لازم اولان علم و افتقار ایلە تضرّع و عبادت جهتندە، حیواناتڭ سلطانی و قوماندانی حكمندەدر. دیمك ای نفسم! اگر حیات دنیویەیی غایۀ مقصد یاپسەڭ و اوڭا دائم چالیشسەڭ، اڭ ادنا بر سرچە قوشنڭ بر نفری حكمندە اولورسڭ. اگر حیات اخرویەیی غایۀ مقصد یاپسەڭ و شو حیاتی دخی اوڭا وسیلە و مزرعە ایتسەڭ و اوڭا كورە چالیشسەڭ، او وقت حیواناتڭ بیوك بر قوماندانی حكمندە و شو دنیادە جناب حقّڭ نازلی و نیازدار بر عبدی، مكرّم و محترم بر مسافری اولورسڭ. ایشتە سڭا ایكی یول. ایستەدیگڭی انتخاب ایدەبیلیرسڭ. هدایت و توفیقی ارحم الرّاحمیندن ایستە.

[آلتنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰی مِنَ الْمُؤْمِنٖینَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ

نفس و مالنی جناب حقّە صاتمق.. و اوڭا عبد اولمق و عسكر اولمق، نە قدر كارلی بر تجارت، نە قدر شرفلی بر رتبە اولدیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگی دیڭلە: بر زمان بر پادشاه رعیّتندن ایكی آدمە، هر بریسنە امانتًا برر چفتلك ویرركە، ایچندە فابریقە، ماكینە، آت، سلاح كبی هر شی وار. فقط فیرطینەلی بر محاربە زمانی اولدیغندن هیچ بر شی قرارندە قالماز. یا محو اولور. ویا تبدّل ایدر، كیدر. پادشاه او ایكی نفرە كمال مرحمتندن بر یاور اكرمنی كوندردی. غایت مرحمتكار بر فرمان ایلە اونلرە دییوردی: الڭزدە اولان امانتمی بڭا صاتیڭز. تا سزڭ ایچون محافظە ایدەیم. بیهودە ضایع اولماسین. هم محاربە بیتدكدن صوڭرە سزە داها كوزل بر صورتدە اعادە ایدەجگم. هم كویا او امانت مالڭزدر. پك بیوك بر فیئٓات سزە ویرەجگم. هم او ماكینە و فابریقەدەكی آلتلر، بنم نامملە و بنم تزگاهمدە ایشلتدیریلەجك. هم فیئٓاتی، هم اجرتلری بردن بیڭە یوكسلەجك. بتون او كاری سزە ویرەجگم. هم دە سز عاجز و فقیرسڭز. او قوجە ایشلرڭ مصارفاتنی تدارك ایدەمزسڭز. بتون مصارفاتی و لوازماتی بن در عهدە ایدرم. بتون وارداتی و منفعتی سزە ویرەجگم. هم دە ترخیصات زماننە قدر الڭزدە بیراقاجغم. ایشتە بش مرتبە كار ایچندە كار! اگر بڭا صاتمازسەڭز، ذاتًا كورییورسڭزكە، هیچ كیمسە ألندەكینی محافظە ایدەمییور. هركس كبی الڭزدن چیقاجقدر. هم بیهودە كیدەجك، هم او یوكسك فیئٓاتدن محروم قالاجقسڭز. هم او نازك، قیمتدار آلتلر،

میزانلر، استعمال ایدیلەجك شاهانە معدنلر و ایشلر بولمدیغندن، بتون بتون قیمتدن دوشەجكلر. هم ادارە و محافظە زحمتی و كلفتی باشڭزە قالاجق. هم امانتدە خیانت جزاسنی كورەجكسڭز. ایشتە بش درجە خسارت ایچندە خسارت! هم دە بڭا صاتمق ایسە، بڭا عسكر اولوب بنم نامملە تصرّف ایتمك دیمكدر. عادی بر اسیر و باشی بوزوغە بدل، عالی بر پادشاهڭ خاص، سربست بر یاور عسكری اولورسڭز.

اونلر شو التفاتی و فرمانی دیڭلەدكدن صوڭرە، او ایكی آدمدن عقلی باشندە اولانی دیدی: باش اوستنە! بن مع الافتخار صاتارم. هم بیڭ تشكّر ایدرم. دیگری مغرور، نفسی فرعونلاشمش، خودبین، عیّاش، كویا ابدی او چفتلكدە قالاجق كبی دنیا زلزلەلرندن، دغدغەلرندن خبری یوق، دیدی: یوق، پادشاه كیمدر؟ بن ملكمی صاتمام. كیفمی بوزمام. براز زمان صوڭرە برنجی آدم، اویلە بر مرتبەیە چیقدیكە، هركس حالنە غبطە ایدردی. پادشاهڭ لطفنە مظهر اولمش، خاص سرایندە سعادتلە یاشایور. دیگری اویلە بر حالە كرفتار اولمشكە، هم هركس اوڭا آجییور، هم دە مستحق دییور. چونكە هم سعادتی، ملكی، خطاسنڭ نتیجەسی اولارق كیتمش. هم جزا و عذاب چكییور.

ایشتە ای نفس پرهوس! شو مثالڭ دوربینی ایلە حقیقتڭ یوزینە باق. امّا او پادشاه ایسە، ازل ابد سلطانی اولان ربّڭ، خالقڭدر. و او چفتلكلر، ماكینەلر، آلتلر، میزانلر ایسە، سنڭ دائرۀ حیاتڭ ایچندەكی ماملكڭ.. و او ماملكڭ ایچندەكی جسم، روح و قلبڭ.. و اونلر ایچندەكی كوز و دیل، عقل و خیال كبی ظاهری و باطنی حاسّەلرڭدر. و او یاور اكرم ایسە، رسول كریمدرؐ. و او فرمان احكم ایسە، قرآن حكیمدركە، بحثندە بولوندیغمز تجارت عظیمەیی شو آیتلە اعلان ایدییور:. [اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰی مِنَ الْمُؤْمِنٖینَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ] و او طالغەلی محاربە میدانی ایسە، شو فیرطینەلی دنیا یوزیدركە، طورمییور، دونویور، بوزولویور و هر انسانڭ عقلنە شو فكری ویرییور: [مادام هر شی المزدن چیقاجق. فانی اولوب غائب اولاجق. عجبا باقی یە تبدیل ایدوب ابقا ایتمك چارەسی یوقمی؟] دییوب دوشونوركن، بردن سماوی صدای قرآن ایشیتیلییور. دیر: اوت، وار. هم بش مرتبە كارلی بر صورتدە، كوزل و راحت بر چارەسی وار. [سؤٓال] نەدر؟

[الجواب] امانتی صاحب حقیقیسنە صاتمق. ایشتە او صاتیشدە بش درجە كار ایچندە كار وار. [برنجی كار] فانی مال، بقا بولور. چونكە قیّوم باقی اولان ذات ذوالجلالە ویریلن و اونڭ یولندە صرف ایدیلن شو عمر زائل، باقی یە انقلاب ایدر. باقی میوەلر ویرر. او وقت عمر دقیقەلری، عادتا تخوملر، چكردكلر حكمندە ظاهرًا فنا بولور، چورور.

فقط عالم بقادە سعادت چیچكلری آچارلر و سنبللنیرلر. و عالم برزخدە ضیادار، مونس برر منظرە اولورلر.

[ ایكنجی كار] جنّت كبی بر فیئٓات ویریلییور.

[اوچنجی كار] هر اعضا و حاسّەلرڭ قیمتی بردن بیڭە چیقار. مثلا، عقل بر آلتدر. جناب حقّە صاتمایوب، بلكە نفس حسابنە چالیشدیرسەڭ، اویلە مشئوم و مزعج و معجِّز بر آلت اولوركە، كچمش زمانڭ آلام حزینانەسنی و كلەجك زمانڭ اهوال مخوِّفانەسنی سنڭ بو بیچارە باشڭە یوكلتەجك، یُمُنْسز و مضر بر آلت دركەسنە اینر. ایشتە بونڭ ایچوندركە، فاسق آدم، عقلڭ ازعاج و تعجیزندن قورتولمق ایچون غالبًا یا سرخوشلغە ویا اگلنجەیە قاچار. اگر مالك حقیقیسنە صاتیلسە و اونڭ حسابنە چالیشدیرسەڭ، عقل اویلە طلسملی بر آناختار اولوركە، شو كائناتدە اولان نهایتسز رحمت خزینەلرینی و حكمت دفینەلرینی آچار. و بونڭلە صاحبنی سعادت ابدیەیە مهیّا ایدن بر مرشد ربّانی درجەسنە چیقار.

مثلا كوز بر حاسّەدركە، روح بو عالمی او پنجرە ایلە سیر ایدر. اگر جناب حقّە صاتمایوب، بلكە نفس حسابنە چالیشدیرسەڭ، كچیجی، دوامسز بعض كوزللكلری، منظرەلری سیر ایلە، شهوت و هوس نفسانیەیە بر قوّاد دركەسندە بر خدمتكار اولور. اگر كوزی، كوزڭ صانع بصیرینە صاتسەڭ و اونڭ حسابنە و اذنی دائرەسندە چالیشدیرسەڭ، او زمان شو كوز شو كتاب كبیر كائناتڭ بر مطالعەجیسی و شو عالمدەكی معجزات صنعت ربّانیەنڭ بر سیرجیسی و شو كرۀ ارض باغچەسندەكی رحمت چیچكلرینڭ مبارك بر آریسی درجەسنە چیقار.

مثلا دیلدەكی قوّۀ ذائقەیی، فاطر حكیمنە صاتمازسەڭ، بلكە نفس حسابنە معدە نامنە چالیشدیرسەڭ، او وقت معدەنڭ طاولەسنە و فابریقەسنە بر قاپوجی دركەسنە اینر، سقوط ایدر. اگر رزّاق كریمە صاتسەڭ، او زمان دیلدەكی قوّۀ ذائقە، رحمت الٰهیە خزینەلرینڭ بر ناظر ماهری و قدرت صمدانیە مطبخلرینڭ بر مفتّش شاكری رتبەسنە چیقار. ایشتە ای عقل، دقّت ایت! مشئوم بر آلت نرەدە، كائنات آناختاری نرەدە؟ ای كوز، كوزل باق! عادی بر قوّاد نرەدە، كتبخانۀ الٰهینڭ متفنّن بر ناظری نرەدە؟ و ای دیل، أیی طات! بر طاولە قاپوجیسی و بر فابریقە یاساقجیسی نرەدە، خزینۀ خاصّۀ رحمت ناظری نرەدە؟ و داها بونلر كبی باشقە آلتلری و اعضالری قیاس ایتسەڭ، آڭلارسڭكە، حقیقتًا مؤمن جنّتە لایق.. و كافر جهنّمە موافق بر ماهیت كسب ایدر. و اونلرڭ هر بری اویلە بر قیمت آلمەلرینڭ سببی، مؤمن، ایمانیلە خالقنڭ امانتنی اونڭ نامنە و اذنی دائرەسندە استعمال ایتمەسیدر. و كافر، خیانت ایدوب نفس امّارە حسابنە چالیشدیرمسیدر.

[دردنجی كار] انسان ضعیفدر، بلالری چوق. فقیردر، احتیاجی پك زیادە. عاجزدر، حیات یوكی پك آغیر. اگر قدیر ذوالجلالە طایانوب توكّل ایتمزسە و اعتماد ایدوب تسلیم اولمازسە، وجدانی دائم عذاب ایچندە قالیر. ثمرەسز، مشقّتلر، ألملر، تأسّفلر اونی بوغار. یا سرخوش ویا جاناور ایدر.

[بشنجی كار] بتون او اعضا و آلتلرڭ عبادتی و تسبیحاتی و او یوكسك اجرتلری، اڭ محتاج اولدیغڭ بر زماندە جنّت یمیشلری صورتندە سڭا ویریلەجگنە، اهل ذوق و كشف و اهل اختصاص و مشاهدە اتّفاق ایتمشلر. ایشتە بو بش مرتبە كارلی تجارتی یاپمازسەڭ، شو كارلردن محرومیتدن باشقە، بش درجە خسارت ایچندە خسارتە دوشەجكسڭ.

[برنجی خسارت] او قدر سودیگڭ مال و اولاد.. و پرستش ایتدیگڭ نفس و هوا.. و مفتون اولدیغڭ كنچلك و حیات ضایع اولوب غائب اولاجق. سنڭ ألڭدن چیقاجقلر. فقط كناهلرینی، ألملرینی سڭا بیراقوب بوینڭە یوكلتەجكلر. [ایكنجی خسارت] امانتە خیانت جزاسنی چكەجكسڭ. چونكە اڭ قیمتدار آلتلری، اڭ قیمتسز شیلردە صرف ایدوب نفسڭە ظلم ایتدڭ. [اوچنجی خسارت] بتون او قیمتدار جهازات انسانیەیی حیوانلقدن چوق آشاغی بر دركەیە دوشوروب، حكمت الٰهیەیە افترا و ظلم ایتدڭ. [دردنجی خسارت] عجز و فقرڭ ایلە برابر، او پك آغیر حیات یوكنی ضعیف بلڭە یوكلەیوب، زوال و فراق سیللەسی آلتندە دائم واویلا ایدەجكسڭ. [بشنجی خسارت] حیات ابدیە اساساتنی و سعادت اخرویە لوازماتنی تدارك ایتمك ایچون ویریلن عقل، قلب، كوز و دیل كبی كوزل هدیۀ رحمانیەیی، جهنّم قاپولرینی سڭا آچاجق چركین بر صورتە چویرمكدر.

شیمدی صاتمغە باقاجغز. عجبا او قدر آغیر بر شیمیدركە، چوقلری صاتمقدن قاچییورلر؟ یوق، قطعا و اصلا! هیچ اویلە آغیرلغی یوقدر. زیرا حلال دائرەسی كنیشدر. كیفە كافی كلیر. حرامە كیرمگە هیچ لزوم یوقدر. فرائض الٰهیە ایسە خفیفدر، آزدر. اللّٰهە عبد و عسكر اولمق، اویلە لذّتلی بر شرفدركە، تعریف ایدیلمز. وظیفە ایسە، یالڭز بر عسكر كبی، اللّٰه نامنە ایشلەملی، باشلاملی.. و اللّٰه حسابیلە ویرملی و آلملی.. و اذنی و قانونی دائرەسندە حركت ایتملی، سكونت بولملی. قصور ایتسە استغفار ایتملی. [یا رب! قصوریمزی عفو ایت. بزی كندیڭە قول قبول ایت. امانتڭی قبض ایتمك زماننە قدر بزی امانتدە امین قیل. آمین.] دیملی و اوڭا یالوارملی.

[یدنجی سوز]

شو كائناتڭ طلسم مغلقنی آچان [[اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ ] [وَبِالْیَوْمِ الْاٰخِرِ ]] روح بشر ایچون سعادت قاپوسنی فتح ایدن، نە قدر قیمتدار ایكی طلسم مشكلكشا اولدیغنی.. و صبر ایلە خالقنە توكّل و التجا و شكرلە رزّاقندن سؤٓال و دعا، نە قدر نافع و تریاق كبی ایكی علاج اولدیغنی.. و قرآنی دیڭلەمك، حكمنە انقیاد ایتمك، نمازی قیلمق، كبائری ترك ایتمك، ابد الآباد یولجیلغندە نە قدر مهم، دگرلی، رونقدار بر بیلت، بر زاد آخرت، بر نور قبر اولدیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگە باق، دیڭلە.

بر زمان بر عسكر میدان حرب و امتحاندە، كار و ضرر دورانندە پك مدهش بر وضعیتە دوشر. شویلەكە: صاغ و صول ایكی طرفندن دهشتلی، درین ایكی یارە ایلە یارەلی.. و آرقەسندە جسیم بر آسلان، اوڭا صالدیرمق ایچون بكلەیور كبی طورویور. و كوزی اوڭندە بر دار آغاجی دیكیلمش. بتون سودكلرینی آصوب محو ایدییور. اونی دە بكلەیور. هم بو حالیلە برابر اوزون بر یولجیلغی وار، نفی ایدیلییور. او بیچارە، شو دهشت ایچندە مأیوسانە دوشونوركن، صاغ جهتندە خضر كبی بر خیر خواه، نورانی بر ذات پیدا اولور. اوڭا دیر: مأیوس اولما. سڭا ایكی طلسم ویروب اوگرتەجگم. كوزلجە استعمال ایتسەڭ، او آسلان سڭا مسخّر بر آت اولور. هم او دار آغاجی سڭا كیف و تنزّه ایچون خوش بر صالینجاغە دونر. هم سڭا ایكی علاج ویرەجگم. كوزلجە استعمال ایتسەڭ، او ایكی متعفّن یارەلرڭ ایكی كوزل قوقولی كل محمدی علیە الصّلاة والسّلام دینیلن لطیف چیچگە انقلاب ایدرلر. هم سڭا بر بیلت ویرەجگم. اونڭلە اوچار كبی بر سنەلك بر یولی بر كوندە كسرسڭ. ایشتە اگر اینانمایورسەڭ، بر پارچە تجربە ایت.. تا طوغری اولدیغمی آڭلایاسڭ. حقیقتًا بر پارچە تجربە ایتدی. طوغری اولدیغنی تصدیق ایتدی.

اوت، بن یعنی شو بیچارە سعید دخی بونی تصدیق ایدرم. چونكە براز تجربە ایتدم. پك طوغری كوردم. بوندن صوڭرە بردن كوردیكە، صول جهتندن شیطان كبی دسّاس، عیّاش، آلداتیجی بر آدم چوق زینتلر، سوسلی صورتلر، فانطازیەلر، مسكرلر برابر اولدیغی حالدە كلدی. قارشوسندە طوردی. اوڭا دیدی: هی آرقداش! كل، كل. برابر عشرت ایدوب كیف ایدەلم. شو كوزل قیز صورتلرینە باقالم. شو خوش شرقیلری دیڭلەیەلم. شو طاتلی ییمكلری یییەلم.

(س) ها، ها، نەدر، آغزڭدە كیزلی اوقویورسڭ؟ (ج: ) بر طلسم. بیراق شونی، آڭلاشیلماز ایشی. حاضر كیفمزی بوزمایالم. (س: ) ها، شو اللرڭدەكی نەدر؟ (ج: ) بر علاج. آت شونی، صاغلامسڭ. نەیڭ وار؟ آلقیش زمانیدر. (س: ) ها، شو بش نشانلی كاغد نەدر؟ (ج: ) بر بیلت، بر تعیینات سندی. ییرت بونلری. شو كوزل بهار موسمندە یولجیلق بزم نەمزە لازم؟ دیر. هر بر دسیسە ایلە اونی اقناعە چالیشیر. حتّی او بیچارە اوڭا براز میل ایدر.

اوت، انسان آلدانیر. [بن دە اویلە بر دسّاسە آلداندم.] بردن صاغ جهتندن رعد كبی بر سس كلیر. دیر: صاقین آلدانما! و او دسّاسە دیكە: اگر آرقەمدەكی آسلانی ئولدیروب، اوڭمدەكی دار آغاجنی قالدیروب، صاغ و صولمدەكی یارەلری دفع ایدوب، پیشمدەكی یولجیلغی منع ایدەجك بر چارە سندە وارسە، بولورسەڭ، هایدی یاپ، كوستر، كورەلم. صوڭرە دی: كل، كیف ایدەلم. یوقسە صوص هی سرسم! تا خضر كبی بو ذات سماوی دیدیگنی دیسین.

ایشتە ای كنچلگندە كولمش، شیمدی كولدیگنە آغلایان نفسم! بیل، او بیچارە عسكر ایسە سنسڭ و انساندر. و او آسلان ایسە، أجلدر. و او دار آغاجی ایسە، زوال و فراقدركە، كیجە كوندوزڭ دونمەسندە هر دوست وداع ایدر، غائب اولور. و او ایكی یارە ایسە، بریسی مزعج و حدسز بر عجز بشری، دیگری الیم، نهایتسز بر فقر انسانیدر. و او نفی و یولجیلق ایسە عالم ارواحدن، رحم مادردن، صباوتدن، اختیارلقدن، دنیادن، قبردن، برزخدن، حشردن، صراطدن كچر بر اوزون سفر امتحاندر. و او ایكی طلسم ایسە، جناب حقّە ایمان و آخرتە ایماندر. اوت، شو قدسی طلسم ایلە ئولوم، انسان مؤمنی زندان دنیادن بوستان جنانە، حضور رحمانە كوتورن بر مسخّر آت و براق صورتنی آلیر. اونڭ ایچوندركە، ئولومڭ حقیقتنی كورن كامل انسانلر، ئولومی سومشلر. داها ئولوم كلمدن ئولمك ایستەمشلر. هم زوال و فراق، ممات و وفات و دار آغاجی اولان مرور زمان، او ایمان طلسمی ایلە صانع ذوالجلالڭ تازە تازە، رنك رنك، چشید چشید معجزات نقشنی، خوارق قدرتنی، تجلّیات رحمتنی كمال لذّتلە سیر و تماشایە واسطە صورتنی آلیر. اوت، كونشڭ نورندەكی رنكلری كوسترن آیینەلرڭ تبدّل ایدوب تازەلنمەسی و سینامە پردەلرینڭ دگیشمەسی، داها خوش، داها كوزل منظرەلر تشكیل ایدر. و او ایكی علاج ایسە، بری صبر ایلە توكّلدر. خالقڭ قدرتنە استناد، حكمتنە اعتماددر، اویلەمی؟ اوت، اَمْرِكُنْ فَیَكُونە مالك بر سلطان جهانە عجز تذكرەسیلە استناد ایدن بر آدمڭ نە پرواسی اولابیلیر؟ زیرا اڭ مدهش بر مصیبت

قارشوسندە [اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ] دییوب اطمئنان قلب ایلە ربّ رحیمنە اعتماد ایدر. اوت، عارف باللّٰه عجزدن، مخافت اللّٰهدن تلذّذ ایدر. اوت، خوفدە لذّت واردر. اگر بر یاشندەكی بر چوجغڭ عقلی بولونسە و اوندن سؤٓال ایدیلسە:، اڭ لذیذ و اڭ طاتلی حالتڭ نەدر؟ بلكە دییەجك: عجزیمی، ضعفمی آڭلایوب والدەمڭ طاتلی طوقاتندن قورقارق: یینە والدەمڭ شفقتلی سینەسنە صیغیندیغم حالتدر. حالبوكە بتون والدەلرڭ شفقتلری، آنجق بر لمعۀ تجلّئ رحمتدر. آنڭ ایچوندركە، كامل انسانلر عجزدە و خوف اللّٰهدە اویلە بر لذّت بولمشلركە، كندی حول و قوّتلرندن شدّتلە تبرّی ایدوب، اللّٰهە عجز ایلە صیغینمشلر. عجزی و خوفی كندیلرینە شفاعتجی یاپمشلر. دیگر علاج ایسە، شكر و قناعت ایلە طلب و دعا.. و رزّاق رحیمڭ رحمتنە اعتماددر. اویلەمی؟ اوت، بتون یر یوزینی بر سفرۀ نعمت ایدن.. و بهار موسمنی بر چیچك دستەسی یاپان و او سفرەنڭ یاننە قویان و اوستنە سرپن بر جواد كریمڭ مسافرینە، فقر و احتیاج ناصل الیم و آغیر اولابیلیر؟ بلكە فقر و احتیاجی خوش بر اشتها صورتنی آلیر. اشتها كبی فقرڭ تزییدینە چالیشیر. آنڭ ایچوندركە، كامل انسانلر فقر ایلە فخر ایتمشلر. [صاقین یاڭلیش آڭلاما! اللّٰهە قارشو فقرینی حسّ ایدوب یالوارمق دیمكدر. یوقسە فقرینی خلقە كوستروب دیلنجیلك وضعیتنی آلمق دیمك دگلدر.]

و او بیلت و سند ایسە، باشدە نماز اولارق ادای فرآئض و ترك كبائردر. اویلەمی؟ اوت، بتون اهل اختصاص و مشاهدەنڭ و بتون اهل ذوق و كشفڭ اتّفاقیلە، او اوزون و قراڭلقلی ابد الآباد یولندە زاد و ذخیرە، ایشیق و براق، آنجق قرآنڭ أوامرینی امتثال و نواهیسندن اجتناب ایلە الدە ایدیلەبیلیر. یوقسە فن و فلسفە، صنعت و حكمت، او یولدە بش پارە ایتمز. اونلرڭ ایشیقلری قبرڭ قاپوسنە قدردر.

ایشتە ای تنبل نفسم! بش وقت نمازی قیلمق، یدی كبائری ترك ایتمك، نە قدر آز و راحت و خفیفدر. نتیجەسی و میوەسی و فائدەسی، نە قدر چوق مهم و بیوك اولدیغنی، عقلڭ وارسە، بوزولمامش ایسە آڭلارسڭ. و فسق و سفاهتە سنی تشویق ایدن شیطانە و او آدمە دیرسڭ: اگر ئولومی ئولدیروب، زوالی دنیادن ازالە ایتمك.. و عجزی و فقری بشردن قالدیروب، قبر قاپوسنی قپامق چارەسی وارسە، سویلە، دیڭلەیەلم. یوقسە صوص! كائنات مسجد كبیرندە قرآن اوقونویور. اونی دیڭلەیەلم. او نور ایلە نورلانالم. هدایتیلە عمل ایدەلم. و اونی ورد زبان ایدەلم. اوت، سوز اودر و اوڭا دیرلر: حق اولوب، حقدن كلوب، حق دیین و حقیقتی كوسترن و نورانی حكمتی نشر ایدن اودر.

اَللّٰهُمَّ نَوِّرْ قُلُوبَنَا بِنُورِ الْاٖیمَانِ وَالْقُرْاٰنِ اَللّٰهُمَّ اغْنِنَا بِالْاِفْتِقَارِ اِلَیْكَ وَلَا تُفْقِرْنَا بِالْاِسْتِغْنَٓاءِ عَنْكَ تَبَرَّأْنَٓا اِلَیْكَ مِنْ حَوْلِنَا وَقُوَّتِنَا وَالْتَجَئْنَٓا اِلٰی حَوْلِكَ وَقُوَّتِكَ فَاجْعَلْنَا مِنَ الْمُتَوَكِّلٖینَ عَلَیْكَ وَلَا تَكِلْنَٓا اِلٰٓی اَنْفُسِنَا وَاحْفَظْنَا بِحِفْظِكَ وَارْحَمْنَا وَارْحَمِ الْمُؤْمِنٖینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَنَبِیِّكَ وَصَفِیِّكَ وَخَلٖیلِكَ وَجَمَالِ مُلْكِكَ وَمَلٖیكِ صُنْعِكَ وَعَیْنِ عِنَایَتِكَ وَشَمْسِ هِدَایَتِكَ وَلِسَانِ حُجَّتِكَ وَمِثَالِ رَحْمَتِكَ وَنُورِ خَلْقِكَ وَشَرَفِ مَوْجُودَاتِكَ وَسِرَاجِ وَحْدَتِكَ فٖی كَثْرَتِ مَخْلُوقَاتِكَ وَكَاشِفِ طِلْسِمِ كَٓائِنَاتِكَ وَدَلَّالِ سَلْطَنَةِ رُبُوبِیَّتِكَ وَمُبَلِّغِ مَرْضِیَّاتِكَ وَمُعَرِّفِ كُنُوزِ اَسْمَٓائِكَ وَمُعَلِّمِ عِبَادِكَ وَتَرْجُمَانِ اٰیَاتِكَ وَمِرْاٰةِ جَمَالِ رُبُوبِیَّتِكَ وَمَدَارِ شُهُودِكَ وَاِشْهَادِكَ وَحَبٖیبِكَ وَرَسُولِكَ الَّذٖی اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖینَ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ وَعَلٰٓی اِخْوَانِهٖ مِنَ النَّبِیّٖنَ وَالْمُرْسَلٖینَ وَعَلٰی مَلٰٓئِكَتِكَ الْمُقَرَّبٖینَ وَعَلٰی عِبَادِكَ الصَّالِحٖینَ اٰمٖینَ

[سكزنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ اِنَّ الدّٖینَ عِنْدَ اللّٰهِ الْاِسْلَامُ

شو دنیا و دنیا ایچندەكی روح انسانی و انساندە دینڭ ماهیت و قیمتلرینی.. و اگر دین حق اولمازسە، دنیا بر زندان اولمسی.. و دینسز انسان اڭ بدبخت مخلوق اولدیغنی.. و شو عالمڭ طلسمنی آچان و روح بشری یی ظلماتدن قورتاران [یَٓا اَللّٰهُ و لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] اولدیغنی آڭلامق ایسترسەڭ، شو تمثیلی حكایەجگە باق، دیڭلە.

اسكی زماندە ایكی قرداش اوزون بر سیاحتە برابر كیدییورلر. كیت كیدە، تا یول ایكیلشدی. او ایكی یول باشندە جدّی بر آدمی كوردیلر. اوندن صوردیلر: هانكی یول اییدر؟ او دخی اونلرە دیدیكە: صاغ یولدە قانون و نظامە تبعیّت مجبوریتی واردر. فقط او كلفت ایچندە بر امنیت و سعادت واردر. صول یولدە ایسە، سربستیت و حرّیت واردر. فقط او سربستیت ایچندە بر تهلكە و شقاوت واردر. شیمدی انتخابدەكی اختیار سزدەدر. بونی دیڭلەدكدن صوڭرە، كوزل خویلی قرداش صاغ یولە [تَوَكَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ] دییوب كیتدی. و نظام و انتظامە تبعیّتی قبول ایتدی. اخلاقسز و سرسری اولان دیگر قرداش، صرف سربستلك ایچون صول یولی ترجیح ایتدی.

ظاهرًا خفیف، معنًا آغیر وضعیتدە كیدن بو آدمی خیالًا تعقیب ایدییورز. ایشتە بو آدم، درەدن تپەدن آشوب، كیت كیدە، تا خالی بر صحرایە كیردی. بردن مدهش بر صدا ایشیتدی. باقدیكە، دهشتلی بر آسلان میشەلكدن چیقوب اوڭا هجوم ایدییور. او دە قاچدی. تا آلتمش آرشین درینلگندە، صوسز بر قویویە راست كلدی. قورقوسندن كندینی ایچنە آتدی. یاریسنە قدر دوشوب، اللری بر آغاجە راست كلدی، یاپیشدی. قویونڭ دیوارندە كوگرمش اولان او آغاجڭ ایكی كوكی وار. ایكی فارە، بری بیاض، بری سیاه، او ایكی كوكە مسلّط اولوب كسییورلر. یوقاری یە باقدی، كوردیكە، آسلان نوبتجی كبی قویونڭ باشندە بكلەیور. آشاغی یە باقدی، كوردیكە، دهشتلی بر اژدرها ایچندەدر. باشنی قالدیرمش، اوتوز آرشین یوقاریدەكی آیاغنە تقرّب ایتمش. آغزی قویو آغزی كبی كنیشدر. قویونڭ دیوارینە باقدی، كوردیكە، ایصیریجی، مضر حشرات اطرافنی آلمشلر. آغاجڭ باشنە باقدی، كوردیكە، بر اینجیر آغاجیدر. فقط خارقە اولارق مختلف چوق آغاچلرڭ میوەلری، جویزدن نارە قدر باشندە یمیشلری وار.

ایشتە شو آدم سٓوء فهمندن، عقلسزلغندن آڭلامییوركە، بو عادی بر ایش دگلدر. بو ایشلر تصادفی اولاماز. بو عجیب ایشلر ایچندە غریب اسرار وار. و پك بیوك بر ایشلەییجی وار اولدیغنی انتقال ایتمدی. شیمدی بونڭ قلبی و روح و عقلی شو الیم وضعیتدن كیزلی فریاد و فغان ایتدكلری حالدە، نفس امّارەسی كویا بر شی یوقمش كبی تجاهل ایدوب، روح و قلبڭ آغلامەسندن قولاغنی قپایوب، كندی كندینی آلداتارق بر باغچەدە بولونویور كبی، او آغاجڭ میوەلرینی ییمگە باشلادی. حالبوكە او میوەلرڭ بر قسمی زهرلی و مضر ایدی. بر حدیث قدسیدە، جناب حق بویورمش: [اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدٖی بٖی] یعنی، قولم بنی ناصل طانیرسە، اونڭلە اویلە معاملە ایدرم. ایشتە بو بدبخت آدم سٓوء ظن ایلە و عقلسزلغیلە، كوردیگنی عادی و عین حقیقت تلقّی ایتدی. و اویلە دە معاملە كوردی و كورویور و كورەجك. نە ئولویوركە قورتولسون، نە دە یاشایور. بویلەجە عذاب چكییور. بز دە شو مشئومی بو عذابدە بیراقوب دونەجگز. تا اوتەكی قرداشڭ حالنی آڭلایاجغز.

ایشتە شو مبارك، عقللی ذات كیدییور. فقط برادری كبی صیقینتی چكمییور. چونكە كوزل اخلاقلی اولدیغندن كوزل شیلری دوشونور. كوزل خولیالر ایدر. كندی كندینە انسیّت ایدر. هم برادری كبی زحمت و مشقّت چكمییور. چونكە نظامی بیلیر، تبعیّت ایدر. تسهیلات كورور. آسایش و امنیت ایچندە سربست كیدییور. ایشتە بر باغچەیە

راست كلدی. ایچندە هم كوزل چیچك و میوەلر وار. هم باقیلمدیغی ایچون مردار شیلر دە بولونویور. قرداشی دخی بویلە بریسنە كیرمشدی. فقط مردار شیلرە دقّت ایدوب مشغول اولمش، معدەسنی بولاندیرمش، هیچ استراحت ایتمدن چیقوب كیتمشدی. بو ذات ایسە، [هر شیئڭ اییسنە باق] قاعدەسیلە عمل ایدوب مردار شیلرە هیچ باقمدی. أیی شیلردن أیی استفادە ایتدی. كوزلجە استراحت ایدرك چیقوب كیدییور.

صوڭرە كیت كیدە بو دخی اوّلكی برادری كبی بر صحرای عظیمەیە كیردی. بردن هجوم ایدن بر آسلانڭ سسنی ایشیتدی، قورقدی. فقط برادری قدر قورقمدی. چونكە حسن ظنّیلە و كوزل فكریلە، شو صحرانڭ بر حاكمی وار. و بو آسلان او حاكمڭ تحت امرندە بر خدمتكار اولمسی احتمالی وار دییە دوشونوب تسلّی بولدی. فقط یینە قاچدی. تا آلتمش آرشین درینلگندە بر صوسز قویویە راست كلدی. كندینی ایچنە آتدی. برادری كبی اورتەسندە بر آغاجە ألی یاپیشدی. هوادە معلّق قالدی. باقدی، ایكی حیوان او آغاجڭ ایكی كوكنی كسییورلر. یوقاری یە باقدی، آسلان.. آشاغی یە باقدی، بر اژدرها كوردی. عین قرداشی كبی بر عجیب وضعیت كوردی. بو دخی تدهّش ایتدی. فقط قرداشنڭ دهشتندن بیڭ درجە خفیف. چونكە كوزل اخلاقی، اوڭا كوزل فكر ویرمش. و كوزل فكر ایسە، اوڭا هر شیئڭ كوزل جهتنی كوسترییور. ایشتە بو سببدن شویلە دوشوندیكە:

بو عجیب ایشلر بربریلە علاقەداردر. هم بر امر ایلە حركت ایدرلر كبی كورونویور. اویلە ایسە بو ایشلردە بر طلسم واردر. اوت، بونلر بر كیزلی حاكمڭ امریلە دونرلر. اویلە ایسە بن یالڭز دگلم. او كیزلی حاكم بڭا باقییور. بنی تجربە ایدییور. بر مقصد ایچون بنی بر یرە سوق ایدوب دعوت ایدییور.

شو طاتلی قورقو و كوزل فكردن بر مراق نشئت ایدركە: عجبا بنی تجربە ایدوب، كندینی بڭا طانیتدیرمق ایستەین و بو عجیب یول ایلە بر مقصدە سوق ایدن كیمدر؟ صوڭرە طانیمق مراقندن طلسم صاحبنڭ محبّتی نشئت ایتدی. و شو محبّتدن طلسمی آچمق آرزوسی نشئت ایتدی. و او آرزودن طلسم صاحبنی راضی ایدەجك و خوشنە كیدەجك بر كوزل وضعیت آلمق ارادەسی نشئت ایتدی. صوڭرە آغاجڭ باشنە باقدی. كوردیكە اینجیر آغاجیدر. فقط باشندە بیڭلرلە آغاجڭ میوەلری واردر. او وقت بتون بتون قورقوسی كیتدی. چونكە قطعی آڭلادیكە: بو اینجیر آغاجی بر لیستەدر، بر فهرستەدر، بر سركیدر. او مخفی حاكم، باغ و بوستانندەكی میوەلرڭ نمونەلرینی بر طلسم و بر معجزە ایلە او آغاجە طاقمش. و كندی مسافرلرینە احضار ایتدیگی اطعمەیە برر اشارت صورتندە

او آغاجی تزیین ایتمش اولملی. یوقسە بر تك آغاچ، بیڭلر آغاچلرڭ میوەلرینی ویرمز. صوڭرە نیازە باشلادی. تا طلسمڭ آناختاری اوڭا الهام اولدی. باغیردیكە: [ای بو یرلرڭ حاكمی! سنڭ بختڭە دوشدم. سڭا دخالت ایدییورم. و سڭا خدمتكارم. و سنڭ رضاڭی ایستەیورم. و سنی آرایورم.] و بو نیازدن صوڭرە بردن قویونڭ دیواری یاریلوب، شاهانە، نزیه و كوزل بر باغچەیە بر قاپو آچیلدی. بلكە اژدرها آغزی او قاپویە انقلاب ایتدی. و آسلان و اژدرها ایكی خدمتكار صورتنی كییدیلر. و اونی ایچری یە دعوت ایدییورلر. حتّی او آسلان، كندیسنە مسخّر بر آت شكلنە كیردی.

ایشتە ای تنبل نفسم! و ای خیالی آرقداشم! كلیڭز. بو ایكی قرداشڭ وضعیتلرینی موازنە ایدەلم. تا اییلك ناصل اییلك كتیریر و فنالق ناصل فنالق كتیریر، كورەلم، بیلەلم. باقیڭز. صول یولڭ بدبخت یولجیسی هر وقت اژدرهانڭ آغزینە كیرمگە منتظردر، تیترەیور. و شو بختیار ایسە، میوەدار و رونقدار بر باغچەیە دعوت ایدیلیر. هم او بدبخت الیم بر دهشتدە و عظیم بر قورقو ایچندە قلبی پارچەلانییور. و شو بختیار ایسە لذیذ بر عبرت، طاتلی بر خوف، محبوب بر معرفت ایچندە غریب شیلری سیر و تماشا ایدییور. هم او بدبخت، وحشت و مأیوسیّت و كیمسەسزلك ایچندە عذاب چكییور. و شو بختیار ایسە، انسیّت و امید و اشتیاق ایچندە تلذّذ ایدییور. هم او بدبخت، كندینی وحشی جاناورلرڭ هجومنە معروض بر محبوس حكمندە كورویور. و شو بختیار ایسە بر عزیز مسافردركە، مسافری اولدیغی مهماندار كریمڭ عجیب خدمتكارلریلە انسیّت ایدوب اگلنییور. هم او بدبخت ظاهرًا لذیذ، معنًا زهرلی یمیشلری ییمكلە عذابنی تعجیل ایدییور. زیرا او میوەلر نمونەلردر. طاتمغە اذن وار. تا اصللرینە طالب اولوب مشتری اولسون. یوقسە حیوان كبی یوتمغە اذن یوقدر. و شو بختیار ایسە طادار، ایشی آڭلار، ییمەسنی تأخیر ایدر و انتظار ایلە تلذّذ ایدر. هم او بدبخت كندی كندینە ظلم ایتمش. كوندوز كبی كوزل بر حقیقتی و پارلاق بر وضعیتی بصیرتسزلگیلە كندیسنە مظلم و ظلماتلی بر اوهام بر جهنّم شكلنە كتیرمش. نە شفقتە مستحقدر. و نە دە كیمسەدن شكوایە حقّی واردر.

مثلا بر آدم، كوزل بر باغچەدە، احبابلرینڭ اورتەسندە، یاز موسمندە، خوش بر ضیافتدەكی كیفە قناعت ایتمەیوب، كندینی پیس مسكرلرلە سرخوش ایدوب، كندیسنی قیش اورتەسندە، جاناورلر ایچندە، آچ، چیپلاق تخیّل ایدوب باغیرمغە و آغلامەیە باشلاسە، ناصل شفقتە لایق دگل، كندی كندینە ظلم ایدییور. دوستلرینی جاناور كوروب

تحقیر ایدییور. ایشتە بو بدبخت دخی اویلەدر. و شو بختیار ایسە، حقیقتی كورور. حقیقت ایسە كوزلدر. حقیقتڭ حسننی درك ایتمك ایلە، حقیقت صاحبنڭ كمالنە حرمت ایدر. رحمتنە مستحق اولور. ایشتە (فنالغی كندڭدن، اییلگی اللّٰهدن بیل) اولان حكم قرآنینڭ سرّی ظاهر اولویور. داها بونلر كبی سائر فرقلری موازنە ایتسەڭ، آڭلایاجقسڭكە، اوّلكیسنڭ نفس امّارەسی اوڭا بر معنوی جهنّم احضار ایتمش. و اوتەكیسنڭ حسن نیتی و حسن ظنّی و حسن خصلتی و حسن فكری، اونی بیوك بر احسان و سعادتە و پارلاق بر فضیلتە و فیضە مظهر ایتمش.

ای نفسم! و ای نفسملە برابر بو حكایەیی دیڭلەین آدم! اگر بدبخت قرداش اولمق ایستەمزسەڭ و بختیار قرداش اولمق ایسترسەڭ، قرآنی دیڭلە و حكمنە مطیع اول و اوڭا یاپیش و احكامیلە عمل ایت. شو حكایۀ تمثیلیەدە اولان حقیقتلری اگر فهم ایتدڭ ایسە، حقیقتِ دینی و دنیایی و انسانی و ایمانی اوڭا تطبیق ایدەبیلیرسڭ. مهملرینی بن سویلەیەجگم، اینجەلرینی سن كندڭ استخراج ایت. ایشتە باق. او ایكی قرداش ایسە، بری روح مؤمن و قلب صالحدر. دیگری روح كافر و قلب فاسقدر. و او ایكی طریقدن صاغ ایسە، طریق قرآن و ایماندر. صول ایسە طریق عصیان و كفراندر. و او یولدەكی باغچە ایسە، جمعیت بشریە و مدنیّت انسانیە ایچندە موقّت حیات اجتماعیەدركە، خیر و شر، أیی و فنا، تمیز و پیس شیلر برابر بولونور. عاقل اودركە [خُذْ مَا صَفَا.. دَعْ مَا كَدَرَ] قاعدەسیلە عمل ایدر، سلامت قلب ایلە كیدر. و او صحرا ایسە شو ارض و دنیادر. و او آسلان ایسە ئولوم و أجلدر. و او قویو ایسە بدنِ انسان و زمان حیاتدر. و او آلتمش آرشین درینلك ایسە عمر وسطی و عمر غالبی اولان آلتمش سنەیە اشارتدر. و او آغاچ ایسە مدت عمر و مادّۀ حیاتدر. و او سیاه و بیاض ایكی حیوان ایسە كیجە و كوندوزدر. و او اژدرها ایسە آغزی قبر اولان طریق برزخیە و رِواقِ اخرویدر. فقط او آغیز، مؤمن ایچون زنداندن بر باغچەیە آچیلان بر قاپودر. و او حشرات مضرّە ایسە مصیبات دنیویەدر. فقط مؤمن ایچون غفلت اویقوسنە طالمامق ایچون طاتلی ایقاظات الٰهیّە و التفات رحمانیە حكمندەدر. و او آغاچدەكی یمیشلر ایسە دنیوی نعمتلردركە، جناب كریم مطلق اونلری آخرت نعمتلرینە بر لیستە، هم اخطار ایدیجی، هم مشابهلری، هم جنّت میوەلرینە مشتریلری دعوت ایدن نمونەلر صورتندە یاپمش. و او آغاجڭ برلگیلە برابر، مختلف باشقە باشقە میوەلر ویرمسی ایسە، قدرت صمدانیەنڭ سكّەسنە و ربوبیت الٰهیەنڭ خاتمنە و سلطنت الوهیتڭ طرّەسنە اشارتدر. چونكە (بر تك شیدن هر شیئی یاپمق، یعنی بر طوپراقدن بتون نباتات و میوەلری یاپمق، هم بر صودن بتون حیواناتی خلق ایتمك، هم بسیط بر ییمكدن بتون جهازات حیوانیەیی ایجاد ایتمك..

بونڭلە برابر هر شیئی بر تك شی یاپمق، یعنی ذی حیاتڭ ییدیگی غایت مختلف الجنس طعاملردن او ذی حیاتە بر لحمِ مخصوص یاپمق، بر جلد بسیط طوقومق كبی) صنعتلر، ذات احد صمد اولان سلطان ازل و ابدڭ سكّۀ خاصّەسیدر خاتم مخصوصیدر. تقلید ایدیلمز بر طرّەسیدر. اوت، بر شیئی هر شی و هر شیئی بر شی یاپمق، هر شیئڭ خالقنە خاص و قادر كلّ شیئە مخصوص بر نشاندر، بر آیتدر. و او طلسم ایسە، سرّ ایمان ایلە آچیلان سرّ حكمت خلقتدر. و او مفتاح ایسە [یَٓا اَللّٰهُ و لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ] در. و او اژدرها آغزی باغچە قاپوسنە انقلاب ایتمسی ایسە، اشارتدركە، قبر اهل ضلالت و طغیان ایچون وحشت و نسیان ایچندە زندان كبی صیقینتیلی و بر اژدرها بطنی كبی طار بر مزارە آچیلان بر قاپو اولدیغی حالدە.. اهل قرآن و ایمان ایچون زندان دنیادن بوستان بقایە و میدان امتحاندن روضۀ جنانە و زحمت حیاتدن رحمت رحمانە آچیلان بر قاپودر. و او وحشی آسلانڭ دخی مونس بر خدمتكارە دونمسی و مسخّر بر آت اولمسی ایسە، اشارتدركە، موت اهل ضلالت ایچون بتون محبوباتندن الیم بر فراق أبدیدر. هم كندی جنّتِ كاذبۀ دنیویەسندن اخراج و وحشت و یالڭزلق ایچندە زندانِ مزارە ادخال و حپس اولدیغی حالدە.. اهل هدایت و اهل قرآن ایچون اوتەكی عالمە كیتمش اسكی دوست و احبابلرینە قاووشمغە وسیلەدر. هم حقیقی وطنلرینە و ابدی مقام سعادتلرینە كیرمگە واسطەدر. هم زندان دنیادن بوستان جنانە بر دعوتدر. هم رحمان رحیمڭ فضلندن كندی خدمتنە مقابل اخذ اجرت ایتمەیە بر نوبتدر. هم وظیفۀ حیات كلفتندن بر ترخیصدر. هم عبودیت و امتحانڭ تعلیم و تعلیماتندن بر پایدوسدر.

[الحاصل] هر كیم حیات فانیەیی اساس مقصد یاپسە، ظاهرًا بر جنّت ایچندە اولسە دە، معنًا جهنّمدەدر. و هر كیم حیات باقیەیە جدّی متوجّه ایسە، سعادت دارینە مظهردر. دنیاسی نە قدر فنا و صیقینتیلی اولسە دە، دنیاسنی جنّتڭ انتظار صالونی حكمندە كوردیگی ایچون خوش كورور. تحمّل ایدر. صبر ایچندە شكر ایدر.

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَالسَّلَامَةِ وَالْقُرْاٰنِ وَالْاٖیمَانِ اٰمٖینَ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ بِعَدَدِ جَمٖیعِ الْحُرُوفَاتِ الْمُتَشَكِّلَةِ فٖی جَمٖیعِ الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فٖی مَرَایَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَٓاءِ عِنْدَ قِرَٓائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِئٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰٓی اٰخِرِ الزَّمَانِ وَارْحَمْنَا وَوَالِدَیْنَا وَارْحَمِ الْمُؤْمِنٖینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِعَدَدِهَا بِرَحْمَتِكَ یَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖینَ اٰمٖینَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ.

[طوقوزنجی سوز]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖینَ تُمْسُونَ وَحٖینَ تُصْبِحُونَ وَلَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِیًّا وَحٖینَ تُظْهِرُونَ

ای برادر! بندن نمازڭ شو معیّن بش وقتە حكمت تخصیصنی صورییورسڭ. پك چوق حكمتلرندن یالڭز بریسنە اشارت ایدرز. اوت، هر بر نمازڭ وقتی، مهم بر انقلاب باشی اولدیغی كبی.. عظیم بر تصرّف الٰهینڭ آیینەسی و او تصرّف ایچندە احسانات كلّیۀ الٰهیّەنڭ برر معكسی اولدیغندن، قدیر ذوالجلالە او وقتلردە داها زیادە تسبیح و تعظیم.. و حدسز نعمتلرینڭ ایكی وقت اورتەسندە طوپلانمش یكوننە قارشو شكر و حمد دیمك اولان نمازە امر ایدیلمشدر. شو اینجە و درین معنایی بر پارچە فهم ایتمك ایچون [بش نكتەیی] نفسملە برابر دیڭلەمك لازم.

[برنجی نكتە] نمازڭ معناسی، جناب حقّی تسبیح و تعظیم و شكردر. یعنی جلالنە قارشو قولاً و فعلاً سبحان اللّٰه دییوب تقدیس ایتمك، هم كمالنە قارشو لفظًا و عملاً اللّٰە اكبر دییوب تعظیم ایتمك.. هم جمالنە قارشو قلبًا و لسانًا و بدنًا الحمد للّٰه دییوب شكر ایتمكدر. دیمك [تسبیح و تكبیر و حمد] نمازڭ چكردكلری حكمندەدرلر. اوندندركە، نمازڭ حركات و اذكارندە بو اوچ شی هر طرفندە بولونویورلر. هم اوندندركە، نمازدن صوڭرە نمازڭ معناسنی تأكید و تقویە ایچون شو كلمات مباركە اوتوز اوچ دفعە تكرار ایدیلیر. نمازڭ معناسی شو مجمل خلاصەلرلە تأكید ایدیلیر.

[ایكنجی نكتە] عبادتڭ معناسی شودركە: درگاە الٰهیدە عبد كندی قصورینی و عجز و فقرینی كوروب كمال ربوبیّتڭ و قدرت صمدانیەنڭ و رحمت الٰهیەنڭ اوڭندە حیرت و محبّتلە سجدە ایتمكدر. یعنی ربوبیتڭ سلطنتی، ناصلكە عبودیتی و اطاعتی ایستر. ربوبیتڭ قدسیتی پاكلگی دخی ایستركە، عبد، كندی قصورینی كوروب استغفار ایلە و ربّنی بتون نقائصدن پاك و مبرّا.. و اهل ضلالتڭ افكار باطلەسندن منزّه و معلّا.. و كائناتڭ بتون قصوراتندن مقدّس و معرّا اولدیغنی تسبیح ایلە، سبحان اللّٰه ایلە اعلان ایتسین. هم دە ربوبیتڭ كمال قدرتی دخی ایستركە، عبد، كندی ضعفنی و مخلوقاتڭ عجزینی كورمكلە قدرت صمدانیەنڭ عظمت آثارینە قارشو استحسان و حیرت ایچندە اللّٰە اكبر دییوب، خضوع ایلە ركوعە كیدوب،