت ایچون خلق اولوندیغنی، فطرتی و جهازات معنویەسی كوسترییور. زیرا حیات دنیویەسنە لازم اولان عمل و اقتدار جهتندە، اڭ ادنا بر سرچە قوشنە یتیشمز. فقط حیات معنویە و اخرویەسنە

لازم اولان علم و افتقار ایلە تضرّع و عبادت جهتندە، حیواناتڭ سلطانی و قوماندانی حكمندەدر. دیمك ای نفسم! اگر حیات دنیویەیی غایۀ مقصد یاپسەڭ و اوڭا دائم چالیشسەڭ، اڭ ادنا بر سرچە قوشنڭ بر نفری حكمندە اولورسڭ. اگر حیات اخرویەیی غایۀ مقصد یاپسەڭ و شو حیاتی دخی اوڭا وسیلە و مزرعە ایتسەڭ و اوڭا كورە چالیشسەڭ، او وقت حیواناتڭ بیوك بر قوماندانی حكمندە و شو دنیادە جناب حقّڭ نازلی و نیازدار بر عبدی، مكرّم و محترم بر مسافری اولورسڭ. ایشتە سڭا ایكی یول. ایستەدیگڭی انتخاب ایدەبیلیرسڭ. هدایت و توفیقی ارحم الرّاحمیندن ایستە.

[آلتنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰی مِنَ الْمُؤْمِنٖینَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ

نفس و مالنی جناب حقّە صاتمق.. و اوڭا عبد اولمق و عسكر اولمق، نە قدر كارلی بر تجارت، نە قدر شرفلی بر رتبە اولدیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگی دیڭلە: بر زمان بر پادشاه رعیّتندن ایكی آدمە، هر بریسنە امانتًا برر چفتلك ویرركە، ایچندە فابریقە، ماكینە، آت، سلاح كبی هر شی وار. فقط فیرطینەلی بر محاربە زمانی اولدیغندن هیچ بر شی قرارندە قالماز. یا محو اولور. ویا تبدّل ایدر، كیدر. پادشاه او ایكی نفرە كمال مرحمتندن بر یاور اكرمنی كوندردی. غایت مرحمتكار بر فرمان ایلە اونلرە دییوردی: الڭزدە اولان امانتمی بڭا صاتیڭز. تا سزڭ ایچون محافظە ایدەیم. بیهودە ضایع اولماسین. هم محاربە بیتدكدن صوڭرە سزە داها كوزل بر صورتدە اعادە ایدەجگم. هم كویا او امانت مالڭزدر. پك بیوك بر فیئٓات سزە ویرەجگم. هم او ماكینە و فابریقەدەكی آلتلر، بنم نامملە و بنم تزگاهمدە ایشلتدیریلەجك. هم فیئٓاتی، هم اجرتلری بردن بیڭە یوكسلەجك. بتون او كاری سزە ویرەجگم. هم دە سز عاجز و فقیرسڭز. او قوجە ایشلرڭ مصارفاتنی تدارك ایدەمزسڭز. بتون مصارفاتی و لوازماتی بن در عهدە ایدرم. بتون وارداتی و منفعتی سزە ویرەجگم. هم دە ترخیصات زماننە قدر الڭزدە بیراقاجغم. ایشتە بش مرتبە كار ایچندە كار! اگر بڭا صاتمازسەڭز، ذاتًا كورییورسڭزكە، هیچ كیمسە ألندەكینی محافظە ایدەمییور. هركس كبی الڭزدن چیقاجقدر. هم بیهودە كیدەجك، هم او یوكسك فیئٓاتدن محروم قالاجقسڭز. هم او نازك، قیمتدار آلتلر،

میزانلر، استعمال ایدیلەجك شاهانە معدنلر و ایشلر بولمدیغندن، بتون بتون قیمتدن دوشەجكلر. هم ادارە و محافظە زحمتی و كلفتی باشڭزە قالاجق. هم امانتدە خیانت جزاسنی كورەجكسڭز. ایشتە بش درجە خسارت ایچندە خسارت! هم دە بڭا صاتمق ایسە، بڭا عسكر اولوب بنم نامملە تصرّف ایتمك دیمكدر. عادی بر اسیر و باشی بوزوغە بدل، عالی بر پادشاهڭ خاص، سربست بر یاور عسكری اولورسڭز.

اونلر شو التفاتی و فرمانی دیڭلەدكدن صوڭرە، او ایكی آدمدن عقلی باشندە اولانی دیدی: باش اوستنە! بن مع الافتخار صاتارم. هم بیڭ تشكّر ایدرم. دیگری مغرور، نفسی فرعونلاشمش، خودبین، عیّاش، كویا ابدی او چفتلكدە قالاجق كبی دنیا زلزلەلرندن، دغدغەلرندن خبری یوق، دیدی: یوق، پادشاه كیمدر؟ بن ملكمی صاتمام. كیفمی بوزمام. براز زمان صوڭرە برنجی آدم، اویلە بر مرتبەیە چیقدیكە، هركس حالنە غبطە ایدردی. پادشاهڭ لطفنە مظهر اولمش، خاص سرایندە سعادتلە یاشایور. دیگری اویلە بر حالە كرفتار اولمشكە، هم هركس اوڭا آجییور، هم دە مستحق دییور. چونكە هم سعادتی، ملكی، خطاسنڭ نتیجەسی اولارق كیتمش. هم جزا و عذاب چكییور.

ایشتە ای نفس پرهوس! شو مثالڭ دوربینی ایلە حقیقتڭ یوزینە باق. امّا او پادشاه ایسە، ازل ابد سلطانی اولان ربّڭ، خالقڭدر. و او چفتلكلر، ماكینەلر، آلتلر، میزانلر ایسە، سنڭ دائرۀ حیاتڭ ایچندەكی ماملكڭ.. و او ماملكڭ ایچندەكی جسم، روح و قلبڭ.. و اونلر ایچندەكی كوز و دیل، عقل و خیال كبی ظاهری و باطنی حاسّەلرڭدر. و او یاور اكرم ایسە، رسول كریمدرؐ. و او فرمان احكم ایسە، قرآن حكیمدركە، بحثندە بولوندیغمز تجارت عظیمەیی شو آیتلە اعلان ایدییور:. [اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰی مِنَ الْمُؤْمِنٖینَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ] و او طالغەلی محاربە میدانی ایسە، شو فیرطینەلی دنیا یوزیدركە، طورمییور، دونویور، بوزولویور و هر انسانڭ عقلنە شو فكری ویرییور: [مادام هر شی المزدن چیقاجق. فانی اولوب غائب اولاجق. عجبا باقی یە تبدیل ایدوب ابقا ایتمك چارەسی یوقمی؟] دییوب دوشونوركن، بردن سماوی صدای قرآن ایشیتیلییور. دیر: اوت، وار. هم بش مرتبە كارلی بر صورتدە، كوزل و راحت بر چارەسی وار. [سؤٓال] نەدر؟

[الجواب] امانتی صاحب حقیقیسنە صاتمق. ایشتە او صاتیشدە بش درجە كار ایچندە كار وار. [برنجی كار] فانی مال، بقا بولور. چونكە قیّوم باقی اولان ذات ذوالجلالە ویریلن و اونڭ یولندە صرف ایدیلن شو عمر زائل، باقی یە انقلاب ایدر. باقی میوەلر ویرر. او وقت عمر دقیقەلری، عادتا تخوملر، چكردكلر حكمندە ظاهرًا فنا بولور، چورور.

فقط عالم بقادە سعادت چیچكلری آچارلر و سنبللنیرلر. و عالم برزخدە ضیادار، مونس برر منظرە اولورلر.

[ ایكنجی كار] جنّت كبی بر فیئٓات ویریلییور.

[اوچنجی كار] هر اعضا و حاسّەلرڭ قیمتی بردن بیڭە چیقار. مثلا، عقل بر آلتدر. جناب حقّە صاتمایوب، بلكە نفس حسابنە چالیشدیرسەڭ، اویلە مشئوم و مزعج و معجِّز بر آلت اولوركە، كچمش زمانڭ آلام حزینانەسنی و كلەجك زمانڭ اهوال مخوِّفانەسنی سنڭ بو بیچارە باشڭە یوكلتەجك، یُمُنْسز و مضر بر آلت دركەسنە اینر. ایشتە بونڭ ایچوندركە، فاسق آدم، عقلڭ ازعاج و تعجیزندن قورتولمق ایچون غالبًا یا سرخوشلغە ویا اگلنجەیە قاچار. اگر مالك حقیقیسنە صاتیلسە و اونڭ حسابنە چالیشدیرسەڭ، عقل اویلە طلسملی بر آناختار اولوركە، شو كائناتدە اولان نهایتسز رحمت خزینەلرینی و حكمت دفینەلرینی آچار. و بونڭلە صاحبنی سعادت ابدیەیە مهیّا ایدن بر مرشد ربّانی درجەسنە چیقار.

مثلا كوز بر حاسّەدركە، روح بو عالمی او پنجرە ایلە سیر ایدر. اگر جناب حقّە صاتمایوب، بلكە نفس حسابنە چالیشدیرسەڭ، كچیجی، دوامسز بعض كوزللكلری، منظرەلری سیر ایلە، شهوت و هوس نفسانیەیە بر قوّاد دركەسندە بر خدمتكار اولور. اگر كوزی، كوزڭ صانع بصیرینە صاتسەڭ و اونڭ حسابنە و اذنی دائرەسندە چالیشدیرسەڭ، او زمان شو كوز شو كتاب كبیر كائناتڭ بر مطالعەجیسی و شو عالمدەكی معجزات صنعت ربّانیەنڭ بر سیرجیسی و شو كرۀ ارض باغچەسندەكی رحمت چیچكلرینڭ مبارك بر آریسی درجەسنە چیقار.

مثلا دیلدەكی قوّۀ ذائقەیی، فاطر حكیمنە صاتمازسەڭ، بلكە نفس حسابنە معدە نامنە چالیشدیرسەڭ، او وقت معدەنڭ طاولەسنە و فابریقەسنە بر قاپوجی دركەسنە اینر، سقوط ایدر. اگر رزّاق كریمە صاتسەڭ، او زمان دیلدەكی قوّۀ ذائقە، رحمت الٰهیە خزینەلرینڭ بر ناظر ماهری و قدرت صمدانیە مطبخلرینڭ بر مفتّش شاكری رتبەسنە چیقار. ایشتە ای عقل، دقّت ایت! مشئوم بر آلت نرەدە، كائنات آناختاری نرەدە؟ ای كوز، كوزل باق! عادی بر قوّاد نرەدە، كتبخانۀ الٰهینڭ متفنّن بر ناظری نرەدە؟ و ای دیل، أیی طات! بر طاولە قاپوجیسی و بر فابریقە یاساقجیسی نرەدە، خزینۀ خاصّۀ رحمت ناظری نرەدە؟ و داها بونلر كبی باشقە آلتلری و اعضالری قیاس ایتسەڭ، آڭلارسڭكە، حقیقتًا مؤمن جنّتە لایق.. و كافر جهنّمە موافق بر ماهیت كسب ایدر. و اونلرڭ هر بری اویلە بر قیمت آلمەلرینڭ سببی، مؤمن، ایمانیلە خالقنڭ امانتنی اونڭ نامنە و اذنی دائرەسندە استعمال ایتمەسیدر. و كافر، خیانت ایدوب نفس امّارە حسابنە چالیشدیرمسیدر.

[دردنجی كار] انسان ضعیفدر، بلالری چوق. فقیردر، احتیاجی پك زیادە. عاجزدر، حیات یوكی پك آغیر. اگر قدیر ذوالجلالە طایانوب توكّل ایتمزسە و اعتماد ایدوب تسلیم اولمازسە، وجدانی دائم عذاب ایچندە قالیر. ثمرەسز، مشقّتلر، ألملر، تأسّفلر اونی بوغار. یا سرخوش ویا جاناور ایدر.

[بشنجی كار] بتون او اعضا و آلتلرڭ عبادتی و تسبیحاتی و او یوكسك اجرتلری، اڭ محتاج اولدیغڭ بر زماندە جنّت یمیشلری صورتندە سڭا ویریلەجگنە، اهل ذوق و كشف و اهل اختصاص و مشاهدە اتّفاق ایتمشلر. ایشتە بو بش مرتبە كارلی تجارتی یاپمازسەڭ، شو كارلردن محرومیتدن باشقە، بش درجە خسارت ایچندە خسارتە دوشەجكسڭ.

[برنجی خسارت] او قدر سودیگڭ مال و اولاد.. و پرستش ایتدیگڭ نفس و هوا.. و مفتون اولدیغڭ كنچلك و حیات ضایع اولوب غائب اولاجق. سنڭ ألڭدن چیقاجقلر. فقط كناهلرینی، ألملرینی سڭا بیراقوب بوینڭە یوكلتەجكلر. [ایكنجی خسارت] امانتە خیانت جزاسنی چكەجكسڭ. چونكە اڭ قیمتدار آلتلری، اڭ قیمتسز شیلردە صرف ایدوب نفسڭە ظلم ایتدڭ. [اوچنجی خسارت] بتون او قیمتدار جهازات انسانیەیی حیوانلقدن چوق آشاغی بر دركەیە دوشوروب، حكمت الٰهیەیە افترا و ظلم ایتدڭ. [دردنجی خسارت] عجز و فقرڭ ایلە برابر، او پك آغیر حیات یوكنی ضعیف بلڭە یوكلەیوب، زوال و فراق سیللەسی آلتندە دائم واویلا ایدەجكسڭ. [بشنجی خسارت] حیات ابدیە اساساتنی و سعادت اخرویە لوازماتنی تدارك ایتمك ایچون ویریلن عقل، قلب، كوز و دیل كبی كوزل هدیۀ رحمانیەیی، جهنّم قاپولرینی سڭا آچاجق چركین بر صورتە چویرمكدر.

شیمدی صاتمغە باقاجغز. عجبا او قدر آغیر بر شیمیدركە، چوقلری صاتمقدن قاچییورلر؟ یوق، قطعا و اصلا! هیچ اویلە آغیرلغی یوقدر. زیرا حلال دائرەسی كنیشدر. كیفە كافی كلیر. حرامە كیرمگە هیچ لزوم یوقدر. فرائض الٰهیە ایسە خفیفدر، آزدر. اللّٰهە عبد و عسكر اولمق، اویلە لذّتلی بر شرفدركە، تعریف ایدیلمز. وظیفە ایسە، یالڭز بر عسكر كبی، اللّٰه نامنە ایشلەملی، باشلاملی.. و اللّٰه حسابیلە ویرملی و آلملی.. و اذنی و قانونی دائرەسندە حركت ایتملی، سكونت بولملی. قصور ایتسە استغفار ایتملی. [یا رب! قصوریمزی عفو ایت. بزی كندیڭە قول قبول ایت. امانتڭی قبض ایتمك زماننە قدر بزی امانتدە امین قیل. آمین.] دیملی و اوڭا یالوارملی.