[یگرمی بشنجی لمعە]

خستەلر رسالەسی

یگرمی بش دوادر. خستەلرە بر مرهم و بر تسلّی و معنوی بر رچتە و بر عیادت المریض و كچمش اولسون معناسندە یازیلمشدر.

[اخطار] بو معنوی رچتە، بتون یازدقلریمزڭ فوقندە بر سرعتلە [حاشیە] تألیف ایدیلدیگی كبی، هم عمومە مخالف اولارق تصحیحاتە و دقّتە وقت بولونامدی. تألیفی كبی غایت سرعتلە، آنجق بر دفعە نظردن كچیریلدی. دیمك مسودّۀ اوّل حكمندە مشوّش قالمشدر. قلبە فطری بر صورتدە كلن خاطراتی، صنعتلە و دقّتلە بوزمامق ایچون یڭیدن تدقیقاتە لزوم كورمدك. اوقویان ذاتلر، خصوصًا خستەلر، بعض ناخوش عبارەلردن ویاخود آغیر كلمەلردن صیقیلوب كوجنمەسینلر. بڭا دە دعا ایتسینلر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛

〚 اَلَّذٖینَ اِذَٓا اَصَابَتْهُمْ مُصٖیبَةٌ قَالُٓوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ ٭ وَالَّذٖی هُوَ یُطْعِمُنٖی وَیَسْقٖینِ ٭ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفٖینِ〛

شو لمعەدە، نوع بشرڭ اون قسمندن بر قسمنی تشكیل ایدن مصیبتزدە و خستەلرە حقیقی بر تسلّی و نافع بر مرهم اولابیلەجك [یگرمی بش دوٓاء] اجمالًا بیان ایدیلییور.

[برنجی دوٓاء] ای بیچارە خستە! مراق ایتمە، صبر ایت. سنڭ خستەلغڭ سڭا درد دگل، بلكە بر نوع دوادر. چونكە عمر بر سرمایەدر، كیدییور. اگر میوەسی بولونمازسە ضایع اولور. هم عمر، راحت و غفلتلە اولسە، پك چابوق كیدییور. خستەلق سنڭ او سرمایەڭی بیوك كارلرلە میوەدار ایدییور. هم عمرڭ چابوق كچمەسنە میدان ویرمییور، طوتویور. اوزون ایدییور. تا میوەلرینی ویردكدن صوڭرە بیراقوب كیتسین. ایشتە عمرڭ خستەلقلە اوزون اولمەسنە اشارتًا بو ضرب مثل دیللردە دستان اولمشدركە: مصیبت زمانی، چوق اوزوندر.. صفا زمانی، پك قیصە اولور.

[ایكنجی دوٓاء] ای صبرسز خستە! صبر ایت. بلكە شكر ایت. سنڭ بو خستەلغڭ سنڭ عمر دقیقەلریڭی برر ساعت عبادت حكمنە كتیرەبیلیر. چونكە عبادت، ایكی قسمدر. بری مثبت عبادتكە نماز، نیاز كبی معلوم عبادتلردر. دیگری منفی عبادتلردركە: خستەلقلر، مصیبتلر واسطەسیلە مصیبتزدە، عجزینی و ضعفنی حسّ ایدر. خالق رحیمنە التجا ایدر. یالواریر. خالص، ریاسز معنوی بر عبادتە مظهر اولور. اوت خستەلقلە كچن بر عمر، اللّٰهدن شكوا ایتمەمك شرطیلە، مؤمن ایچون عبادت صاییلدیغنە روایت صحیحە واردر. حتّی بعض صابر و شاكر خستەلرڭ بر دقیقەلق خستەلغی، بر ساعت عبادت حكمنە كچدیگی.. و بعض كامللرڭ بر دقیقەسی، بر كون عبادت حكمنە كچدیگی روایات صحیحە ایلە و كشفیات صادقە ایلە ثابتدر. سنڭ بر دقیقە عمریڭی بیڭ دقیقە حكمنە كتیروب سڭا اوزون بر عمری قزاندیران خستەلقدن تشكّی دگل، تشكّر ایت.

[اوچنجی دوٓاء] ای تحمّلسز خستە! انسان بو دنیایە كیف سورمك و لذّت آلمق ایچون كلمدیگنە، متمادیًا كلنلرڭ كیتمەسی.. و كنچلرڭ اختیارلاشمەسی.. و متمادیًا زوال و فراقدە یووارلانمەسی شاهددر. هم انسان، ذی حیاتڭ اڭ مكمّلی و اڭ یوكسگی و جهازاتجە اڭ زنكینی، بلكە ذی حیاتلرڭ سلطانی حكمندە ایكن، كچمش لذّتلری و كلەجك بلالری دوشونمك واسطەسیلە، حیواناتە نسبتًا اڭ ادنا بر درجەدە آنجق كدرلی و مشقّتلی بر حیات كچیرییور. دیمك انسان بو دنیایە، یالڭز كوزل یاشامق ایچون و راحت و صفالرلە عمر كچیرمك ایچون كلمەمشدر. بلكە عظیم بر سرمایە ألندە بولونان انسان، بورادە تجارت ایلە, ابدی و دائمی بر حیاتڭ سعادتنە چالیشمق ایچون كلمشدر. اونڭ النە ویریلن سرمایە دە عمردر.

اگر خستەلق اولمازسە، صحّت و عافیت، غفلت ویرر. دنیایی خوش كوستریر. آخرتی اونوتدیرر. قبری و ئولومی خاطرینە كتیرتمك ایستەمز. سرمایۀ عمرینی باد هوا بوش یرە صرف ایتدیرر. خستەلق ایسە، بردن كوزینی آچدیرر. وجودینە و جسمنە دیركە: لایموت دگلسڭ. باشی بوش دگلسڭ. بر وظیفەڭ وار. غروری بیراق. سنی یارادانی دوشون. قبرە كیدەجگنی بیل، اویلەجە حاضرلان. ایشتە بو خستەلق بو نقطۀ نظردن هیچ آلداتماز بر ناصح و ایقاظ ایدیجی بر مرشددر. بوندن شكوا دگل، بلكە بو جهتدن اوڭا تشكّر ایتمك لازم. اگر فضلە آغیر كلسە صبر ایستەمك كركدر.

[دردنجی دوٓاء] ای شكواجی خستە! سنڭ حقّڭ شكوا دگل، شكردر، صبردر. چونكە سنڭ وجودڭ و اعضا

و جهازاتڭ، سنڭ ملكڭ دگلدر. سن اونلری یاپمامشسڭ. باشقە تزكاهلردن صاتون آلمامشسڭ. دیمك اونلر باشقەسنڭ ملكیدر. اونلرڭ مالكی، ملكندە ایستەدیگی كبی تصرّف ایدر. یگرمی آلتنجی سوزدە دینیلدیگی كبی، مثلا غایت زنكین، غایت ماهر بر صنعتكار، كوزل صنعتنی و قیمتدار ثروتنی كوسترمك ایچون مسكین بر آدمە، بر اجرتە مقابل مودللك وظیفەسنی كوردیرر. بر ساعتجك زماندە دیكدیگی مرصّع و غایت صنعتلی بر كوملگی، بر حلّەیی او فقیرە كییدیرر. اونڭ اوستندە ایشلر، وضعیتلر ویرر. خارقە انواع صنعتنی كوسترمك ایچون كسر، دگیشدیرر. اوزالتیر، قیصالتیر. عجبا شو اجرتلی مسكین آدم، او ذاتە دیسە: بڭا زحمت ویرییورسڭ. اگیلوب قالقمقلە ویردیگڭ وضعیتدن، بڭا صیقینتی ویرییورسڭ. بنی كوزللشدیرن بو كوملگی كسوب قیصالتمقلە كوزللگمی بوزویورسڭ. بویلە دیمەیە حق قزانابیلیرمی؟ حرمتسزلك و مرحمتسزلك و انصافسزلق ایتدڭ دییەبیلیرمی؟

ایشتە عینًا بو مثال كبی، صانع ذوالجلال سڭا ای خستە! كوز، قولاق، عقل، قلب كبی نورانی دویغولرلە مرصّع اولارق كییدیردیگی جسم كوملگنی، اسمای حسناسنڭ نقشلرینی كوسترمك ایچون، چوق حالات ایچندە سنی چویرر. و چوق وضعیتلردە سنی دگیشدیرر. سن آچلقلە، اونڭ رزّاق اسمنی طانیدیغڭ كبی، شافی اسمنی دە خستەلغڭلە بیل. ألملر، مصیبتلر، بر قسم اسماسنڭ احكامنی كوستردكلری ایچون، اونلردە حكمتدن لمعەلر و رحمتدن شعاعلر و او شعاعات ایچندە چوق كوزللكلر بولونویور. اگر پردە آچیلسە، توحّش و نفرت ایتدیگڭ خستەلق پردەسی آرقەسندە سویملی، كوزل معنالری بولورسڭ.

[بشنجی دوٓاء] ای مرضە مبتلا خستە! بو زماندە تجربەلرملە قناعتم كلمشدركە: خستەلق، بعضیلرە بر احسان الٰهیدر. بر هدیۀ رحمانیەدر. بو سكز طقوز سنەدر، لیاقتسز اولدیغم حالدە بعض كنچ ذاتلر، خستەلق مناسبتیلە دعا ایچون بنملە كوروشدیلر. دقّت ایتدم، هانكی خستەلقلی كنجی كوردم ایسە، سائر كنچلرە نسبتًا آخرتنی دوشونمەیە باشلایور. كنچلك سرخوشلغی یوق. غفلت ایچندەكی حیوانی هوساتدن بر درجە كندینی قورتارمش. بن دە باقییوردم، اونلرڭ تحمّل داخلندەكی خستەلقلرینی، بر احسان الٰهی اولدیغنی اونلرە اخطار ایدییوردم. و دیردمكە: قرداشم! بن سنڭ بو خستەلغڭڭ علیهندە دگلم. خستەلق ایچون سڭا قارشو بر شفقت حسّ ایدوب آجیمایورمكە: دعا ایدەیم. خستەلق، سنی تام اویاندیرنجەیە قدر صبرە چالیش.

خستەلق وظیفەسنی بیتیردكدن صوڭرە، خالق رحیم ان شٓاء اللّٰه سڭا شفا ویرر. هم دیردم: سنڭ بر قسم امثالڭ صحّت بلاسیلە، غفلتە دوشوب نمازی ترك ایدییور. قبری دوشونمەیور. اللّٰهی اونوتوب بر ساعتلك حیات دنیویەنڭ ظاهری كیفیلە حدسز بر حیات ابدیەسنی صارصییور. زدەلەیور. بلكە دە خراب ایدییور. سن خستەلق كوزیلە، هر حالدە كیدەجگڭ بر منزلڭ اولان قبریڭی و داها آرقەسندەكی منزللری كورورسڭ. و اونلرە كورە طاورانیرسڭ. دیمك سنڭ ایچون خستەلق، بر صحّتدر. بر قسم امثالڭدەكی صحّت، بر خستەلقدر.

[آلتنجی دوٓاء] ای ألمدن تشكّی ایدن خستە! سندن صورییورم. كچمش عمریڭی دوشون. و او عمردە كچمش اولان لذّتلی، صفالی كونلریڭی و بلالی و ألملی وقتلریڭی تخطّر ایت. هر حالدە یا اوخ.. ویا آه.. دییەجكسڭ. یعنی یا الحمد للّٰه شكر.. ویاخود وا حسرتا وا أسفا.. قلبڭ ویا لسانڭ دییەجك. دقّت ایت! سڭا اوخ، الحمد للّٰه شكر دیدیرن، سنڭ باشڭدن كچن ألملرڭ و مصیبتلرڭ دوشونمەسی بر معنوی لذّتی دشییوركە: سنڭ قلبڭ شكر ایدییور. چونكە ألمڭ زوالی لذّتدر. او ألملر و او مصیبتلر، زوالیلە روحدە بر لذّت ارثیّت بیراقمشكە: دوشونمكلە دشیلسە روحدن بر لذّت آقییور. شكرلر تقطّر ایدییور. سڭا وا أسفا وا حسرتا دیدیرتن، اسكی زماندە كچیردیگڭ لذّتلی و صفالی او حاللردركە: زواللریلە سنڭ روحڭدە دائمی بر الم ارثیّت بیراقمش. نە وقت دوشونسەڭ، او الم یینە دشیلییور. اسف و حسرت آقیتییور. مادام بر كونلك غیر مشروع لذّت، بعضًا بر سنە معنوی الم چكدیرییور. و موقّت بر كونلك خستەلقلە كلن الم، چوق كونلر معنوی لذّت و ثوابلە برابر، زوالندەكی خلاص و قورتولمقدن كلن معنوی لذّت واردر. شیمدیلك سنڭ باشڭدەكی بو موقّت خستەلغڭ نتیجەسنی و ایچ یوزندەكی ثوابی دوشون. بو دە كچر یا هو دی. شكوا یرندە شكر ایت.

[آلتنجی دوٓاء] [حاشیە]ای دنیا ذوقنی دوشونوب خستەلقدن اضطراب چكن قرداشم! بو دنیا اگر دائمی

اولسە ایدی.. و یولمزدە ئولوم اولماسە ایدی.. و فراق و زوالڭ روزكارلری اسمەسە ایدی.. و مصیبتلی، فیرطینەلی استقبالدە معنوی قیش موسملری اولماسە ایدی، بن دە سنڭلە برابر سنڭ حالڭە آجییاجقدم. فقط مادام دنیا بر كون بزە هایدی طیشاری دییەجك. فریادیمزدن قولاغنی قپایاجق. او بزی طیشاری قوغمادن، بز بو خستەلقلر ایقاظاتیلە شیمدیدن اونڭ عشقندن واز كچملی یز. او بزی ترك ایتمەدن، قلبًا بز اونی تركە چالیشملی ییز. اوت خستەلق بو معنایی بزە اخطار ایدییور. و دییوركە: ای خستە! سنڭ وجودڭ طاشدن دمیردن دگلدر. بلكە دائما آیریلمغە مساعد مختلف مادّەلردن تركیب ایدیلمشدر. غروری بیراق. عجزیڭی آڭلا. مالكڭی طانی. وظیفەڭی بیل. دنیایە نە ایچون كلدیگڭی اوگرن، قلبڭ قولاغنە كیزلی اخطار ایدییور. هم مادام دنیانڭ ذوقی و لذّتی دوام ایتمییور. خصوصًا مشروع اولمازسە هم دوامسز، هم ألملی، هم كناهلی اولویور. او ذوقی غیب ایتدیگڭدن خستەلق بهانەسیلە آغلاما. بالعكس خستەلقدەكی معنوی عبادت و اخروی ثواب جهتنی دوشون. ذوق آلمەیە چالیش.

[یدنجی دوٓاء] ای صحّتنڭ لذّتنی غائب ایدن خستە! سنڭ خستەلغڭ، صحّتڭدەكی نعمت الٰهیەنڭ لذّتنی قاچیرمییور. بالعكس طاتدیرییور، زیادەلشدیرییور. چونكە بر شی دوام ایتسە، تأثیرینی غائب ایدر. حتّی اهل حقیقت متّفقًا دییورلركە: (اِنَّمَا الْاَشْیَٓاءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا) یعنی هر شی ضدّیلە بیلینیر. مثلا قراڭلق اولمازسە، ایشیق بیلینمز، لذّتسز قالیر. صوغوق اولمازسە، حرارت آڭلاشیلماز. ذوقسز قالیر. آچلق اولمازسە، ییمك لذّت ویرمز. معدە حرارتی اولمازسە، صو ایچمەسی ذوق ویرمز. علّت اولمازسە، عافیت ذوقسزدر. مرض اولمازسە، صحّت لذتسزدر. مادام فاطر حكیم انسانە، هر چشید احساننی احساس ایتمك.. و هر نوع نعمتنی طاتدیرمق.. و انسانی دائما شكرە سوق ایتمك ایستەدیگنی شو كائناتدە چشید چشید حدسز انواع نعمتی طاداجق و طانییاجق درجەدە غایت چوق جهازات ایلە انسانی تجهیز ایتمسی كوسترییور. البتە صحّت و عافیتی ویردیگی كبی خستەلقلری، علّتلری، دردلری دە ویرەجكدر. سندن صورییورم: بو خستەلق سنڭ باشڭدە ویا ألڭدە ویا معدەڭدە اولماسە ایدی، سن باشڭڭ، ألڭڭ، معدەڭڭ صحّتندەكی لذّتلی و ذوقلی نعمت الٰهیەیی حسّ ایدوب شكر ایدرمی ایدڭ؟ البتە شكر دگل، بلكە دوشونمەیەجكدڭ. بلكە شعورسز او صحّتی، غفلتلە سفاهتە صرف ایدەجكدڭ.

[سكزنجی دوٓاء] ای آخرتنی دوشونن خستە! خستەلق صابون كبی كناهلرڭ كیرلرینی ییقار، تمیزلر. خستەلقلر كفّارت الذّنوب اولدیغی، حدیث صحیح ایلە ثابتدر. هم حدیثدە واردركە: ایرمش آغاجی سیلكمكلە ناصل میوەلری دوشرسە، ایمانلی بر خستەنڭ تیترەمەسی دە، اویلەجە كناهلری سیلكر، دوكر. كناهلر، حیات ابدیّەدە دائمی خستەلقلردر. بو حیات دنیویەدە دخی قلب، وجدان و روح ایچون معنوی خستەلقلردر. سن اگر صبر ایدوب شكوا ایتمزسەڭ، شو موقّت بر خستەلق ایلە دائمی پك چوق خستەلقلردن قورتولورسڭ. اگر كناهلری دوشونمەیورسەڭ، یاخود آخرتی بیلمەیورسەڭ.. ویاخود اللّٰهی طانیمایورسەڭ، سندە اویلە دهشتلی بر خستەلق واركە: میلیونلر دفعە سندەكی بو كوچك خستەلقدن داها بیوكدر. اوندن فریاد ایت. چونكە بتون دنیانڭ موجوداتیلە قلبڭ، روحڭ و نفسڭ علاقەداردر. متمادیًا فراق و زوال ایلە او علاقەلر كسیلوب سندە حدسز یارەلر آچیلیر. باخصوص آخرتی بیلمدیگڭ ایچون، ئولومی اعدام ابدی تخیّل ایتدیگڭدن، عادتا یارە بَرَە ایچندە دنیا قدر خستەلقلی بر وجودڭ وار.

ایشتە اڭ اوّل حدسز یارەلی و خستەلقلی بو بیوك معنوی وجودڭ حدسز خستەلقلرینە هم قطعی علاج، هم قطعی شفا ویریجی بر تریاق اولان ایمان علاجنی آرامق و اعتقادیڭی دوزلتمك كركدركە: او علاجی بولمقدە اڭ قیصە یول، بو مادّی خستەلغڭ ییرتدیغی غفلت پردەسنڭ آلتندە سڭا كوستردیگی عجزڭ و ضعفڭ پنجرەسیلە بر قدیر ذوالجلالڭ قدرتنی و رحمتنی طانیمقدر. اوت اللّٰهی طانیمایانڭ، دنیا طولوسی بلا باشندە واردر. اللّٰهی طانییانڭ دنیاسی، نورلە و معنوی سرورلە طولودر. درجەسنە كورە ایمان قوّتیلە حسّ ایدر.. بو ایماندن كلن معنوی سرور و شفا و لذّت آلتندە جزئی، مادّی خستەلقلرڭ ألملری اریر، ازیلیر.

[طوقوزنجی دوٓاء] ای خالقنی طانییان خستە! خستەلقلردەكی الم و توحّش و قورقمق ایسە، خستەلق بعضًا ئولومە وسیلە اولدیغی جهتدندر. ئولوم، نظر غفلت و ظاهری جهتندە دهشتلی اولدیغندن، اوڭا وسیلە اولان خستەلقلر قورقوتویور. تلاش ویرییور. اوّلًا: بیل و قطعی ایمان ایتكە: اجل، مقدّردر. تغیّر ایتمز. چوق آغیر خستەلرڭ باشندە آغلایانلر و صحّتلری یرندە اولانلر ئولمشلر، او آغیر خستەلر شفا بولوب یاشامشلر. ثانیًا: ئولوم، صورتًا كوروندیگی كبی دهشتلی دگلدر. چوق رسالەلردە غایت قطعی، شكسز، شبهەسز بر صورتدە، قرآن حكیمڭ ویردیگی بر نورلە اثبات ایتمشزكە: اهل ایمان ایچون

ئولوم، وظیفۀ حیات كلفتندن بر ترخیصدر. هم دنیا میدانندەكی امتحاندە تعلیم و تعلیمات اولان عبودیتدن بر پایدوسدر. هم اوتەكی عالمە كیتمش یوزدن طقسان طقوز احباب و اقرباسنە قاووشمق ایچون بر وسیلەدر. هم حقیقی وطننە و ابدی مقام سعادتنە كیرمگە بر واسطەدر. هم زندان دنیادن، بوستان جنانە بر دعوتدر. هم خالق رحیمڭ فضلندن كندی خدمتنە مقابل اخذ اجرت ایتمەیە بر نوبتدر. مادام ئولومڭ ماهیّتی حقیقت نقطەسندە بودر، اوڭا دهشتلە باقمق دگل، بالعكس رحمت و سعادتڭ بر مقدَّمەسی نظریلە باقمق كركدر. هم اهل اللّٰهڭ بر قسمنڭ ئولومدن قورقمەلری، ئولومڭ دهشتندن دگلدر. بلكە داها فضلە خیر قزاناجغم دییە وظیفۀ حیاتڭ ادامەسندە قزاناجقلری خیرات ایچوندر. اوت اهل ایمان ایچون ئولوم رحمت قاپوسیدر. اهل ضلالت ایچون ظلمات ابدیە قویوسیدر.

[اوننجی دوٓاء] ای لزومسز مراق ایدن خستە! سن خستەلغڭ آغیرلغندن مراق ایدییورسڭ. او مراقڭ سنڭ خستەلغڭی آغیرلاشدیرییور. سن خستەلغڭ خفیفلشمەسنی ایسترسەڭ، مراق ایتمەمگە چالیش. یعنی خستەلغڭ فائدەلرینی و ثوابنی و چابوق كچەجگنی دوشون. مراقی قالدیر. خستەلغڭ كوكنی كس. اوت مراق، خستەلغی ایكیلشدیرر. مادّی خستەلغڭ آلتندە مراق ایلە معنوی بر خستەلغی قلبڭە ویرر. مادّی خستەلق اوڭا طایانیر، دوام ایدر. اگر تسلیمیّتلە، رضا ایلە و خستەلغڭ حكمتنی دوشونمكلە او مراق كیتسە، او مادّی خستەلغڭ مهم بر كوكی كسیلیر. خفیفلشیر. قسمًا كیدر. خصوصًا اوهام ایلە بر درهم مادّی خستەلق، بعضًا مراق واسطەسیلە اون درهم قدر بویور. مراقڭ كسیلمەسیلە او خستەلغڭ اوندە طوقوزی كیدر. مراق، خستەلغی زیادە ایتدیگی كبی، حكمت الٰهیەیی اتهام و رحمت الٰهیّەیی تنقید و خالق رحیمندن شكوا حكمندە اولدیغی ایچون عكس مقصودیلە طوقات ییر. خستەلغنی زیادەلشدیرر. اوت ناصلكە شكر، نعمتی زیادەلشدیرر. اویلە دە شكوا، خستەلغی و مصیبتی تزیید ایدر. هم مراقڭ كندیسی دە بر خستەلقدر. اونڭ علاجی، خستەلغڭ حكمتنی بیلمكدر. مادام حكمتنی و فائدەسنی بیلدڭ. او مرهمی، مراقە سور. قورتول. آه یرینە، اوخ دی. وا أسفا یرینە، [اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی كُلِّ حَالٍ] دی.

[اون برنجی دوٓاء] ای صبرسز خستە قرداش! خستەلق حاضر بر ألمی سڭا ویرمكلە برابر، اوّلكی خستەلغڭدن بوكونە قدر او خستەلغڭ زوالندەكی بر لذّت معنویّەیی و ثوابندەكی بر لذّت روحیّەیی دە ویرییور. بوكوندن، بلكە

بو ساعتدن صوڭرەكی زماندە خستەلق یوق. البتە یوقدن الم یوق. الم اولمازسە تأثّر دە اولماز. سن یاڭلیش بر صورتدە توهّم ایتدیگڭ ایچون صبرسزلق كلییور. چونكە بوكوندن اوّل بتون خستەلق زماننڭ مادّیسی كیتمكلە ألمی دە كیتمش. كندندەكی ثواب و زوالندەكی لذّت قالمش. سڭا كار و سرور ویرمك لازم كلیركن، اونلری دوشونمەیوب متألّم اولمق، صبرسزلق ایتمك، دیوانەلكدر. كلەجك كونلر داها كلمەمشلر. اونلری شیمدی دوشونوب یوق اولان بر كوندن، یوق اولان بر خستەلقدن، یوق اولان بر ألمدن توهّم ایلە دوشونوب متألّم اولمق، صبرسزلق كوسترمكلە اوچ مرتبە یوق یوغە وجود رنكی ویرمك دیوانەلك دگل دە نەدر؟ مادام بو ساعتدن اوّلكی خستەلق زمانلری سرور ویرییور. و مادام بو ساعتدن صوڭرەكی زمان، معدوم.. خستەلق معدوم.. الم، معدومدر. سن جناب حقّڭ سڭا ویردیگی بتون صبر قوّتنی، بویلە صاغە صولە طاغیتما. بو ساعتدەكی ألمە قارشو تحشید ایت، یا صبور دی. طیان.

[اون ایكنجی دوٓاء] ای خستەلق سببیلە عبادت و اورادندن محروم قالان و او محرومیتدن تأسّف ایدن خستە! بیلكە، حدیثجە ثابتدركە: متّقی بر مؤمن، خستەلق سببیلە یاپامدیغی دائمی وردینڭ ثوابنی، خستەلق زمانندە یینە قزانیر. فرضلری ممكن اولدیغی قدر یرینە كتیرن بر خستە، صبر و توكّل ایلە و فرضلری یرینە كتیرمكلە، او آغیر خستەلق زمانندە یاپامدیغی سائر سنّتلرڭ یرینی هم خالص بر صورتدە خستەلق طوتار، هم خستەلق انساندەكی عجزینی و ضعفنی احساس ایدر. او عجزڭ لسانیلە و ضعفڭ دیلیلە حالاً و قالاً بر دعا ایتدیرر. جناب حق انسانە حدسز بر عجز و نهایتسز بر ضعف ویرمش. تاكە: دائمی بر صورتدە درگاە الٰهی یە التجا ایدوب نیاز ایتسین، دعا ایتسین.〚 قُلْ مَا یَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّٖی لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ〛 فرمانیلە یعنی: اگر دعاڭز اولمازسە، نە اهمّیتڭز وار؟ دییە اولان آیتڭ سرّیلە.. انسانڭ حكمت خلقتی و سبب قیمتی اولان صمیمی دعا و نیازڭ بر سببی خستەلق اولدیغندن، بو نقطۀ نظردن شكوا دگل، اللّٰهە شكر ایتمك و خستەلغڭ آچدیغی دعا موصلغنی، عافیتی كسب ایتمكلە قاپامامق كركدر.

[اون اوچنجی دوٓاء] ای خستەلقدن شكوا ایدن بیچارە آدم! خستەلق بعضیلرە اهمّیتلی بر دفینەدر. و غایت قیمتدار بر هدیۀ الٰهیّەدر. هر خستە كندی خستەلغنی، او نوعدن تصوّر ایدەبیلیر. مادام اجل وقتی معیّن دگل، جناب حق انسانی یأس مطلقدن و غفلت مطلقەدن قورتارمق ایچون خوف و رجا اورتەسندە

طوتمق.. و هم دنیا و آخرتنی محافظە ایتدیرمك ایچون حكمتیلە اجلی كیزلەمش. مادام هر وقت ئولوم كلەبیلیر. اگر ئولوم انسانی غفلت ایچندە یاقەلاسە، ابدی حیاتنە چوق ضرر ویرەبیلیر. خستەلق ایسە: غفلتی طاغیتیر. آخرتی دوشوندیرر. ئولومی تخطّر ایتدیرر. اویلەجە حاضرلانیر. بعضًا اویلە بر قزانجی اولوركە: یگرمی سنەدە قزانامدیغی بر مرتبەیی، یگرمی كوندە قزانیر. ازجملە آرقداشلرمدن اللّٰه رحمت ایتسین، ایكی كنچ واردی. بری ایلامالی صبری، دیگری اسلام كویلی وزیرزادە مصطفی. بو ایكی ذات، طلبەلرم ایچندە قلمسز اولدقلری حالدە، صمیمیتدە و ایمان خدمتندە اڭ ایلری صفدە اولدقلرینی حیرتلە كورییوردم، حكمتنی بیلەمدم. وفاتلرندن صوڭرە آڭلادمكە: هر ایكیسندە دە اهمّیتلی بر خستەلق واردی. او خستەلق ارشادیلە، سائر غافل و فرائضی ترك ایدن كنچلرە بدل، اڭ مهم بر تقوا ایچندە و اڭ قیمتدار بر خدمتدە و آخرتە نافع بر وضعیتدە بولوندیلر. ان شٓاء اللّٰه ایكی سنەلك خستەلق زحمتی، میلیونلر سنە حیات ابدیەنڭ سعادتنە مدار اولدی. بن اونلرڭ صحّتی ایچون بعضًا ایتدیگم دعایی شیمدی آڭلایورم، دنیا اعتباریلە بد دعا اولمش. ان شٓاء اللّٰه او دعام، صحّت اخرویە ایچون قبول اولمشدر.

ایشتە بو ایكی ذات، بنم اعتقادمجە اون سنە بر تقوا ایلە الدە ایدیلەجك بر قزانچ قدر كار بولدیلر. اگر بو ایكیسی بر قسم كنچلر كبی صحّت و كنچلكلرینە كوونوب غفلت و سفاهتە آتیلسە ایدیلر، ئولوم دە اونلری ترصّد ایدوب، تام كناهلرڭ پیسلكلری ایچندە یاقەلاسە ایدی، او نورلر دفینەسی یرینە، قبرلرینی ییلانلر و عقربلر یووەسی یاپاجقلردی. مادام خستەلقلرڭ بویلە منفعتی وار. اوندن شكوا دگل، توكّل و صبر ایلە شكر ایدوب رحمت الٰهیەیە اعتماد ایتمكدر.

[اون دردنجی دوٓاء] ای كوزینە پردە چكیلن خستە! اگر اهل ایمانڭ كوزینە كلن پردەنڭ آلتندە ناصل بر نور و معنوی بر كوز اولدیغنی بیلسەڭ، یوز بیڭ شكر ربّ رحیممە، دیرسڭ. بو مرهمی ایضاح ایچون بر حادثە سویلەیەجگم. شویلەكە: بڭا سكز سنە كمال صداقتلە هیچ كوجندیرمدن خدمت ایدن بارلەلی سلیمانڭ خالەسنڭ، بر وقت كوزلری قاپاندی. او صالحە قادین، بڭا قارشو حدّمدن یوز درجە فضلە حسن ظن ایدرك: كوزم آچیلمەسی ایچون دعا ایت دییەرك، جامع قاپوسندە بنی یاقەلادی. بن دە او مبارك مجذوبە قادینڭ صلاحتنی دعامە شفاعتجی یاپوب: یا رب! اونڭ صلاحتی حرمتنە، اونڭ كوزینی آچ دییە یالواردم. ایكنجی كون بوردورلی بر كوز حكیمی كلدی.

كوزینی آچدی. قرق كون صوڭرە یینە كوزی قاپاندی. بن چوق متأثّر اولدم. چوق دعا ایتدم. ان شٓاء اللّٰه او دعام، آخرتی ایچون قبول اولمشدر. یوقسە بنم او دعام، اونڭ حقّندە غایت یاڭلیش بر بد دعا اولوردی. چونكە: اجلی قرق كون قالمشدی. قرق كون صوڭرە اللّٰه رحمت أیلەسین، وفات أیلەدی. ایشتە او مرحومە قرق كون بارلەنڭ باغلرینە حزینانە و رقّتلی اختیارلق كوزیلە باقمەسنە بدل، قبرندە جنّت باغلرینی قرق بیڭ كونلر سیر ایدەجگنی قزاندی. چونكە ایمانی قوّتلی، صلاحتی شدّتلی ایدی. اوت بر مؤمنڭ كوزینە پردە چكیلسە.. و كوزی قپالی قبرە كیرسە، درجەسنە كورە، اهل قبوردن چوق زیادە او عالم نوری تماشا ایدەبیلیر. بو دنیادە ناصل چوق شیلری بز كورویورز، كور اولان مؤمنلر كورمییورلر. قبردە او كورلر، ایمان ایلە كیتمشلرسە، او درجە اهل قبوردن زیادە كورورلر. اڭ اوزاق كوسترن دوربینلرلە باقار نوعندن، قبرلرندە درجەلرینە كورە جنّت باغلرینی سینامە كبی كوروب تماشا ایدرلر. ایشتە بویلە غایت نورلی و طوپراق آلتندە ایكن، كوكلرڭ اوستندەكی جنّتی كورەجك و سیر ایدەجك بر كوزی، بو كوزڭدەكی پردە آلتندە شكر ایلە، صبر ایلە بولابیلیرسڭ. ایشتە او پردەیی سنڭ كوزڭدن قالدیراجق و او كوزلە سنی باقدیراجق كوز حكیمی قرآن حكیمدر.

[اون بشنجی دوٓاء] ای آه و انین ایدن خستە! خستەلغڭ صورتنە باقوب، آه أیلەمە. معناسنە باق، اوخ دی. اگر خستەلغڭ معناسی كوزل بر شی اولماسە ایدی، خالق رحیم اڭ سودیگی عبادینە خستەلقلری ویرمزدی. حالبوكە حدیث صحیحدە واردركە: [اَشَدُّ النَّاسِ بَلَٓاءً اَلْاَنْبِیَٓاءُ ثُمَّ الْاَوْلِیَٓاءُ اَلْاَمْثَلُ فَالْاَمْثَلُ] اَوْ كَمَا قَالَ.. یعنی اڭ زیادە مصیبت و مشقّتە كرفتار اولانلر، انسانلرڭ اڭ اییلری و اڭ كامللریدرلر. باشدە حضرت ایّوب علیە السّلام، انبیالر، صوڭرە اولیالر، صوڭرە اهل صلاحت، چكدكلری خستەلقلرە برر عبادت خالصە، برر هدیّۀ رحمانیّە نظریلە باقمشلر. صبر ایچندە شكر ایتمشلر. خالق رحیمڭ رحمتندن كلمش برر عملیات جرّاحیە نوعندن كورمشلر.

سن ای آه و فیزار ایدن خستە! بو نورانی قافلەیە التحاق ایتمك ایسترسەڭ، صبر ایچندە شكر ایت. یوقسە شكوا ایتسەڭ، اونلر سنی قافلەلرینە آلمایاجقلر. او وقت اهل غفلتڭ چوقورلرینە دوشرسڭ. قراڭلقلی بر یولدە كیدەجكسڭ. اوت خستەلقلرڭ بر قسمی واركە: اگر ئولوملە نتیجەلنسە، معنوی شهید حكمندە شهادت كبی

بر ولایت درجەسنە سببیت ویرر. ازجملە چوجق طوغورمقدن كلن خستەلقلر [حاشیە].. و قارین صانجیسیلە.. و غرق و حرق و طاعون ایلە وفات ایدنلر، شهید معنوی اولدقلری كبی، اویلە چوق مبارك خستەلقلر واركە: ولایت درجەسنی ئولوملە قزاندیرر. هم خستەلق، دنیا عشقنی و علاقەسنی خفیفلشدیردیگندن وفات ایلە دنیادن [اهل دنیا ایچون غایت الیم و آجی اولان] مفارقتی تخفیف ایدر. و بعضًا دە سودیرر.

[اون آلتنجی دوٓاء] ای صیقینتیدن شكوا ایدن خستە! خستەلق حیات اجتماعیۀ انسانیەدە اڭ مهم و غایت كوزل اولان حرمت و مرحمتی تلقین ایدر. چونكە انسانی وحشتە و مرحمتسزلگە سوق ایدن استغنادن قورتاریر. چونكە:〚 اِنَّ الْاِنْسَانَ لَیَطْغٰی ٭ اَنْ رَاٰهُ اسْتَغْنٰی〛 آیتنڭ سرّیلە، صحّت و عافیتدن كلن استغنادە بولونان بر نفس امّارە، شایان حرمت چوق اخوّتلرە قارشو حرمتی حسّ ایتمز. و شایان مرحمت و شفقت اولان مصیبتزدەلرە و خستەلقلیلرە مرحمتی دویماز. نە وقت خستە اولسە، او خستەلقدە عجزینی و فقرینی آڭلار. لایق حرمت اولان اخوانلرینە احترام ایدر. زیارتنە كلن ویا اوڭا یاردیم ایدن مؤمن قرداشلرینە قارشو حرمتی حسّ ایدر. و رقّت جنسیّەدن كلن شفقت انسانیە.. و اڭ مهم بر خصلت اسلامیّە اولان مصیبتزدەلرە قارشو مرحمتی حسّ ایدر. و اونلری نفسنە قیاس ایدرك اونلرە تام معناسیلە آجیر، شفقت ایدر. ألندن كلسە معاونت ایدر. هیچ اولمازسە دعا ایدر. هیچ اولمازسە، شرعًا سنّت اولان كیفنی صورمق ایچون زیارتنە كیدر. ثواب قزانیر.

[اون یدنجی دوٓاء] ای خستەلق واسطەسیلە خیرات یاپامامقدن شكوا ایدن خستە! شكر ایت. خیراتڭ اڭ خالصنڭ قاپوسنی سڭا آچان، خستەلقدر. خستەلق متمادیًا خستەیە.. و للّٰه ایچون خستەیە باقیجیلرە ثواب قزاندیرمقلە برابر، دعانڭ مقبولیتنە اڭ مهم بر وسیلەدر. اوت خستەلرە باقمق، اهل ایمان ایچون مهم ثوابی واردر. خستەلرڭ كیفنی صورمق، فقط خستەیی صیقمامق شرطیلە زیارت ایتمك، سنّت سنیّەدر. كفّارت الذّنوب اولور. حدیثدە واردركە: خستەلرڭ دعاسنی آلیڭز. اونلرڭ دعاسی مقبولدر. باخصوص خستە اقربادن اولسە، خصوصًا پدر و والدە اولسەلر، اونلرە خدمت مهم بر عبادتدر، مهم بر ثوابدر. خستەلرڭ قلبنی خوشنود ایتمك

و تسلّی ویرمك، مهم بر صدقە حكمنە كچر. بختیاردر او اولادكە: پدر و والدەسنڭ خستەلق زمانندە، اونلرڭ سریع التّأثّر اولان قلبلرینی ممنون ایدوب خیر دعالرینی آلیر. اوت حیات اجتماعیەدە اڭ محترم بر حقیقت اولان پدر و والدەسنڭ شفقتلرینە مقابل، خستەلقلری زمانندە كمال حرمت و شفقت فرزندانە ایلە مقابلە ایدن او أیی اولادڭ وضعیتنی و انسانیتڭ علویتنی كوسترن او وفادار لوحەیە قارشو، حتّی ملائكەلر دخی ما شٓاء اللّٰه بارك اللّٰه دییوب آلقیشلایورلر. اوت خستەلق ألمنی هیچە ایندیرەجك، اطرافندە تظاهر ایدن شفقتلردن و آجیمق و مرحمتلردن كلن غایت خوش و فرحلی لذّتلر وار. خستەنڭ دعاسنڭ مقبولیتی اهمّیتلی بر مسئلەدر. بن اوتوز قرق سنەدنبری بندەكی قولونج دینیلن بر خستەلقدن شفام ایچون دعا ایدردم. بن آڭلادمكە: خستەلق، دعا ایتمكلگم ایچون ویریلمش. دعا ایلە دعایی.. یعنی دعا كندی كندینی قالدیرمدیغندن آڭلادمكە دعانڭ نتیجەسی اخرویدر [حاشیە]. كندیسی دە بر نوع عبادتدر. چونكە خستەلق ایلە عجزینی آڭلار. درگاە الٰهی یە التجا ایدر. اونڭ ایچون اوتوز سنەدر شفا دعاسنی ایتدیگم حالدە، دعام ظاهری قبول اولمدیغندن دعایی ترك ایتمك قلبمە كلمدی. زیرا خستەلق دعانڭ وقتیدر. شفا، دعانڭ نتیجەسی دگلدر. بلكە جناب حكیم رحیم، شفا ویررسە، فضلندن ویرر. هم دعا، ایستەدیگمز طرزدە قبول اولمازسە، مقبول اولمدی دینیلمز. خالق حكیم داها أیی بیلییور. منفعتمزە خیرلی نە ایسە اونی ویرر. بعضًا دنیایە عائد دعالریمزی منفعتمز ایچون آخرتمزە چویرر. اویلە قبول ایدر. هر نە ایسە، خستەلق سرّیلە خلوصیّت قزانان، خصوصًا ضعف و عجزدن و تذلّل و احتیاجدن كلن بر دعا، قبولە چوق یاقیندر. خستەلق اویلە خالص بر دعانڭ مداریدر. هم دیندار اولان خستە، هم خستەیە باقان مؤمنلر، بو دعادن استفادە ایتملیدرلر.

[اون سكزنجی دوٓاء] ای شكری بیراقوب شكوایە كیدن خستە! شكوا، بر حقدن كلیر. سنڭ بر حقّڭ ضایع اولمامشكە شكوا ایدییورسڭ. بلكە سنڭ اوستڭدە حق اولان چوق شكرلر وار، یاپمدڭ. جناب حقّڭ حقّنی ویرمدڭ. حقسز بر صورتدە حق ایستەیورسڭ كبی، شكوا ایدییورسڭ. سن كندڭدن یوقاری مرتبەلردەكی صحّتلی اولانلرە

باقوب شكوا ایدەمزسڭ. بلكە سن صحّت نقطەسندە كندڭدن آشاغی درجەلردە بولونان بیچارە خستەلرە باقوب شكر ایتمكلە مكلّفسڭ. سنڭ ألڭ قیریق ایسە، كسیلمش اللرە باق. بر كوزڭ یوقسە، ایكی كوزی دە اولمایان اعمالرە باق، اللّٰهە شكر ایت. اوت نعمتدە كندندن یوقاری یە باقوب شكوا ایتمەیە هیچ كیمسەنڭ حقّی یوقدر. و مصیبتدە هركسڭ حقّی، مصیبت نقطەسندە كندندن داها یوقاری اولانلرە باقمقدركە: شكر ایتسین. بو سرّ بعض رسالەلردە بر تمثیل ایلە ایضاح ایدیلمشدر. او تمثیلڭ اجمالی شودركە:

بر ذات، بر بیچارەیی بر منارەنڭ باشنە چیقاریر. منارەنڭ هر باصاماغندە آیری آیری برر احسان، برر هدیە ویرر. تام منارەنڭ باشندە دە اڭ بیوك بر هدیەیی ویرر. او متنوّع هدیّەلرە قارشو، اوندن تشكّر و منّتدارلق ایستەدیگی حالدە، او خیرچین آدم، بتون او باصاماقلردە كوردیگی هدیەلری اونوتوب یاخود هیچە صایوب شكر ایتمەیەرك یوقاری یە باقسە، كاشكە بو منارە داها اوزون اولسە ایدی. داها یوقاری چیقسە ایدم. آه، نە ایچون او طاغ كبی ویاخود اوتەكی منارە كبی چوق یوكسك دگل، دییوب شكوایە باشلاسە، نە قدر بر كفران نعمتدر و نە قدر بر حقسزلقدر.

اویلە دە، بر انسان هیچلكدن وجودە كلوب، طاش اولمایارق، آغاچ اولمایارق، حیوان قالمایارق، انسان اولوب، مسلمان اولارق، چوق زمان صحّت و عافیت كوروب، یوكسك بر درجۀ نعمت قزاندیغی حالدە، بعض عارضەلرلە صحّت و عافیت كبی بعض نعمتلرە لایق اولمدیغی.. ویا سٓوء اختیاریلە ویا سٓوء استعمالیلە ألندن قاچیردیغی.. ویاخود ألی یتیشمدیگی ایچون شكوا ایتمك، صبرسزلق كوسترمك، امان نە یاپدم، بویلە باشمە كلدی، دییە ربوبیّت الٰهیّەیی تنقید ایتمك كبی بر حالت، مادّی خستەلقدن داها مصیبتلی معنوی بر خستەلقدر. قیریلمش ال ایلە دوگوشمك كبی، شكایتیلە خستەلغنی زیادەلشدیرر. عاقل اودركە: لِكُلِّ مُصٖیبَةٍ [اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ] سرّیلە، تسلیم اولوب صبر ایتسین. تا او خستەلق، وظیفەسنی بیتیرسین، كیتسین.

[اون طقوزنجی دوٓاء] جمیل ذوالجلالڭ بتون اسملری، اسمای حسنا تعبیر صمدانیسیلە كوسترییوركە كوزلدرلر. موجودات ایچندە اڭ لطیف، اڭ كوزل، اڭ جامع، آیینۀ صمدیّت دە حیاتدر. كوزلڭ آیینەسی كوزلدر. كوزلڭ محاسنلرینی كوسترن آیینە كوزللشیر. او آیینەنڭ باشنە او كوزلدن نە كلسە كوزل اولدیغی كبی، حیاتڭ باشنە دخی

او كوزلدن نە كلسە، حقیقت نقطەسندە كوزلدر. چونكە كوزل اولان اسمای حسنانڭ كوزل نقشلرینی كوستریر. حیات، دائما صحّت و عافیتدە یكنسق كیتسە، ناقص بر آیینە اولور. بلكە بر جهتدە عدمی، یوقلغی و هیچلگی احساس ایدوب صیقینتی ویرر. حیاتڭ قیمتنی تنزیل ایدر. عمرڭ لذّتنی صیقینتی یە قلب ایدر. چابوق وقتمی كچیرەجگم دییە صیقینتیدن یا سفاهتە ویا اگلنجەیە آتیلیر. حپس مدّتی كبی قیمتدار عمرینە عداوت ایدوب، چابوق ئولدیرمك، چابوق كچیرمك ایستر. فقط تحوّلدە و حركتدە و آیری آیری طورلر ایچندە یووارلانمقدە اولان بر حیات، قیمتنی احساس ایدییور. عمرڭ قیمتنی و لذّتنی بیلدیرییور. مشقّتدە و مصیبتدە دخی اولسە، عمرڭ كچمەسنی ایستەمییور. امان كونش باتمادی. ویا كیجە بیتمدی دییە، صیقینتیدن اوف اوف ایتمییور. اوت غایت زنكین و ایشسز و استراحت دوشگندە هر شیئی مكمّل بر افندیدن صور: نە حالدەسڭ؟ البتە، امان وقت كچمەیور. كل، بر شش بش اوینایالم. ویاخود وقت كچیرمك ایچون بر اگلنجە بولالم كبی متألّمانە سوزلری اوندن ایشیتەجكسڭ. ویاخود طول املدن كلن، بو شیئم اكسیك، كاشكە شو ایشی یاپسە ایدم كبی شكوالر ایشیتەجكسڭ. سن بر مصیبتزدەدن ویا ایشجی و مشقّتلی بر حالدە اولان بر فقیردن صور: نە حالدەسڭ؟ عقلی باشندە ایسە دییەجككە: شكرلر اولسون ربّمە، ایی یم. چالیشییورم. كاشكە كونش چابوق كیتمسە ایدی، بو ایشی دە بیتیرسە ایدم. وقت چابوق كچییور. عمر طورمییور. كیدییور. واقعا زحمت چكییورم. فقط بو دە كچر. هر شی بویلە چابوق كچییور دییە، معنًا عمر نە قدر قیمتدار اولدیغنی، كچمەسندەكی تأسّفی ایلە بیلدیرییور. دیمك مشقّت و چالیشمقلە، عمرڭ لذّتنی و حیاتڭ قیمتنی آڭلایور. استراحت و صحّت ایسە، عمری آجیلاشدیرییوركە: كچمەسنی آرزو ایدییور.

ای خستە قرداش! بیلكە باشقە رسالەلردە تفصیلاتیلە قطعی بر صورتدە اثبات ایدیلدیگی كبی، مصیبتلرڭ شرلرڭ حتّی كناهلرڭ اصلی و مایەسی، عدمدر. عدم ایسە شردر. قراڭلقدر. یكنسق استراحت، سكوت، سكونت، توقّف كبی حالتلر عدمە، هیچلگە یاقینلغی ایچوندركە: عدمدەكی قراڭلغی احساس ایدوب صیقینتی ویرییور. حركت و تحوّل ایسە، وجوددر. وجودی احساس ایدر. وجود ایسە خالص خیردر، نوردر. مادام حقیقت بودر. سندەكی خستەلق، قیمتدار حیاتی صافیلشدیرمك، قوّتلشدیرمك، ترقّی ایتدیرمك و وجوددەكی سائر جهازات انسانیەیی، او خستەلقلی عضوڭ اطرافنە معاونتدارانە متوجّه ایتمك