MUHÂKEMÂT

71

هیهات! ای مسكینلر! نرەدە عقلڭز كائناتە مهندس اولمەیە لیاقت كوسترمشدر؟ بو جزؤی عقلڭز ایلە حسن كلّی یی احاطە ایدەمزسڭز. اوت، بر ذراع قدر بر بورون آلتوندن اولسە، یالڭز اوڭا دقّت ایدیلسە، كوزل كورن بولونور.

هم دە اونلری حیرتدە بیراقان توهّملریدركە، امكان ذاتٖی، یقین علمی یە منافیدر. او حالدە یقینیە اولان علوم عادیەدە تردّد ایتدكلرندن، "لَا اَدْرٖی" لرە یاقلاشییورلر. حتّی اوتانمییورلركە، مسلكلرندە لازم كلیر: وان دڭزی، سبحان طاغی كبی بدیهی شیلردە تردّد ایدیلسین. زیرا اونلرڭ مسلكنجە ممكندر: وان دڭزی دوشاب و سبحان طاغی دە شكَر ایلە أورتولمش بالە انقلاب ایتسین. ویاخود او ایكیسی، بعض آرقداشمز كبی كرویتدن راضی اولمایارق سفرە كیتدكلرندن، آیاقلری سورچەرك عمّان عدمە كیتمەلری محتملدر. اویلە ایسە، دڭز و سبحان، اسكی حاللریلە باقی اولدقلرینی تصدیق ایتمەمك كركدر.

اَلا! ای منطقسز مسكین! نرەدەسڭز، باقیڭز. منطقدە مقرّردر، محسوساتدەكی وهمیّات بدیهیّاتدندر. اگر بو بداهتی انكار ایدرسەڭز، سزە نصیحتە بدل تعزیە ایدەجگم. زیرا علوم عادیە سزجە ئولمش و سفسطە دخی حیات بولمش درجەسندەدر.

دردنجی بلاكە، اهل ظاهری تشویش ایدر: امكان وهمی یی، امكان عقلی ایلە التباس ایتدكلریدر. حالبوكە امكان وهمی، اساسسز اولان عِرْقِ تقلیددن تولّد ایلە سفسطەیی تولید ایتدیگندن، دلیلسز اولارق هر بری بدیهیاتدە بر "بلكە" ، بر "احتمال" ، بر "شكّ" ە یول آچار. بو امكان وهمی، غالبًا محاكمەسزلكدن، قلبڭ ضعف اعصابندن و عقلڭ سیڭیر خستەلغندن و موضوع و محمولڭ عدم تصوّرندن ایلری كلیر. حالبوكە امكان عقلی ایسە، واجب و ممتنع اولمایان بر مادّەدە،

72

وجود و عدمە بر دلیل قطعی یە دستْرَس اولمایان بر امردە تردّد ایتمكدر. اگر دلیلدن نشأت ایتمش ایسە مقبولدر. یوقسە معتبر دگلدر. بو امكان وهمینڭ احكامندندركە، بعض وهّاملر دییور: "محتملدر، برهانڭ كوستردیگی كبی اولماسین. زیرا عقل، هر بر شیئی درك ایدەمز. عقلمز دە بوڭا احتمال ویرر."

اوت، یوق.. بلكە احتمال ویرن وهمڭزدر. عقلڭ شأنی برهان اوزرینە كیتمكدر. اوت، عقل هر بر شیئی طارتاماز، فقط بویلە مادّیاتی و اڭ كوچك خادمی اولان بصرڭ قبضەسندن قورتولمایان بر امری طارتار. فرضا طارتماز ایسە، بز دە او مسئلەدە چوجق كبی مكلّف دگلز.

تنبیه: بن ظاهر پرست و نظر سطحی صاحبی تعبیریلە یاد ایتدیگم و توبیخ و تعنیف ایلە تشهیر ایتدیگم مخاطب ذهنیەم، اَغلبِ حالدە اهل تفریط اولان و جمال اسلامی كورمەین و نظر سطحیلە اوزاقدن اسلامیتە باقان خصم دیندر. فقط بعضًا، اهل افراط اولان، اییلك بیلەرك فنالق ایدن، دینڭ جاهل دوستلریدر.

بشنجی بلا: اهل تفریط و افراط اولان بیچارەلرڭ اللرینی طوتارق ظلماتە آتان بریسی دە، هر مجازڭ هر یرندە تحرّئ حقیقت ایتمكدر. اوت، مجازدە بر دانۀ حقیقت بولونمق لازمدركە، مجاز اوندن نشو و نما بولارق سنبللنسین. ویاخود حقیقت، ایشیق ویرن فتیلدر.. مجاز ایسە، ضیاسنی تزیید ایدن شیشەسیدر. اوت، محبّت قلبدە و عقل دماغدەدر. ألدە و آیاقدە آرامق عبثدر.

آلتنجی بلا: نظری طَمْس ایدن و بلاغتی ستر ایدن، ظاهرە اولان قصر نظردر. دیمك نە قدر عقلدە حقیقت ممكن ایسە، مجازە تجاوز ایتمزلر. مجازە كیدیلسە دە مأٓلی طوتولور. بو سرّە بناءًدر:

73

آیت و حدیثڭ تفسیر ویا ترجمەسی، اونلردەكی حسن و بلاغتی كوسترەمز. كویا اونلرجە قرینۀ مجاز، عقلًا حقیقتڭ امتناعیدر. حالبوكە قرینۀ مانعە، عقلٖی اولدیغی كبی، حسّٖی و عادٖی و مقامٖی، داها باشقە چوق شیلر ایلە دە اولابیلیر. اگر ایسترسەڭ، جنّت الفردوس كبی اولان دلائل الاعجازڭ ایكی یوز یگرمی برنجی قاپیسندن كیر. كورەجكسڭ، او قوجە عَبْدُ الْقَاهِرْ، غایت حدّتلی اولارق بویلە مُتعسِّفلری یاننە چكمش، توبیخ و تكدیر ایدییور.

یدنجی بلا: معرَّفی منكَّر ایدن بری دە، حركە كبی بر عَرَضی، ذاتیە و اَیْنِیەیە حصر ایتدكلرندن، "غَیْرِ مَنْ هُوَ لَەْ" اولان وصف جاری یی انكار ایتمك لازم كلدیگندن، شمس حقیقت طرز جریانندن چیقاریلمشدر. عجبا بویلەلر، عربلرڭ اسلوبلرینە هیچ نظر ایتمەمشلردركە، ناصل دییورلر: "طاغلر بزە راست كلدی. صوڭرە بزدن آیریلدی. باشقە بر طاغ باشنی چیقاردی. صوڭرە كیتدی، بزدن مفارقت أیلەدی. دڭز دخی كونشی یوتدی.. اِلٰی اٰخِرِهٖ" "مِفْتَاحِ سَكَّاكٖی" دە بیان اولوندیغی كبی، پك چوق یرلردە صنعت بیانیەدن اولان قلبِ خیالی، اسرار بیانیە ایچون استعمال ایتمكدەدرلر. بو ایسە دوران سرّیلە، مَغلطۀ وهمیە اوزرینە مؤسَّس بر لطافت بیانیەدر.

شیمدی سرْمشق اولارق ایكی مثال مهمّەیی بیان ایدەجگم. تاكە او منوال اوزرینە ایشلەیەسڭ. شویلە:{ وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ ف۪یهَا مِنْ بَرَدٍ}{ وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} شو ایكی آیت غایت شایان دقّتدرلر. زیرا ظاهرە جُمود، بلاغتڭ حقّنی جُحود دیمكدر. زیرا برنجی آیتدە اولان استعارۀ بدیعە، او درجە حرارتلیدركە، بوز كبی اولان جمودی اریتیر. و بلوط كبی ظاهر پردەسنی برق كبی ییرتار.

74

ایكنجی آیتدە بلاغت او قدر مُستقَر و محكَم و پارلاقدركە، سیری ایچون كونشی طوردیرر. اوّلكی آیت،{ قَوَار۪یرَ مِنْ فِضَّةٍ} نظیرەسیدر. او دە اونڭ كبی بر استعارۀ بدیعەیی تضمّن أیلەمشدر. شویلەكە:

جنّتڭ اَوانیلری شیشە اولمادیغی كبی، كوموش دخی دگلدر. بلكە شیشەنڭ كوموشە اولان مباینتی، بر استعارۀ بدیعەنڭ قرینەسیدر. دیمك شیشە شفّافیتیلە، فِضّە دخی بیاض و پارلاقلق حسبیلە، كویا جنّتڭ قدحلرینی تصویر ایتمك ایچون ایكی نمونەدرلركە، صانع رحمن بو عالمە كوندرمش. تا نفس و ماللریلە جنّتە مشتری اولانلرڭ رغباتنى تهییج و اشتهالرینی آچسین. عینًا بونڭ كبی،{ مِنْ جِبَالٍ ف۪یهَا مِنْ بَرَدٍ} بر استعارۀ بدیعە اوندن تَقَطُّر ایدییور. او استعارەنڭ زمینی ایسە، زمین و آسمان مابینندە حكم خیال ایلە تصوّر اولونان مسابقت و رقابتڭ تخیّلی اوزرینە مؤسَّسدر. مزرعەسی شویلەدركە، زمین، قار و بَرَدْ ایلە تزمّل ویا تعمّم ایدن طاغلریلە و رنگارنك بساتینیلە سوسلندیگی كبی، كویا اوڭا رقابتًا و عنادًا، آسمان دخی جبال و بساتینی آڭدیران رنگارنك ایلە تشكّل ایدن و طاغلرە نظیرەلر یاپمق ایچون پارچە پارچە طاغیلان بلوطلریلە صاریلوب جلوەكر اولویور. او طاغ كبی پارچە پارچە بلوطلر، سفینەلر ویاخود طاغلر ویاخود دوەلر ویاخود بوستان و درەلردر دینیلسە، تشبیهدە خطا ایدیلمەمش اولور.

او جوّدەكی سیّارەلرڭ چوبانی رَعْددر. قامچی كبی، برقنی باشلری اوزرینە سیلكەلەیوب طولاشدیرییور. او مسخّر سابحەلر ایسە، او بحر محیط هوائیدە سیر و جریان ایتمكلە، محشرە تصادف ایتمش طاغلری آڭدیررلر. كویا سما، صو بخارینڭ ذرّاتنی رعد ایلە سلاح باشنە دعوت ایتدیگی كبی، "راحت اولڭ" امریلە هركس یرینە كیدر، كیزلنیر.

75

اوت، چوق دفعە بلوط طاغڭ لباسنی كییدیگی كبی، هیكلی ایلە تشكّل ایتمكلە برابر، بَرَدْ و قارڭ بیاضیلە تَلَوُّن و رطوبت و برودتیلە تكیُّف ایدر. اویلە ایسە بلوط و طاغ، قومشو، آرقداشدرلر. بربرینە لوازماتنی عاریە ویرمەیە مجبوردرلر. بو اخوّت و مبادلتی قرآنڭ چوق یرلری كوسترر. زیرا بعضًا اونی، اونڭ لباسندە و اوتەكینی بَریكینڭ صورتندە بزە كوسترر. هم دە تنزیلڭ پك چوق منازلندە طاغ و بلوط بربرینڭ ألنی طوتوب مصافحە ایتدكلری واردر. ناصل كتاب عالمڭ بر صحیفەسی اولان زمیندە مُعانَقە و مصافحەلری شاهددر. زیرا عمّان هوادە ایسكلە حكمندە اولان طاغ تپەسندە لَنْكَرْانداز اولدقلرینی كورویورز.

ایكنجی آیت:{ وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} اوت،{ تَجْر۪ی} بر اسلوبە اشارت ایتدیگی كبی،{ لِمُسْتَقَرٍّ} دخی بر حقیقتی تلویح ایدر. دیمك جائزدركە،{ تَجْر۪ی} لفظیلە شویلە بر اسلوبە اشارت اولسون. شویلە:

شمس، دمیری آلتوندن یاپیلمش مُهذَّب، مُذهَّب، زرهلی بر سفینە كبی اثیردن اولان و«مَوْجِ مَكْفُوف» تعبیر اولونان عمّان سمادە سیاحت و یوزویور. اگر چندان مستقرّندە لَنْكَرْاندازدر. لكن او بحر سمادە او ذَهَب ذائب جریان ایدییور. فقط او جریان عَرَضٖی و تبعٖی و تفهیم ایچون مراعات و احترام اولونان نظر حسّیلەدر. فقط حقیقی ایكی جریانی واردر. اولماز ایسە دە اولور. زیرا مقصد، بیان انتظامدر. اسالیب عربدە اولدیغی كبی تبعی ایسە ویا ذاتی ایسە، نظامڭ نقطۀ نظرندە بردر.

ثانیًا: شمس مستقرندە، محوری اوزرندە متحرّك اولدیغندن، او أریمش آلتون كبی اجزالری دخی جریان ایدییور. بو حركۀ حقیقیە اوّلكی حركۀ مجازیەنڭ دانەسیدر، بلكە زنبرگیدر.

76

ثالثًا: شمسڭ مستقرّی دینیلن تخت روانیلە و سیّارات دینیلن عساكر سیّارەسیلە كوچوب صحرای عالمدە سیر و سفری، مقتضای حكمت كورونویور. زیرا قدرت الٓهیە هر شیئی حیّ و متحرّك قیلمشدر و سكون مطلق ایلە هیچ بر شیئی محكوم ایتمەمشدر. موتڭ برادری و عدمڭ عمّزادەسی اولان عطالت مطلقە ایلە رحمتی بیراقمامشكە قید ایدیلسین. اویلە ایسە شمس دە حرّدر. قانون الٓهی یە اطاعت ایتمك شرطیلە سربستدر، كزەبیلیر. فقط باشقەسنڭ حرّیتنی بوزمامق كركدر و شرطدر. اوت، شمس، امر الٓهی یە تمثّل ایدن و هر بر حركتنی مشیئت الٓهیەیە تطبیق ایدن بر چول پاشاسیدر. اوت، جریان، حقیقی و ذاتی اولدیغی كبی، عَرَضی و حسّی دە اولابیلیر. ناصل حقیقیدر، اویلە دە مجازیدر. بو مجازڭ مناری { تَجْر۪ی} در. اسلوبڭ عقدۀ حیاتیەسنە تلویح ایدن لفظ { لِمُسْتَقَرٍّ} در.

الحاصل: مقصد الٓهیسی، نظام و انتظامی كوسترمكدر. نظام ایسە شمس كبی پارلایور. (كُلِ الْعَسَلَ وَلَا تَسَلْ) قاعدەسنە بناءً، نظامی انتاج ایدن حركت شمس ویاخود دوران ارض، هانكیسی اولورسە اولسون، اصل مقصدی اخلال ایتمەدیگی ایچون سبب اصلینڭ تحرّیسنە مجبور دگلز. مثلا، (قَالَ) نڭ الفیلە خفّت حاصلدر. اصلی نە اولورسە اولسون، "واو" ە بدل "قاف" دخی اولسە فرق ایتمز. یینە الف، الیف و خفیفدر.

اشارت: بو تصویراتلە برابر، حسّ ظاهرە استنادًا، ظاهر متعصّبانە بر جمود باردی كوسترمك، ناصلكە بلاغتڭ حرارت و لطافتنە منافیدر. اویلە دە، دلیل صانع اولان نظام عالمڭ اساسی اولان حكمت اللّٰهڭ شاهدی اولان استحسان عقلی یە جارح و مخالفدر. شویلە:

77

مثلا، سبحان طاغنە چوق فرسخلە اوزاق بر مسافەدن متوجّه اولسەڭ و ایستەسەڭكە، سبحان سنڭ جهات اربعەڭە مقابل كلسە ویاخود هر جهتە مقابل اولارق كورمشسڭ. بو تبدیل و تبدّلە لازم اولان راحت بر سببی اولان قاچ حركت وضعیە ایلە برقاچ آدیم آتمق كبی اڭ قیصە یولی ترك و سبحان طاغی كبی دهشتلی بر جِرْمِ عظیمی سنی حیرتدە بیراقاجق بر دائرۀ عظیمەیی قطع ایتمەسنی تخیّل ویا تكلیف ایتمك كبی بر غایت اوزون یولی و اسراف و عبثیتە عجیب بر مثالی نظام عالمە اساس طوتمق، بنجە نظامە جنایت ایتمكدر. شیمدی انصافلە نظر حقیقتلە بو تعصّب باردەیە باق: ناصل استقرای تامّڭ شهادتیلە ثابت اولان بر حقیقت باهرەیە معارضە ایدییور. او حقیقت ایسە بودر:

خلقتدە اسراف و عبث یوقدر. و حكمت ازلیە، قیصە و مستقیم یولی ترك ایتمز. اوزون و مُتعسّف یولی اختیار ایتمز. اویلە ایسە، عجبا استقرای تامّڭ مجازە قرینە اولمەسندن نە مانع تصوّر اولونور و نەدن جائز اولماسین؟

تنبیه: اگر ایسترسەڭ مقدّماتە كیر. برنجی مقدّمەیی صغری و اوچنجی مقدّمەیی كبری یاپ. سڭا نتیجە ویرەجكدركە، اهل ظاهرڭ ذهنلرینی تشویش ایدن، فلسفۀ یونانیەیە انجذابلریدر. حتّی او فلسفەیە فهم آیتدە بر اساسِ مسلَّمە نظریلە باقییورلر. حتّی اوغلی ئولمش بر قوجە قاری یی كولدیرەجك درجەدە بر مثال بودركە: بعضیلر اویلە بر ذاتڭ كلامندەكی فلوس فلسفەیی، جوهر حقیقتدن تمییز ایتمەیەجك درجەدن پك چوق درجەدە عالی اولان او ذات نقّاد، كردچە دیمشكە: [حاشیە] (عَنَاصِرْ چِهَارِنْ ژِوَانِنْ مَلَكْ) حالبوكە، بو سوز ایلە حكمانڭ مذهبی اولانكە:

78

"ملائكۀ كرام مادّەدن مجرّددرلر" رد یولندە تصریح ایدییوركە، "ملائكۀ كرام عناصردن مخلوق اجسام نورانیەدرلر." اونلر فهم ایتمشلركە، عناصر درت اولدقلری، اسلامیتدندر. عجبا؟ درتلگی و عنصریتی و بساطتی، حكما اصطلاحاتندن و مزخرف اولان علوم طبیعیەنڭ اساسلرندندر. هیچ اصول اسلامیەیە تعلّقلری یوقدر. بلكە ظاهر مشاهدتلە حكم اولونان بر قضیەدر.

اوت، دینە تماسی اولان هر شی، دیندن اولمسی لازم كلمییور. و اسلامیتلە امتزاج ایدن هر بر مادّە، اسلامیتڭ عناصرندن اولدیغنی قبول ایتمك، عنصر اسلامیتڭ خاصیتنی بیلمەمك دیمكدر. زیرا«كتاب» و «سنّت» و «اجماع» و «قیاس» اولان عناصر اربعۀ اسلامیە، بویلە مادّەلری تركیب و تولید ایتمز.

الحاصل: عنصریت و بساطت و اربعیت، فلسفەنڭ باتاقلغندندر.. شریعتڭ معدن صافیسندن دگلدر. فقط فلسفەنڭ یاڭلیشی، سلفلریمزڭ لسانلرینە كیردیگندن، بر مَحْمِل صحیح بولمشدر. زیرا سلف، "درتدر" دیدكلرندن مراد، ظاهرًا درتدر. ویاخود حقیقتًا اجسام عضویەیی تشكیل ایدن «مولّد الماء» و «مولّد الحموضە» و «آزوت» و «قاربون» یینە درتدر.

اگر حرّ فكرسەڭ، بو فلسفەنڭ شرّینە باق: ناصل اذهانی اسارتلە سفالتە آتمشدر. آفرین، حرّیتپرور اولان حكمت جدیدەنڭ همّتنەكە، او مستبد حكمت یونانیەیی درت دیواریلە زیر و زبر ایتمشدر. دیمك محقّق اولدیكە، آیاتڭ دلائل اعجازینڭ مفتاحی و اسرار بلاغتڭ كشافی، یالڭز بلاغت عربیەنڭ معدنندندر. یوقسە فلسفۀ یونانیەنڭ دستگاهندن دگلدر.

79

ای برادر! وقتاكە كشف اسرار مراقی بزی شو مقامە قدر كتیردی. بز دە سنی برابر چكدك. سنی تعجیز ایتدك. هم سنڭ چوق یورغونلغڭی دخی بیلیرز. شیمدی عنصر البلاغت و اعجازڭ مفتاحی اولان ایكنجی مقالەنڭ ایچریسنە سنی كزدیرمك ایستەیورم. صاقین او مقالەنڭ اغلاق اسلوبی و ایچندە جلوەگر اولان مسائلڭ البسەلرینڭ پریشانیتی، سنی تماشاسندن متنفّر ایتمەسین. زیرا اغلاقِ ایدن، معناسندەكی دقّت و قیمتدر. و پریشان ایدن و زینت ظاهریەدن مستغنی ایدن، معناسندەكی جمال ذاتیەسیدر.

اوت، نازلانان و استغنا كوسترن نازنینلرڭ مَهرلری دقّتدر.

و منزللری دخی قلبڭ سُوَیْداسیدر. بونلرە كییدیردیگم البسە،

زمانڭ مودەسنە مخالفدر. زیرا كرد مكتبی دینیلن یوكسك طاغلردە

بویومش اولدیغمدن، آلاتورقە ترزیلگە آلیشامدم. هم دە شخصڭ

اسلوب بیانی، شخصڭ تمثال شخصیتیدر. بن ایسە كوردیگڭز

ویا ایشیتدیگڭز كبی، حلّی مشكل بر معمّایم.

تَمَّ تَمَّ

80

} [عنصر البلاغت]{

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪یمِ

(اَلطَّیِبَاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ عَلٰی نَبِیِّهٖ)

} [ایكنجی مقالە]{

بلاغتڭ روحنە تعلّق ایدن برقاچ مسئلەنڭ بیانندەدر.

} [برنجی مسئلە]{

تاریخ لسانِ تأسّفلە بزە درس ویرییوركە، سلطنت عربڭ جاذبەسیلە اَعجام، عربلرە مختلِط اولدقلرندن، كلام مُضَرٖینڭ ملكەسی دینیلن بلاغت قرآنیەنڭ معدننی مشوّش ایتدكلری كبی.. اویلە دە عجملرڭ و عجمیلرڭ بلاغت عربیەنڭ صنعتنە كیردكلرندن فكرڭ مجرای طبیعیسی اولان نظم معانیدن، ذوق بلاغتی نظم لفظە چویرمشلردر. شویلەكە:

افكار و حسّیاتڭ مجرای طبیعیسی نظم معانیدر. نظم معانی ایسە، منطقلە مُشَیَّددر. منطقڭ اسلوبی ایسە، متسلسل اولان حقائقە متوجّهدر. حقائقە كیرن فكرلر ایسە، قارشیسندە اولان دقائق ماهیاتدە نافذدرلر. دقائق ماهیات ایسە، عالمڭ نظام اكملنە مُمِدّ و مُستمددرلر. نظام اكملدە هر بر حسنڭ منبعی اولان حسن مجرّد مندمجدر. حسن مجرّد ایسە، مزایا و لطائف دینیلن بلاغت چیچكلرینڭ بوستانیدر. چیچكلرڭ بوستانی، جِنان خلقتدە جلوەكر اولان، ازهارە پرستش ایدن و شاعر دینیلن بلبللرڭ نغماتیدر. بلبللرڭ نغماتنە آهنك روحانی ویرن ایسە، نظم معانیدر.

81

حال بویلە ایكن، عربدن اولمایان دخیل و طُفَیلی و عجمیلر، بلاغت عربیەدە اُدبا صیرەسنە كچمەیە چالیشدقلرندن، ایش چیغیردن چیقدی. زیرا بر ملّتڭ مزاجی او ملّتڭ حسّیاتنڭ منشئی اولدیغی كبی، لسان ملّیسی دە حسّیاتنڭ معكسیدر. ملّتڭ اَمْزِجەلری مختلف اولدیغی كبی، لسانلرندەكی استعداد بلاغت دخی متفاوتدر. لاسیّما عربی لسانی كبی نحوی بر لسان اولسە.

بو سرّە بناءً، جریان افكارە مجرا و بلاغت چیچكلرینە چمنگاه اولمەیە چوق درجە ناقص و قیصە و قورو و قِرآوْ اولان نظم لفظ، مجرای طبیعیسی اولان نظم معنایە مقابلە ایدرك بلاغتی مشوّش ایتمشدر. زیرا عجمیلر سٓوء اختیار ویا سوق احتیاجلە لفظڭ ترتیب و تحسیننە و معانئ لغویەنڭ تحصیلنە داها زیادە محتاج اولدقلرندن و الفاظ، مجرا اولمق جهتیلە داها آسان و داها ظاهر و نظر سطحی یە داها مونس و هوام كبی عوامڭ نظرلرینی داها جاذبەدار و عوامپرستانە نُمایشلرە داها مستعد بر زمین اولدیغندن، الفاظە داها زیادە صَرْفِ همّت ایتمشلردر. یعنی نە قدر بر مسافە قطع ایدرسە أوڭلرینە چوق مُشَعْشَعْ صحرالر كندیلرینی كوسترمك شانندە اولان ترتیب معانیدە اولان تَغَلْغُلدن ذهنلرینی چویروب، الفاظ آرقەسنە قوشوب، طولاشییورلر. معانینڭ تصوّرلرندن صوڭرە الفاظڭ آرقەسنە كیتمكلە فكرلری چاتاللاشمشدر. كیدە كیدە الفاظ معنایە غلبە ایتمكلە استخدام ایدرك، "لفظ، معنایە خدمت ایتمك" اولان قضیۀ طبیعیە عكسنە چوریلدیگندن، طبیعت بلاغتدن بویلە لفظپرست مُتصلِّفلرڭ صنعتنە قدر، یوق بلكە تصنّعلرینە، اوزون بر مسافە كیرمشدر.

اگر ایسترسەڭ حَرٖیرٖی كبی بر داهیۀ ادبڭ "مقامات" نە كیر، كور! او داهیۀ ادب ناصل حبّ لفظە مغلوب اولارق، لفظپرستلك هوسی او قیمتدار ادبنى لكەدار ایتدیگی كبی، لفظپرستلرە دە بسط عذر ایتمشدر

82

و نمونۀ امتثال اولمشدر. اونڭ ایچون او قوجە عبد القاهر، بو خستەلغی تداوی ایتمك ایچون دلائل اعجاز و اسرار البلاغتڭ بر ثلثنی اونڭ علاجلرندن طولدیرمشدر. اوت، لفظپرستلك بر خستەلقدر، فقط بیلینمزكە خستەلقدر.

تنبیه: لفظپرستلك ناصل بر خستەلقدر.. اویلە دە، صورتپرستلك و اسلوبپرستلك و تشبیهپرستلك و خیالپرستلك و قافیەپرستلك، شیمدی فی الجملە، ایلریدە افراط ایلە تام بر خستەلق و معنایی كندینە فدا ایدەجك درجەدە بر مرض اولاجقدر. حتّی بر نكتۀ ظرافت ایچون ویاخود قافیەنڭ خاطری ایچون، چوق ادیب، ادبدە ادبسزلك ایتمەیە شیمدیدن باشلامشلردر.

اوت، لفظە زینت ویریلملی، فقط طبیعتِ معنا ایستەمك شرطیلە. و صورت معنایە حشمت ویرملی، فقط مأٓلڭ اذننی آلمق شرطیلە. و اسلوبە پارلاقلق ویرملی، فقط مقصودڭ استعدادی مساعد اولمق شرطیلە. و تشبیهە رَوْنَقْ ویرملی، فقط مطلوبڭ مناسبتنی كوزە آلمق و رضاسنی تحصیل ایتمك شرطیلە. و خیالە جولان و شعشعە ویرملی، فقط حقیقتی اینجیتمەمك و آغیر كلمەمك و حقیقتە مثال اولمق و حقیقتدن استمداد ایتمك شرطیلە كركدر.

} [ایكنجی مسئلە]{

كلامڭ حیاتلانمەسی و نشو و نَماسی، معنالرڭ تجسّمیلە و جماداتە نَفْخ روح ایتمكلە بر مكالمە و مباحثەیی ایچلرینە آتمقدر. شویلە:

دوران ایلە تعبیر اولونان، وجوددە و عدمدە ایكی شیئڭ مقارنتیلە، بری اوتەكیسنە علّت و مأخذ و منشأ ظنّ اولونمسی اولان اعتقاد عرفی اوزرینە مؤسَّس اولان مَغلطۀ وهمیە اوستنە مبنی اولان

83

قوّۀ خیالدن نشأت ایدن سحرِ بیانیلە، سحّار كبی جماداتی حیاتلاندیرر، بربریلە سویلتیر. ایچلرینە یا عداوتی ویا محبّتی آتار. هم دە معنالری تجسّم ایتدیرر، حیات ویرر، ایچندە حرارت غریزیەیی درج ایدر.

اگر ایسترسەڭ، كورولتولی منزل اطلاقنە شایستە اولان بو بیتە كیر: (یُنَاجٖینِی الْاِخْلَافُ مِنْ تَحْتِ مَطْلِهٖ٭ وَتَخْتَصِمُ الْاٰمَالُ وَالْیَأْسُ ف۪ی صَدْر۪ی) یعنی، "مُماطَلَۀ حق پردەسی آلتندە خلف الوعد بنملە قونوشویور. دیر: آلدانما! اونڭ ایچون سینەمدە امیدلرم یأس ایلە غوغایە باشلادیلر.. او متزلزل خانە اولان صدریمی خراب ایدییورلر." كورەجكسڭ، ناصل شاعرِ ساحر امل و یأسی تجسیم ایتمكلە حیاتلاندیرارق، نَمّام اولان اخلافڭ فتنەسیلە بر محاربە و مخاصمەیی تمثیل أیلەدی. كویا سینامە طوغراف كبی بو بَیْتْ، سنڭ عقلڭە رؤیا كورونویور. اوت، بو سحرِ بیانٖی بر نوع تنویم ایدر.

ویاخود یرڭ یاغمور ایلە معاشَقە و شكواسنی دیڭلە! ایشتە: (تَشَكَّی الْاَرْضُ غَیْبَتَەُٓ اِلَیْهِ٭ وَتَرْشُفُ مَٓائَەُ رَشْفَ الرُّضَابِ) یعنی، "یاغمورڭ كیچ كلمەسنی اوڭا تشكّی ایدر. محبوبڭ آغیز صویی كبی صوینی امر. عجبا یری مجنون، سَحابی لیلا حالتلرندە بو شعر سڭا تخییل ایتمییورمی؟"

تنبیه: بو شعری كوزل كوسترن، ایچندەكی خیالڭ حقیقتە بر درجە مشابهتیدر. زیرا یاغمور كجیكسە، صوڭرە كلسە، طوپراق فیز ویز كبی بر صوتی چیقارتارق صوینی چكر. بو حالی كورن، كیچلگنە و شدّت احتیاجنە انتقال ایتدیگندن، مشهور دورانڭ سرّیلە و توهّمڭ تصرّفاتیلە بر معاشقە و مكالمە صورتنە افراغ ایدر.

اشارت: هر بر خیالدە بو چیزنوك كبی بر دانۀ حقیقت بولونمق شرطدر.

84

} [اوچنجی مسئلە]{

كلامڭ البسۀ فاخرەسی ویاخود جمالی و صورتی، اسلوب ایلەدر. یعنی قالبِ كلام ایلەدر. شویلەكە:

یا دقّت نظر ویا توغُّل ویا مباشرت ویا صنعتڭ تلقُّحیلە خیالدە تولّد ایدن تمایلاتڭ خصوصیاتندن تشكّل ایدن صورتلردن تركّب ایدن استعارۀ تمثیلیەنڭ پارچەلری تلاحق ایتدكلرندن تنوّر و تشرّب و تشكّل ایدن اسلوب، كلامڭ قالبی اولدیغی كبی، جمالڭ معدنی و حُلَلِ فاخرەنڭ دستگاهیدر. كویا عقلڭ بورازانی دینیلمەیە شایان اولان ارادە سس ایتمكلە، قلبڭ قراڭلق كوشەلرندە یاتان معنالر چیپلاق، یالین آیاق، باش آچیق اولارق چیقدقلرندن، محلّ صُوَر اولان خیالە كیررلر. او خزینة الخیالدە بولدقلری صورتی كییرلر. اڭ اقل بر یازمەیی صارار. ویا بر پاپوجی كییر. لااقل بر نشان ایلە چیقار. هیچ اولمازسە بر دوگمە ایلە ویا بر كلمە ایلە، كندینڭ نرەدە تربیە اولدیغنی كوسترر.

اگر بر كلامڭ- فقط طبیعتدن چیقمش بر كلامڭ- اسلوبندە امعان نظر ایدرسەڭ، كندی صنعتی ایچندە ایشلەین متكلّمی او آیینە مثال اسلوبڭ ایچندە كورەجكسڭ. حتّی نفسنی نَفَسندن و سسندن.. ماهیتنی نَفَثندن، أوفورمەسندن توهّم و مزاج و صنعتنى كلامیلە ممتزج تخیّل ایتسەڭ، خیالیّون مذهبندە مُعاتَب اولمییورسڭ. اگر تردّد ایلە سنڭ خیالڭ، خستەلغی وار ایسە قصیدۀ بُرْدەدن اولان (وَاسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ مِنْ عَیْنٍ قَدْ اِمْتَلَئَتْ٭ مِنَ الْمَحَارِمِ وَالْزَمْ حِمْیَةَ النَّدَمِ) اولان بیمارخانەیە كیت، كور! ناصل حَكٖیمِ بُوصٖیرٖی؇، استفراغلە و ندامتڭ پرهیزیلە سڭا رچتە یازار.

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç