[اون اوچنجی لمعە]

حِكْمَتُ الْاِسْتِعَاذَە

[اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجٖیمِ] سرّینە دائردر.

〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛〚 وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطٖینِ〛

〚 وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ یَحْضُرُونِ〛

شیطاندن استعاذە سرّی [اون اوچ اشارت] ایلە یازیلاجق. او اشارتلرڭ بر قسمی، متفرّق بر صورتدە یگرمی آلتنجی سوز كبی بر قسم رسالەلردە بیان و اثبات ایدیلدیگندن، بورادە یالڭز اجمالًا بحث ایدیلەجك.

[برنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] شیطانلرڭ كائناتدە ایجاد جهتندە هیچ بر مدخللری اولمدیغی، هم جناب حق رحمت و عنایتیلە اهل حقّە طرفدار اولدیغی، هم حق و حقیقتڭ جاذبەدار كوزللكلری و محاسنلری، اهل حقّە مؤیِّد و مشوِّق بولوندیغی، هم ضلالتڭ مستكره چركینلكلری اهل ضلالتی تنفیر ایتدكلری حالدە، حزب الشّیطانڭ چوق دفعە اهل حقّە غلبە ایتمەسنڭ حكمتی نەدر؟ و اهل حق، هر وقت شیطانلرڭ شرّندن جناب حقّە صیغینمەسنڭ سرّی نەدر؟

[الجواب] حكمتی و سرّی شودركە: اكثریت مطلقە ایلە ضلالت و شر.. منفیدر، تخریبدر، عدمیدر، بوزمقدر. و اكثریت مطلقە ایلە هدایت و خیر.. مثبتدر، وجودیدر، اعماردر، تعمیردر. هركسجە معلومدركە: یگرمی آدمڭ یگرمی كوندە یاپدیغی بر بنایی، بر آدم بر كوندە تخریب ایدر. اوت بتون اعضای اساسیەسنڭ و شرائطِ حیاتیّەسنڭ وجودیلە وجودی دوام ایدن انسانڭ حیاتی، خالق ذوالجلالڭ قدرتنە مخصوص اولدیغی حالدە، بر ظالم بر عضوینی كسمەسیلە حیاتە نسبتًا عدمی اولان موتە، او انسانی مظهر ایدر. اونڭ ایچوندركە (اَلتَّخْرٖیبُ اَسْهَلُ) ضروب امثال حكمنە كچمشدر. ایشتە بو سردندركە: اهل ضلالت، حقیقتًا ضعیف بر قوّتلە پك قوّتلی اهل حقّە بعضًا غالب اولویور. فقط اهل حقّڭ اویلە محكم بر قلعەسی واركە: اوندە تحصّن ایتدكلری زمان، او مدهش دوشمانلر یاناشامازلر. و بر خلط ایدەمزلر. اگر موقّت بر ضرر ویرسەلر،〚 وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقٖینَ〛 سرّیلە ابدی بر ثواب و بر منفعتلە او ضرر تلافی ایدیلیر. او قلعۀ متین او حِصْنِ حَصٖینْ ایسە، شریعت محمّدیە علیە الصّلاة والسّلامدر و سنّت احمدیّە علیە الصّلاة والسّلامدر.

[ایكنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] شرّ محض اولان شیطانلرڭ ایجادی و اهل ایمانە تسلیطلری.. و اونلرڭ یوزندن چوق انسانلر كفرە كیروب جهنّمە كیرمەلری، غایت مدهش و چركین كورونویور. عجبا جمیل علی الاطلاقڭ و رحیم مطلقڭ و رحمن بالحقّڭ رحمت و جمالی، بو حدسز چركینلگڭ و دهشتلی مصیبتڭ حصولنە ناصل مساعدە ایدییور؟ و ناصل جواز كوسترییور؟ شو مسئلەیی چوقلری صورمشلر. و چوقلرڭ خاطرینە كلییور.

[الجواب] شیطانڭ وجودندە جزئی شرلرلە برابر چوق مقاصد خیریّۀ كلّیە و كمالات انسانیە واردر. اوت بر چكردكدن قوجە بر آغاجە قدر، نە قدر مرتبەلر وار. ماهیّت انسانیەدەكی استعداددە دخی، اوندن داها زیادە مراتب وار. بلكە ذرّەدن شمسە قدر درجەلری وار. بو استعداداتڭ انكشافاتی، البتە بر حركت ایستر. و بر معاملە اقتضا ایدر. و او معاملەدەكی ترقّی زنبرگنڭ حركتی، مجاهدە ایلە اولور. او مجاهدە ایسە، شیطانلرڭ و مضر شیلرڭ وجودیلە اولور. یوقسە، ملائكەلر كبی انسانلرڭ دە مقامی ثابت قالیردی. او حالدە انسان نوعندە بیڭلر انواع حكمندە صنفلر بولونمایاجق. بر شرّ جزؤی كلمەمسی ایچون، بیڭ خیری ترك ایتمكدركە: بو دە حكمتە و عدالتە منافیدر. چندان شیطان یوزندن اكثر انسانلر ضلالتە كیدرلر. فقط اهمّیت و قیمت، اكثریتلە كیفیتە باقار. كمیّتە آز باقار. ویا باقماز.

ناصلكە: بیڭ و اون چكردگی بولونان بر ذات، او چكردكلری طوپراق آلتندە بر معاملۀ كیمیویّەیە مظهر ایتسە، بیڭی بوزولسە، اون دانەسی دە آغاچ اولسە، او اون آغاچ اولمش چكردكلرڭ او آدمە ویردیگی منفعت، البتە بیڭ بوزولمش چكردگڭ ضررینی هیچە ایندیرر.

اویلە دە، نفس و شیطانلرە قارشو مجاهدە ایلە ییلدیزلر كبی نوع انسانی شرفلندیرن و تنویر ایدن اون انسان كامل یوزندن او نوعە كلن منفعت و شرف و قیمت، البتە حشرات نوعندن صاییلاجق درجەدە سفلی اهل ضلالتڭ كفرە كیرمسیلە انسان نوعنە ویرەجگی ضرری هیچە ایندیروب كوزە كوسترمدیگی ایچون، رحمت و حكمت و عدالت الٰهیە، شیطانڭ وجودینە مساعدە ایدوب تسلّطلرینە میدان ویرمش.

ای اهل ایمان! بو مدهش دوشمانلریڭزە قارشو زرهڭز:، قرآنڭ تزگاهندە یاپیلان تقوادر. و سپریڭز، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ سنّت سنیّەسیدر. و سلاحڭز، استعاذە و استغفار. و حفظ الٰهی یە التجادر.

[اوچنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] قرآن حكیمدە اهل ضلالتە قارشو، عظیم شكوالری و كثرتلی تحشیداتی و چوق شدّتلی تهدیداتی عقلڭ ظاهرینە كورە، قرآن حكیمڭ عدالتلی و مناسبتلی بلاغتنە و اسلوبندەكی اعتدالنە و استقامتنە مناسب دوشمەیور. عادتا قرآن حكیم، عاجز بر آدمە قارشو، اوردولری تحشید ایدییور. و او اهل ضلالتڭ جزئی بر حركتی ایچون، بیڭلر جنایت ایتمشلر كبی اونلری تهدید ایدییور. و اونلرڭ مفلس و مُلْكْدە هیچ بر حصّەلری اولمدیغی حالدە، اونلرە متجاوز بر شریك كبی موقع ویروب، اونلردن شكوالر ایدییور. بونڭ سرّی و حكمتی نەدر؟

[الجواب] اونڭ سرّ و حكمتی شودركە: شیطانلر و شیطانلرە اویانلر، ضلالتە سلوك ایتدكلری ایچون كوچك بر حركتلە، چوق تخریبات یاپابیلیرلر. و چوق مخلوقاتڭ حقوقنە تجاوز ایدییورلر. آز بر فعل ایلە چوق خسارت ویرییورلر. ناصلكە بر سلطانڭ بیوك بر تجارت كمیسندە وظیفە كورن بر آدم، آز بر حركتلە، بلكە كوچك بر وظیفەیی ترك ایتمەسیلە، او كمی ایلە علاقەدار بتون وظیفەدارلرڭ ثمرۀ سعیلرینڭ و نتیجۀ عمللرینڭ محوینە و ابطالنە سببیت ویردیگی ایچون او كمینڭ صاحب ذی شانی، او عاصیدن، او كمی ایلە علاقەدار اولان بتون رعیّتنڭ حسابنە عظیم شكایتلر ایدوب، او عاصی یی دهشتلی تهدید ایدر. و اونڭ جزئی حركتنی دگل، بلكە او حركتنڭ مدهش نتیجەلرینی نظرە آلارق.. و او صاحب ذیشانڭ ذاتنە دگل، بلكە رعیّتنڭ حقوقی نامنە او عاصی یی دهشتلی بر جزایە چارپار. اویلە دە، سلطان ازل و ابد دخی كرۀ ارض كمیسندە اهل هدایتلە برابر بولونان و اهل ضلالت اولان حزب الشّیطانڭ، ظاهرًا جزئی خطیئٓاتلریلە و عصیانلریلە پك چوق مخلوقاتڭ حقوقنە تجاوز ایتدكلری ایچون.. و موجوداتڭ وظائف عالیەلرینڭ نتیجەلرینڭ ابطال ایدیلمەسنە سببیت ویردكلری ایچون، اونلردن عظیم شكایتلر ایتمسی.. و اونلری دهشتلی تهدید ایتمسی.. و تخریباتلرینە قارشو مهم تحشیدات ایتمسی، عین بلاغت ایچندە محض حكمتدر. و غایت مناسب و موافقدر. و مطابق مقتضای حالدركە: بلاغتڭ تعریفیدر و اساسیدر. و اسراف كلام اولان مبالغەدن منزّهدر. معلومدركە: بویلە آز بر حركتلە چوق تخریبات یاپان دهشتلی دوشمانلرە قارشو غایت متین بر قلعەیە التجا ایتمەین، چوق پریشان اولور. ایشتە ای اهل ایمان! او سماوی چلیك قلعە، قرآندر. ایچنە كیر، قورتول.

[دردنجی اشارت] عدم، شرّ محض.. و وجود، خیر محض اولدیغنە اهل تحقیق و اصحاب كشف اتّفاق ایتمشلر. اوت اكثریت مطلقە ایلە خیر و محاسن و كمالات، وجودە استناد ایدر. و اوڭا راجع اولور. صورتًا منفی

و عدمی دە اولسە، اساسی ثبوتیدر و وجودیدر. ضلالت و شرلر و مصیبتلر و معصیّتلر و بلالر كبی بتون چركینلكلرڭ اساسی و مایەسی.. عدمدر، نفیدر. اونلردەكی فنالق و چركینلك، عدمدن كلییور. چندان صورت ظاهریەدە مثبت و وجودی دە كورونسەلر، اساسلری عدمدر، نفیدر. هم بالمشاهدە ثابتدركە بنا كبی بر شیئڭ وجودی، بتون اجزاسنڭ موجودیتیلە تقرّر ایدر. حالبوكە اونڭ خرابیّتی و عدمی و انهدامی، بر ركنڭ عدمیلە حاصل اولور. هم وجود، هر حالدە موجود بر علّت ایستر. محقّق بر سببە استناد ایدر. عدم ایسە، عدمی شیلرە استناد ایدەبیلیر. عدمی بر شی، معدوم بر شیئە علّت اولور. ایشتە بو ایكی قاعدەیە بناءًدركە.. شیطان جن و انسڭ كائناتدەكی مدهش آثار تخریبكارانەلری و انواع كفر و ضلالتی و شرور و مهالكی یاپدقلری حالدە، ذرّە مقدار ایجادە و خلقتە مداخلەلری اولمدیغی كبی، مُلك الٰهیدە بر حصّۀ اشتراكلری اولامییور. و بر اقتدار و بر قدرتلە او ایشلری یاپمایورلر. بلكە چوق ایشلرندە اقتدار و فعل دگل، بلكە ترك و عطالتدر. خیری یاپدیرمامقلە شرلری یاپییورلر. یعنی شرلر اولویورلر. چونكە مهالك و شرور، تخریبات نوعندن اولدیغی ایچون علّتلری، موجود بر اقتدار و فاعل بر ایجاد اولمق لازم دگلدر. بلكە بر امر عدمیلە و بر شرطڭ بوزولمەسیلە، قوجە تخریبات اولور. ایشتە بو سرّ، مجوسیلردە انكشاف ایتمدیگی ایچوندركە: كائناتدە یَزْدَانْ نامیلە بر خالق خیر، دیگری اَهْرِمَانْ نامیلە بر خالق شرّ اعتقاد ایتمشلردر. حالبوكە اونلرڭ اَهْرِمَانْ دیدكلری موهوم الٰهِ شر، بر جزؤ اختیاریلە.. و ایجادسز بر كسبلە شرلرە سببیت ویرن معلوم شیطاندر. ایشتە ای اهل ایمان! شیطانلرڭ بو مدهش تخریباتنە قارشو، سزڭ اڭ مهم قوّتلی سلاحلریڭز.. و جهازات تعمیریەڭز، استغفاردر. و (اَعُوذُ بِاللّٰهِ)دیمكلە جناب حقّە التجادر. و قلعەڭز، سنّت سنیّەدر.

[بشنجی اشارت] جناب حق كتب سماویەدە، بشرە قارشو جنّت كبی عظیم مكافاتی و جهنّم كبی دهشتلی مجازاتی كوسترمكلە برابر، بشری پك چوق ارشاد و ایقاظ، اخطار و تهدید و تشویق ایتدیگی حالدە، اهل ایمانڭ بو قدر اسباب هدایت و استقامت واركن، حزب الشّیطانڭ مكافاتسز، چركین دسیسەلرینە قارشو مغلوب اولمەلری، بر زمان بنی چوق دوشوندیرییوردی. عجبا ایمان واركن، جناب حقّڭ او قدر شدّتلی تهدیداتنە اهمّیت ویرمەمك ناصل اولویور؟ ناصل ایمان كیتمییور؟ ناصل〚 اِنَّ كَیْدَ الشَّیْطَانِ كَانَ ضَعٖیفًا〛 سرّیلە شیطانڭ غایت ضعیف دسیسەلرینە قاپیلوب، اللّٰهە عصیان ایدییور؟ حتّی بنم آرقداشلرمدن بعضیلری یوز حقیقت

درسنی بندن ایشیتدیگی و قلبًا تصدیقلە برابر، بڭا قارشو دە فضلە حسن ظنّی و ارتباطی واركن، قلبسز و بوزوق بر آدمڭ اهمّیتسز و ریاكارانە التفاتنە قاپیلدی. اونڭ لهندە، بنم علیهمدە بر وضعیتە كلدی. فسبحان اللّٰه دیدم. انساندە بو درجە سقوط اولابیلیرمی؟ نە قدر حقیقتسز بر انسان ایدی، دییە او بیچارەیی غیبت ایتدم. كناهە كیردم. صوڭرە سابق اشارتلردەكی حقیقت انكشاف ایتدی. قراڭلقلی چوق نقطەلر آیدینلاندی. او نور ایلە للّٰە الحمد، هم قرآن عظیم الشّانڭ عظیم ترغیبات و تشویقاتی تام یرندە اولدیغنی، هم اهل ایمانڭ دسائس شیطانیەیە قاپیلمەلری، ایمانسزلقدن و ایمانڭ ضعیفلگندن اولمدیغنی، هم كناە كبائری ایشلەمكلە كفرە كیرمدكلرینی، هم معتزلە مذهبی و بر قسم خارجیّە مذهبی، كناە كبائری ارتكاب ایدن كافر اولور.. ویا ایمان و كفر اورتەسندە قالیر، دییە حكملرندە خطا ایتدكلرینی، هم بنم او بیچارە آرقداشمڭ یوز درس حقیقتی بر حریفڭ التفاتنە فدا ایتمسی، دوشوندیگم كبی چوق سقوط و دهشتلی آلچاقلق اولمدیغنی آڭلادم. جناب حقّە شكر ایتدم. و او ورطەدن قورتولدم. چونكە سابقًا دیدیگمز كبی، شیطان جزئی بر امر عدمی ایلە انسانی مهم تهلكەلرە آتار. هم انساندەكی نفس ایسە، شیطانی هر وقت دیڭلر. انساندەكی قوّۀ شهویّە و غضبیّە ایسە، شیطان دسیسەلرینە هم قابلە، هم ناقلە ایكی جهاز حكمندەدرلر.

ایشتە بونڭ ایچوندركە: جناب حقّڭ غفور و رحیم كبی ایكی اسمی، تجلّئ اعظملە اهل ایمانە توجّه ایدییور. و قرآن حكیمدە پیغمبرلرە اڭ مهم احسانی مغفرت اولدیغنی كوسترییور. و اونلری استغفار ایتمەلرینە دعوت ایدییور.〚 بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ〛 كلمۀ قدسیەسنی هر سورە باشندە تكرار ایلە و هر مبارك ایشلردە ذكرینی امر ایتمەسیلە، كائناتی احاطە ایدن رحمت واسعەسنی ملجأ و تحصّنگاه كوسترییور. و 〚 فَاسْتَعِذْ〛 امریلە (اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجٖیمِ) كلمەسنی سپر یاپییور.

[آلتنجی اشارت] شیطانڭ اڭ تهلكەلی بر دسیسەسی شودركە: بعض حسّاس و صافی قلب انسانلرە، تخیّل كفری یی، تصدیق كفری ایلە التباس ایتدیرر. تصوّر ضلالتی، ضلالتڭ تصدیقی صورتندە كوستریر. و مقدّس ذاتلر و منزّه شیلر حقّندە غایت چركین خاطرەلری خیالنە كوستریر. و امكان ذاتی یی، امكان عقلی صورتندە كوستروب، ایماندەكی یقیننە منافی بر شك طرزینی ویرر. او وقت او بیچارە حسّاس آدم، كندیسنڭ ضلالت و كفر ایچنە دوشدیگنی توهّم ایدوب ایماندەكی یقیننڭ زائل اولدیغنی ظن ایدر. یأسە دوشر.

او یأسلە شیطانە مسخرە اولور. شیطان هم اونڭ یأسنی، هم او ضعیف طمارینی، هم او التباسنی چوق ایشلتدیرر. یا دیوانە اولور. یاخود هَرْچِە بَادْ آبَادْ دیر، ضلالتە دوشر. شیطانڭ بو دسیسەسنڭ ماهیّتی نە قدر اساسسز اولدیغنی، بعض رسالەلردە بیان ایتدیگمز كبی، بورادە دە اجمالًا بیان ایدەجگز. شویلەكە:

ناصلكە آیینەدەكی ییلانڭ صورتی ایصیرماز. و آتشڭ مثالی یاقماز. و مردارڭ عكسی تلویث ایتمز. اویلە دە خیال و فكر آیینەسندە كفریّاتڭ و شركڭ عكسلری و ضلالتڭ كولكەلری و شتملی چركین سوزلرڭ خیاللری اعتقادی بوزماز. ایمانی تغییر ایتمز. حرمتلی ادبی قیرماز. چونكە مشهور قاعدەدركە: تخیّل شتم، شتم اولمدیغی كبی.. تخیّل كفر دخی كفر دگلدر. و تصوّر ضلالت دە ضلالت دگلدر. ایمانندەكی شك مسئلەسی ایسە، امكان ذاتیدن كلن احتماللر، او یقینە منافی دگلدر. و او یقینی بوزماز. علم اصول دیندە قواعد مقرّرەدندركە: (اِنَّ الْاِمْكَانَ الذَّاتِیَّ لَا یُنَافِی الْیَقٖینَ الْعِلْمِیَّ) مثلا: بارلە دڭزی، صو اولارق یرندە بولوندیغنە یقینمز وار. حالبوكە ذاتندە ممكندركە: او دڭز، بو دقیقەدە باتمش اولسون. و باتمەسی ممكناتدندر. بو امكان ذاتی، مادام بر امارەدن نشئت ایتمییور. ذهنی بر امكان اولامازكە شك اولسون. چونكە یینە علم اصول دیندە بر قاعدۀ مقرّرەدركە: (لَا عِبْرَةَ لِلْاِحْتِمَالِ غَیْرِ النَّاشِئِ عَنْ دَلٖیلٍ) یعنی: بر امارەدن كلمەین بر احتمال ذاتی ایسە، بر امكان ذهنی اولمازكە شبهە ویروب اهمّیتی اولسون.

ایشتە بو دسیسۀ شیطانیەیە معروض اولان بیچارە آدم، حقائق ایمانیەیە یقیننی، بویلە ذاتی امكانلرلە غائب ایدییورم ظن ایدر. مثلا: حضرت پیغمبر علیە الصّلاة والسّلام حقّندە بشریت اعتباریلە چوق امكان ذاتی خاطرینە كلییوركە: ایمانڭ جزم و یقیننە ضرر ویرمز. فقط او، ضرر ویردی ظن ایدر، ضررە دوشر. هم بعضًا شیطان، قلب اوستندەكی (لُمَّەسی جهتندن) جناب حق حقّندە فنا سوزلر سویلر. او آدم ظن ایدركە: بنم قلبم بوزولمشكە بویلە سویلەیور، دیر، تیترر. حالبوكە اونڭ تیترەمسی و قورقمەسی و عدم رضاسی دلیلدركە: او سوزلر، اونڭ قلبندن كلمییور. بلكە لمّۀ شیطانیەدن كلییور. ویا شیطان طرفندن اخطار و تخیّل ایدیلییور. هم انسانڭ لطائفی ایچندە تشخیص ایدەمدیگم بر ایكی لطیفە واركە: اختیار و ارادەیی دیڭلەمزلر. بلكە مسئولیت آلتنە دە كیرەمزلر. بعضًا او لطیفەلر حكم ایدییورلر. حقّی دیڭلەمەیور. یاڭلیش شیلرە كیرییورلر. او وقت شیطان، او آدمە تلقین ایدركە: سنڭ استعدادڭ حقّە و ایمانە موافق دگلكە: بویلە اختیارسز باطل شیلرە

كیرییورسڭ. دیمك سنڭ قدرڭ، سنی شقاوتە محكوم ایتمشدر. او بیچارە آدم، یأسە دوشوب هلاكتە كیدر. ایشتە شیطانڭ اوّلكی دسیسەلرینە قارشو مؤمنڭ تحصّنگاهی، محقّقین اصفیانڭ دستورلریلە حدودی تعیّن ایدن حقائق ایمانیە و محكمات قرآنیّەدر. و آخردەكی دسیسەلرینە قارشو، استعاذە ایلە اهمّیت ویرمەمكدر. چونكە اهمّیت ویردكجە، نظر دقّتی جلب ایتدیروب بویور، شیشر. مؤمنڭ بویلە معنوی یارەلرینە تریاق و مرهم، سنّت سنیّەدر.

[یدنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] معتزلە اماملری، شرّڭ ایجادینی شر تلقّی ایتدكلری ایچون، كفر و ضلالتڭ خلقتنی اللّٰهە ویرمییورلر. كویا اونڭلە اللّٰهی تقدیس ایدییورلر. بشر كندی افعالنڭ خالقیدر دییە، ضلالتە كیدییورلر. هم دیرلركە: بر كناە كبیری ایشلەین بر مؤمنڭ ایمانی كیدر. چونكە: جناب حقّە اعتقاد و جهنّمی تصدیق ایتمك، اویلە كناهی ایشلەمكلە قابل توفیق اولاماز. چونكە دنیادە غایت جزئی بر حپس قورقوسیلە كندیسنی خلاف قانون هر شیدن محافظە ایدن آدم، ابدی بر عذاب جهنّمی و خالقنڭ غضبنی نظر اهمّیتە آلمایاجق درجەدە بیوك كناهلری ایشلرسە، البتە ایمانسزلغە دلالت ایدر؟

[الجواب] برنجی شِقّڭ جوابی شودركە: قدر رسالەسندە ایضاح ایدیلدیگی كبی خلق شر، شر دگلدر. بلكە كسب شر، شردر. چونكە خلق و ایجاد، عموم نتیجەلرە باقار. بر شرّڭ وجودی، چوق خیرلی شیلرە مقدِّمە اولدیغی ایچون او شرّڭ ایجادی، نتیجە اعتباریلە خیر اولور. خیر حكمنە كچر. مثلا آتشڭ یوز خیرلی نتیجەلری وار. فقط انسانلر آتشی كندیلرینە شر یاپمقلە آتشڭ ایجادی شردر دییەمزلر. اویلە دە شیطانلرڭ ایجادی، ترقّیات انسانیّە كبی چوق حكمتلی نتیجەلری اولمقلە برابر، سٓوء اختیاریلە و یاڭلیش كسبیلە شیطانلرە مغلوب اولان، شیطانڭ خلقتی شردر دییەمز. بلكە او كندی كسبیلە كندینە شر یاپدی. اوت كسب ایسە، مباشرت جزئیّە اولدیغی ایچون، خصوصی بر نتیجۀ شرّیّەنڭ مظهری اولور. او كسب، شر اولور. فقط ایجاد، عموم نتیجەلرە باقدیغی ایچون.. ایجاد شر، شر دگل، بلكە خیردر. ایشتە معتزلە بو سرّی آڭلامادقلری ایچون.. خلق شر، شردر و چركینڭ ایجادی، چركیندر دییە جناب حقّی تقدیس ایچون شرّڭ ایجادینی اوڭا ویرمەمشلر. ضلالتە دوشمشلر. (وَبِالْقَدَرِ خَیْرِهٖ وَشَرِّهٖ) اولان بر ركن ایمانی یی تأویل ایتمشلر.

[ایكنجی شِقّ كە]: كناە كبیری ایشلەین، ناصل مؤمن قالابیلیر؟ دییە اولان سؤٓاللرینە جواب ایسە، اوّلا: سابق

اشارتلردە اونلرڭ خطاسی قطعی بر صورتدە آڭلاشیلمشدركە، تكرارە حاجت قالمامشدر. ثانیًا:.. نفس انسانیّە معجّل و حاضر بر درهم لذّتی، مؤجّل و غائب بر بطمان لذّتە ترجیح ایتدیگی كبی، حاضر بر طوقات قورقوسندن، ایلریدە بر سنە عذابدن داها زیادە چكینیر. هم انساندە حسّیات غالب اولسە، عقلڭ محاكمەسنی دیڭلەمز. هوسی و وهمی حكم ایدوب، اڭ آز و اڭ اهمّیتسز بر لذّت حاضرەیی، ایلریدە غایت بیوك بر مكافاتە ترجیح ایدر. و آز حاضر بر صیقینتیدن، ایلریدە بیوك بر عذاب مؤجّلدن زیادە چكینیر. چونكە توهّم و هوس و حسّ، ایلری یی كورمییورلر. بلكە انكار ایدییورلر. نفس دخی یاردیم ایتسە، محل ایمان اولان قلب و عقل صوصارلر. مغلوب اولورلر. شو حالدە كبائری ایشلەمك، ایمانسزلقدن كلمییور. بلكە حسّڭ و هوسڭ و وهمڭ غلبەسیلە، عقلڭ و قلبڭ مغلوبیّتندن ایلری كلیر. هم سابق اشارتلردە آڭلاشیلدیغی كبی، فنالق و هوسات یولی تخریب اولدیغی ایچون غایت قولایدر. شیطان انسی و جنّی چابوق انسانلری او یولە سوق ایدییور.

غایت جای حیرت بر حالدركە: نصّ حدیث ایلە، عالم بقانڭ سینك قنادی قدر بر نوری، ابدی اولدیغی ایچون بر انسانڭ مدّت عمرندە عموم دنیادن آلدیغی لذّت و نعمتە مقابل كلدیگی حالدە، بعض بیچارە انسانلر بو فانی دنیانڭ بر سینك قنادی قدر لذّتنی، او باقی عالمڭ بتون بو فانی دنیاسنە دگر لذّتلرینە ترجیح ایدوب، شیطانڭ آرقەسندە كیدر. ایشتە بو سرّ ایچوندركە: قرآن حكیم مؤمنلری پك چوق تكرارلە و اصرارلە.. و تهدید و تشویق ایلە كناهدن زجر ایدوب، خیرە سوق ایدییور. بر زمان قرآن حكیمڭ بو تكرارلە شدّتلی ارشاداتی، بڭا بو فكری ویردیكە: بو قدر متمادی اخطارلر و ایقاظلر، مؤمن انسانلری ثباتسز و حقیقتسز كوسترییورلر. انسانڭ شرفنە یاقیشمایاجق بر وضعیت ویرییورلر. چونكە بر مأمورڭ آمرندن آلدیغی بر تك امری اطاعتنە كافی ایكن، عین امری اون دفعە سویلەسە، او مأمور جدًّا كوجنەجك. و بنی اتهام ایدییورسڭ. بن خائن دگلم دییەجك. حالبوكە: اڭ خالص مؤمنلرە قرآن حكیم مصرّانە مكرّرًا امر ایدییور. بو فكر بنم ذهنمی قورجالادیغی بر زماندە ایكی اوچ صادق آرقداشلرم واردی. اونلری شیطان انسینڭ دسیسەلرینە قاپیلمامەلری ایچون پك چوق دفعەلر ایقاظ و اخطار ایدییوردم. بزی اتهام ایدییورسڭ دییە كوجنمەیورلردی. فقط بن قلبًا دییوردمكە: بو متمادیًا اخطارلرملە بونلری كوجندیرییورم. صداقتسزلكلە و ثباتسزلقلە اتهام ایدییورم. صوڭرە بردن سابق اشارتلردە ایضاح و اثبات ایدیلن حقیقت انكشاف ایتدی. او وقت او حقیقت ایلە هم قرآن حكیمڭ تام مطابق

مقتضای حال.. و یرندە و اسرافسز و حكمتلی و اتهامسز بر صورتدە او اصرارلری و او تكراراتی یاپمەسی، عین حكمت و محض بلاغت اولدیغنی بیلدم. و او صادق آرقداشلریمڭ كوجنمدكلرینڭ سرّینی آڭلادم. ایشتە بو حقیقتڭ خلاصەسی شودركە: شیطانلر، تخریبات جهتندە سوق ایتدكلری ایچون، آز بر عمل ایلە چوق شرلری یاپارلر. اونڭ ایچون طریق حقدە و هدایتدە كیدنلر، پك چوق احتیاط ایتمەیە و شدّتلی صاقینمغە و مكرّر اخطاراتە و كثرتلی معاونتە محتاج اولدقلرندندركە: جناب حق او تكرارات جهتندە بیڭ بر اسمیلە اهل ایمانە معاونتنی تقدیم ایدییور. و بیڭلر مرحمت اللرینی امدادینە اوزاتییور. شرفنی قیرمایور. بلكە وقایە ایدییور. انسانڭ قیمتنی كوچك دوشورتمەیور. بلكە شیطانڭ شرّینی بیوك كوسترییور. ایشتە ای اهل حق و اهل هدایت! شیطان انس و جنّینڭ مذكور دسیسەلرندن قورتولمق چارەسی، اهل سنّت والجماعت اولان اهل حق مذهبنی قرارگاه یاپ. و قرآن معجز البیانڭ محكمات قلعەسنە كیر. و سنّت سنیّەیی رهبر یاپ. سلامتی بول.

[سكزنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] سابق اشارتلردە اثبات ایتدیڭزكە: ضلالت یولی قولای و تخریب و تجاوز اولدیغی ایچون چوقلری او یولە سلوك ایدییورلر. حالبوكە سائر رسالەلردە قطعی دلیللرلە اثبات ایتمشزكە: كفر و ضلالت یولی او قدر مشكلاتلی و صعوبتلیدركە: هیچ كیمسەنڭ اوڭا كیرمەمسی كركدی. و قابل سلوك دگلدر. و ایمان و هدایت یولی او قدر قولای و ظاهردركە: هركس اوڭا كیرملی ایدی؟

[الجواب] كفر و ضلالت ایكی قسمدر. بر قسمی عملی و فرعی اولمقلە برابر، ایمان حكملرینی نفی ایتمك و انكار ایتمكدركە: بو طرز ضلالت قولایدر. حقّی قبول ایتمەمكدر. بر تركدر. بر عدمدر. بر عدمِ قبولدر. ایشتە بو قسمدركە رسالەلردە قولای كوستریلمش. ایكنجی قسم ایسە: عملی و فرعی اولمایوب، بلكە اعتقادی و فكری بر حكمدر. یالڭز ایمانڭ نفینی دگل، بلكە ایمانڭ ضدّینە كیدوب بر یول آچمقدر. بو ایسە، باطلی قبولدر. حقّڭ عكسنی اثباتدر. بو قسم، ایمانڭ یالڭز نفی و نقضی دگل، بلكە ایمانڭ ضدّیدر. عدم قبول دگلكە قولای اولسون. بلكە قبول عدمدر. و او عدمی اثبات ایتمك ایلە قبول ایدیلەبیلیر. (اَلْعَدَمُ لَا یُثْبَتُ) قاعدەسیلە: عدمڭ اثباتی، البتە قولای دگلدر. ایشتە سائر رسالەلردە امتناع درجەسندە صعوبتلی و مشكلاتلی كوستریلن كفر و ضلالت بو قسمدركە: ذرّە مقدار شعوری بولونانڭ بو یولە سالك اولمامسی لازمدر. هم بو یولڭ، رسالەلردە قطعی اثبات ایدیلدیگی كبی او قدر دهشتلی ألملری وار و بوغوجی قراڭلقلری واردركە: ذرّە مقدار عقلی بولونان، بو یولە طالب اولماز.

اگر دینیلسە: بو قدر الیم و قراڭلقلی و مشكلاتلی یولە، ناصل اكثر انسانلر كیدییورلر؟ [الجواب] ایچنە دوشمش بولونویورلر، چیقامییورلر. هم انساندەكی نباتی و حیوانی قوّەلر، عاقبتی كورمدكلرندن و دوشونەمدكلرندن.. و انساندەكی لطائف انسانیّەیە غلبە ایتدكلرندن او یولدن چیقمق ایستەمییور. و حاضر و موقّت بر لذّتلە متسلّی اولویورلر.

[سؤٓال؟] اگر دینیلسە، ضلالتدە اویلە دهشتلی بر الم و بر قورقو واركە: كافر، دگل حیاتندن لذّت آلمسی، هیچ یاشامامسی لازم كلیر. بلكە او ألمدن ازیلملی.. و قورقودن ئودی پاتلاملی ایدی. چونكە انسان، انسانیّت اعتباریلە حدسز اشیایە مشتاق.. و حیاتە عاشق اولدیغی حالدە، كفر واسطەسیلە، موتنی بر اعدام ابدی.. و فراق لایزالی.. و زوال موجوداتی و احبابنڭ وفاتلرینی و بتون سودكلرینی اعدام و مفارقت ابدیّە صورتندە كوزی اوڭندە كوردیگندن، بو حالدە انسان ناصل یاشایابیلیر؟ ناصل حیاتندن لذّت آلابیلیر؟

[الجواب] عجیب بر مَغْلَطَۀ شیطانیّە ایلە كندینی آلداتیر، یاشار. صوری بر لذّت آلییورم ظن ایدر. مشهور بر تمثیل ایلە اونڭ ماهیّتنە اشارت ایدەجگز. شویلەكە: دینیلییور. دوە قوشنە دیمشلر: قنادلرڭ وار، اوچ. او دە قنادلرینی قیصمش، اوچمامش. بن دوەیم دیمش. فقط آوجینڭ طوزاغنە دوشمش. آوجی بنی كورمەسین دییە، باشنی قومە صوقمش. حالبوكە قوجە كوودەسنی طیشاریدە بیراقمش. آوجی یە هدف ایتمش. صوڭرە اوڭا دیمشلر: مادام دوەیم دییورسڭ، یوك كوتور. او زمان درحال قنادلرینی آچمش. بن قوشم دیمش. یوكڭ زحمتندن قورتولمش. فقط حامیسز، یَمْسز اولارق آوجیلرڭ هجومنە هدف اولمش. عینًا بونڭ كبی كافر، قرآنڭ سماوی اعلاناتنە قارشو كفر مطلقی بیراقوب مشكوك بر كفرە اینمش. اوڭا دینیلسە: مادام موت و زوالی بر اعدام ابدی بیلییورسڭ. كندیڭی آصاجق اولان دار آغاجی كوز اوڭندە.. اوڭا هر وقت باقان ناصل یاشار؟ ناصل لذّت آلیر؟ او آدم، قرآنڭ عمومی وجە رحمتندن و شموللی نورندن آلدیغی بر حصّە ایلە دیر: موت اعدام دگل، احتمال بقا وار. ویاخود دوە قوشی كبی باشنی غفلت قومنە صوقار. تاكە اجل اونی كورمەسین. و قبر اوڭا باقماسین. و زوال اشیا اوڭا اوق آتماسین.

[الحاصل] او مشكوك كفر واسطەسیلە، دوە قوشی كبی موت و زوالی، اعدام معناسندە كوردیگی وقت، قرآنڭ و سماوی كتابلرڭ ایمان بالآخرتە دائر قطعی اخباراتی اوڭا بر احتمال ویرر. او كافر، او احتمالە یاپیشیر. او

دهشتلی ألمی اوزرینە آلماز. او وقت اوڭا دینیلسە: مادام باقی بر عالمە كیدیلەجك. او عالمدە كوزل یاشامق ایچون، تكالیف دینیّە مشقّتنی چكمك كركدر. او آدم، شكّ كفری جهتیلە دیر: بلكە یوقدر. یوق ایچون، نەدن چالیشایم؟ یعنی وقتاكە: او حكم قرآنڭ ویردیگی احتمال بقا جهتیلە، اعدام ابدی آلامندن قورتولور. و مشكوك كفرڭ ویردیگی احتمال عدم جهتیلە تكالیف دینیّە مشقّتی اوڭا متوجّه اولور. اوڭا قارشو دە، كفر احتمالنە یاپیشیر. او زحمتدن قورتولور. دیمك كافر، بو نقطۀ نظردە مؤمندن زیادە بو حیاتدە كندینی لذّت آلییور ظن ایدییور. چونكە تكالیف دینیّەنڭ زحمتندن احتمال كفری ایلە قورتولویور. و آلام ابدیّەیی ایسە، احتمال ایمانی جهتیلە كندی اوزرینە آلماز. حالبوكە بو مغلطۀ شیطانیّەنڭ حكمی، غایت سطحی و فائدەسز و موقّتدر. ایشتە قرآن حكیمڭ كفّارلر حقّندە دە بر نوع جهت رحمتی واردركە: حیات دنیویەیی اونلرە جهنّم اولمقدن بر درجە قورتاروب بر نوع شك ویرەرك، شك ایلە یاشایورلر. یوقسە آخرت جهنّمنی آڭدیراجق بو دنیادە دخی معنوی بر جهنّم عذابنی چكەجكلردی. و انتحارە مجبور اولاجقلردی. ایشتە ای اهل ایمان! سزی اعدام ابدیدن و دنیوی و اخروی جهنّملردن قورتاران قرآنڭ حمایەسی آلتنە مؤمنانە و معتمدانە كیریڭز. و سنّت سنیّەنڭ دائرەسنە تسلیمكارانە و مستحسنانە داخل اولیڭز. دنیا شقاوتندن و آخرت عذابندن قورتولیڭز.

[طوقوزنجی اشارت] [سؤٓال:؟ ] حزب اللّٰه اولان اهل هدایت، باشدە انبیالر و اونلرڭ باشندە فخر عالم علیە الصّلاة والسّلام، او قدر عنایت و مرحمت الٰهیەیە و امداد سبحانی یە مظهر اولدقلری حالدە، نەدن چوق دفعە حزب الشّیطان اولان اهل ضلالتە مغلوب اولمشلر؟ هم خاتم الانبیانڭؐ كونش كبی پارلاق نبوّت و رسالتی و اكسیر اعظم كبی تأثیرلی اعجاز قرآن واسطەسیلە ارشادی و جاذبۀ عمومیّۀ كائناتدن داها جاذبەدار حقائق قرآنیەنڭ قومشولغندە و یاقینندە اولان مدینە منافقلرینڭ ضلالتدە اصرارلری و هدایتە كیرمەمەلری، نە ایچوندر؟ و حكمتی نەدر؟

[الجواب] بو ایكی شِقّ مدهش سؤٓالڭ حلّی ایچون، درینجە بر اساس بیان ایتمك لازم كلیر. شویلەكە: شو كائنات خالق ذوالجلالنڭ هم جمالی، هم جلالی ایكی قسم اسماسی بولوندیغندن و او جمالی و جلالی اسملر، حكملرینی آیری آیری جلوەلرلە كوسترمك اقتضا ایتدكلرندن، خالق ذوالجلال كائناتدە اضدادی بربرینە مزج ایدوب و بربرینە مقابل كتیروب.. و بربرینە متجاوز و متدافع بر وضعیت ویروب حكمتلی و منفعتدار بر نوع مبارزە

صورتنە كتیرمش. و اوندن ضدلری بربرینڭ حدودینە كچیروب اختلافات و تغیّرات میدانە كتیرمكلە.. كائناتی، قانون تغیّر و تحوّلە و دستور ترقّی و تكاملە تابع قیلدیغی ایچون، او شجرۀ خلقتڭ جامع بر ثمرەسی اولان انسان نوعندە، او قانون مبارزەیی داها عجیب بر شكلە كتیروب، بتون ترقّیات انسانیّەیە مدار بر مجاهدە قاپوسنی آچمش. و حزب اللّٰهە قارشو میدانە چیقابیلمك ایچون حزب الشّیطانە بعض جهازات ویرمش. ایشتە بو سرّ دقیق ایچوندركە: انبیالر چوق دفعە اهل ضلالتە قارشو مغلوب اولویورلر. و غایت ضعف و عجزدە اولان ضلالت اهلی، معنًا غایت قوّتلی اولان اهل حقّە موقّتًا غالب اولویورلر. و مقاومت ایدییورلر.

بو عجیب مقاومتڭ سرّ و حكمتی شودركە: ضلالتدە و كفردە هم عدم و ترك واردركە: پك قولایدر، حركت ایستەمز. هم تخریب واركە: چوق سهلدر و آساندر، آز بر حركت یتر. هم تجاوز واركە: آز بر عمل ایلە چوقلرینە ضرر ویروب اخافە نقطەسندن و فرعونیّت جهتندن اونلرە بر مقام قزاندیرر. هم عاقبتی كورمەین و حاضر ذوقە مبتلا اولان انساندەكی نباتی و حیوانی قوّەلرڭ تطمینی و تلذّذی حرّیتی واردركە: عقل و قلب كبی لطائف انسانیّەیی، انسانیّتكارانە و عاقبت اندیشانە اولان وظیفەلرندن واز كچیرییورلر.

اهل هدایت.. و باشدە اهل نبوّت.. و باشدە حبیب ربُّ العالمین اولان رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ مسلك قدسیسندە.. هم وجودی، هم ثبوتی، هم تعمیر، هم حركت، هم حدوددە استقامت، هم عاقبتی دوشونمك، هم عبودیت، هم نفس امّارەنڭ فرعونیّتنی و سربستلگنی قیرمق كبی اساسات مهمّە بولوندیغندندركە: مدینۀ منوّرەدە بولونان او زمانڭ منافقلری، او پارلاق كونشە قارشو یاراصە قوشی كبی كوزلرینی یوموب او جاذبۀ عظمایە قارشو، شیطانی بر قوّۀ دافعەیە قاپیلوب ضلالتدە قالمشلر.

اگر دینیلسە: رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، مادام حبیب رب العالمیندر. هم الندەكی حق و لسانندەكی حقیقتدر. و اوردوسندەكی عسكرلرڭ بر قسمی ملائكەدر. و بر آووچ صو ایلە، بر اوردویی صولار. و درت آووچ بوغدای و بر اوغلاغڭ أتیلە، بیڭ آدمی طویوراجق بر ضیافت ویرر. و كفّار اوردوسنڭ كوزلرینە بر آووچ طوپراق آتمقلە، او بر آووچ طوپراقدن هر كفّارڭ كوزینە بر آووچ طوپراق كیرمسیلە اونلری قاچیرر. و داها بونلر كبی، بیڭ معجزات صاحبی اولان بر قوماندان ربّانی، ناصل اولویور، اُحُدُڭْ نهایتندە و حُنَیْنِڭْ بدایتندە مغلوب اولویور؟

[الجواب] رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام نوع بشرە مقتدا و امام و رهبر اولارق كوندریلمشدر. تاكە: او نوع انسانی، حیات اجتماعیە و شخصیّەدەكی دستورلری اوندن اوگرنسینلر. و حكیم ذوالكمالڭ قوانین مشیئتنە اطاعتە آلیشسینلر. و دساتیر حكمتنە توفیق حركت ایتسینلر. اگر رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام، حیات اجتماعیە و شخصیّەسندە دائما خارق العادەلرە و معجزەلرە استناد ایتسە ایدی، او وقت امام مطلق و رهبر اكبر اولامازدی.

ایشتە بو سرّ ایچوندركە: یالڭز دعواسنی تصدیق ایتدیرمك ایچون آرا صیرە، عند الحاجە منكرلرڭ انكارلرینی قیرمق ایچون معجزەلر كوستریردی. سائر وقتلردە، ناصلكە هركسدن زیادە أوامر الٰهیەیە اطاعت ایتمشدر. اویلە دە، حكمت ربّانیە ایلە و مشیئت سبحانیّە ایلە تأسیس ایدیلن عادت اللّٰه قوانیننە، هركسدن زیادە مراعات و اطاعت ایدردی. دوشمانە قارشو زره كییردی. سپرە كیریڭز، امر ایدردی. یارە آلیردی. زحمت چكردی. تا تمامیلە حكمت الٰهیە قانوننە و كائناتدەكی شریعت فطریّۀ كبرایە مراعات و اطاعتنی كوسترسین.

[اوننجی اشارت] ابلیسڭ اڭ مهم بر دسیسەسی: كندینی، كندینە تابع اولانلرە انكار ایتدیرمكدر. شو زماندە، خصوصًا مادّیونلرڭ فلسفەلریلە ذهنی بولانانلرڭ بو بدیهی مسئلەدە تردّد كوستردكلری ایچون شیطانڭ بو دسیسەسنە قارشو، بر ایكی سوز سویلەیەجگز. شویلەكە:

انسانلردە شیطان وظیفەسنی كورن جسدلی ارواح خبیثە بالمشاهدە بولوندیغی كبی، جنّیدن جسدسز ارواح خبیثە دخی بولوندیغی، او قطعیتدەدر. اگر اونلر مادّی جسد كییسە ایدیلر، بو شریر انسانلرڭ عینی اولاجقلردی. هم اگر بو انسان صورتندەكی انسی شیطانلر جسدلرینی چیقارابیلسە ایدیلر، او جنّی ابلیسلر اولاجقلردی. حتّی بو شدّتلی مناسبتە بناءًدركە: بر مذهبِ باطل حكم ایتمشكە: انسان صورتندەكی غایت شریر ارواح خبیثە، ئولدكدن صوڭرە شیطان اولور. معلومدركە: اعلا بر شی بوزولسە، ادنا بر شیئڭ بوزولمەسندن داها زیادە بوزوق اولور. مثلا ناصلكە: سوت و یوغورت بوزولسەلر، یینە یینیلەبیلیرلر. فقط یاغ بوزولسە، یینیلمز. بعضًا زهر كبی اولور. اویلە دە: مخلوقاتڭ اڭ مكرّمی، بلكە اڭ اعلاسی اولان انسان اگر بوزولسە، بوزوق حیواندن داها زیادە بوزوق اولور. متعفّن مادّەلرڭ قوقوسیلە تلذّذ ایدن حشرات كبی.. و ایصیرمقلە زهرلندیرمكدن لذّت آلان ییلانلر كبی، ضلالت باتاقلغندەكی شرلرلە و خبیث اخلاقلرلە تلذّذ و افتخار ایدر.

و ظلمڭ ظلماتندەكی ضررلردن و جنایتلردن لذّت آلیرلر. عادتا شیطانڭ ماهیّتنە كیررلر.

[الحاصل] اوّلًا: جنّی شیطانڭ وجودینە دلیل، انسی شیطانڭ وجودیدر. ثانیًا: یگرمی طقوزنجی سوزدە یوز دلیل قطعی ایلە روحانیلرڭ و ملكلرڭ وجودینی اثبات ایدن عموم او دلیللر، شیطانلرڭ دخی وجودینی اثبات ایدرلر. بو جهتی او سوزە حوالە ایدییورز. ثالثًا: كائناتدەكی امور خیریّەدەكی قانونلرڭ ممثّللری و ناظرلری حكمندە اولان ملكلرڭ وجودی، اتّفاق ادیان ایلە ثابت اولدیغی كبی، امور شرّیەنڭ ممثّللری و مباشرلری و او اموردەكی قوانینڭ مدارلری اولان ارواح خبیثە و شیطانیّەنڭ بولونمسی، حكمت و حقیقت نقطەسندە قطعیدر. بلكە امور شرّیەدە ذی شعور پردەنڭ بولونمسی، داها زیادە لازمدر.

چونكە یگرمی ایكنجی سوزڭ باشندە دینیلدیگی كبی، هركس هر شیئڭ حسن حقیقیسنی كورەمدیگی ایچون، ظاهری شرّیت و نقصانیت جهتندە خالق ذوالجلالە قارشو اعتراض ایتمەمك.. و رحمتنی اتهام ایتمەمك.. و حكمتنی تنقید ایتمەمك.. و حقسز شكوا ایتمەمك ایچون، خالق ذوالجلال، ظاهری بر واسطەیی پردە ایتمش. تا اعتراضلر و تنقیدلر و شكوالر، او پردەلرە كیدوب، خالق كریم و حكیم مطلقە توجّه ایتمەسین. ناصلكە وفات ایدن عبادڭ كوسمەسندن حضرت عزرائیلیؑ قورتارمق ایچون، خستەلقلری اجلە پردە ایتمش. اویلە دە حضرت عزرائیلیؑ قبض ارواحە پردە ایدوب، تا مرحمتسز توهّم ایدیلن او حالتلردن كلن شكوالر، جناب حقّە توجّه ایتمەسین. اویلە دە داها زیادە بر قطعیتلە شرلردن و فنالقلردن كلن اعتراضلر و تنقیدلر خالق ذوالجلالە توجّه ایتمەمسی ایچون، حكمت ربّانیە شیطانڭ وجودینی اقتضا ایتمشدر.

رابعًا: انسان كوچك بر عالَم اولدیغی كبی، عالَم دخی بیوك بر انساندر. بو كوچك انسان، او بیوك انسانڭ بر فهرستی و بر خلاصەسیدر. انساندە بولونان نمونەلرڭ بیوك اصللری، انسان اكبردە بالضّرورە بولوناجقدر. مثلا: ناصلكە انساندە قوّۀ حافظەنڭ وجودی، عالمدە لوح محفوظڭ وجودینە قطعی دلیلدر. اویلە دە انساندە قلبڭ بر كوشەسندە لمّۀ شیطانیە دینیلن بر آلت وسوسەنڭ و قوّۀ واهمەنڭ تلقیناتیلە قونوشان بر شیطانی لسان و افساد ایدیلن قوّۀ واهمە، كوچك بر شیطان حكمنە كچدكلرینی و صاحبلرینڭ اختیارینە ضد و آرزولرینە مخالف حركت ایتدكلرینی، هركس نفسندە حسًّا و حدسًا كورمسی، عالمدە بیوك شیطانلرڭ وجودینە قطعی دلیلدر. و بو لمّۀ شیطانیە و شو قوّۀ واهمە، بر قولاق و بر دیل اولدقلرندن، اوڭا اوفلەین و بونی قونوشدیران خارجی بر شخص شریرڭ وجودینی احساس ایدرلر.