Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 135
اوچنجیسی: "امور متناسبەدە تمایل و تجاذب.. و متضادّە اولان اشیالردە تنافر و تدافع" قاعدۀ مشهورەسی، مادّیاتدە ناصل جریان ایدییور، معنویات و اخلاقدە دخی جریان ایدر.
دردنجیسی: (لِلْكُلِّ حُكْمٌ لَیْسَ لِكُلٍّ) شیمدی كلەلم مقصدە: ایشتە آثار و سِیر و تاریخ حیاتی! حتّی اعدانڭ شهادتلریلە، ذات پیغمبردە ؐ وجودی محقّق اولان اخلاق عالیەنڭ كثرت و احاطە و تجمّع و امتزاجندن تولّد ایدن عزّت و حیثیتدن نشأت ایدن شرف و وقار و عزّت نفس ایلە فَرِشْتەلر، دَیوْلرڭ اختلاط و استراقلرندن تنزّهلری كبی سرّ تضادە بناءً، او اخلاق عالیە دخی حیلە و كذبدن ترفّع و تنزّه و تبرّی ایدرلر. هم دە حیات و مایەلری مقامندە اولان صدق و حقّیتی تضمّن ایتدكلرندن، شعلۀ جوّالە كبی نبوّتی علنیتە چیقارییور.
تنبیه: ای برادر! كورویورسڭكە، بر آدم یالڭز شجاعتلە مشهور اولورسە، او شهرت اوڭا ویردیگی حیثیتی اخلال ایتمەمك ایچون، قولایلقلە یالانە تنزّل ایتمز. نرەدە قالدیكە، جمیع اخلاق عالیە بردن تجمّع ایدە. اوت، مجموعدە بر حكم بولونور، فرددە بولونماز.
اشارت و تنبیه: كورویورز، بو زماندە صدق و كذبڭ مابینلری آنجق بر پارماق قدر واردر. بر چارشیدە ایكیسی دە صاتیلیر. فقط هر بر زمانڭ بر حكمی وار. هیچ بر زماندە عصر سعادت كبی، صدق و كذبڭ اورتەسندەكی مسافە آچیلمامشدر. شویلەكە:
صدق كندی حسن حقیقیسنی كمال حشمتلە اظهار و اونڭ ایلە تمسّك ایدن محمّدی ؐ اعلای علّیّین شرفە اِعلا و عالمدە انقلاب عظیمی ایقاع ایتدیگندن، شرقدن غربە قدر كذبدن بُعْدْ درجەسنی كوسترمكلە قیمت عالیەسنی اِعلا ایتمك جهتیلە سُوقی و متاعنی غایت نافق و رائج ایتمشدر. [حاشیە]
SAYFA 136
و كذب ایسە، تشبّثات عظیمەیی مردارلرڭ لاشەلری كبی روحسز بیراقدیغی ایچون، نهایت قُبْحنی اظهار و اونڭ ایلە تمسّك ایدن مُسَیْلِمە و امثالی اسفل السّافلین خسّتە دوشوردیگی جهتلە، متاعِ زهرْ آلودی و سُوقی غایت مُعطَّل و كساد ایتمشدر. [حاشیە]
ایشتە اهل عزّت و تفاخر اولان قوم عربڭ طبیعتلرندەكی میل الرائج سائقەسیلە مسابقە ایدرك، او كاسد كذبی ترك ایدوب و رائج صدق ایلە تجمّل ایدرك عدالتلرینی عالمە قبول ایتدیرمشلردر. ایشتە صحابەلرڭ عقلًا اولان عدالتلری بو سردن نشأت ایدر.
ارشاد و اشارت: تاریخ و سِیَرْ و آثار نقطۀ نظرندن دقّت اولونورسە، محمّد علیه الصّلاة والسّلام درت یاشندن قرق یاشنە قدر، لاسِیَّما شأنی، اخلاقی و حیلەیی طیشاری یە آتمقدە اولان حرارت غریزیەنڭ شدّت التهابی زمانندە، كمال استقامتلە و كمال متانتلە و تمام اطّراد احوال ایلە و مساوات و موازنت اطواریلە و نهایت عفّت ایلە و هیچ بر حالی مستوریتی محافظە ایتمەین- لاسِیَّما اویلە اهل عنادە قارشو- بر حیلەیی ایما ایتمەمكلە برابر، یاشادیغی نظرە آلینیرسە، صوڭرە استمرار اخلاقنڭ زمانی اولان قرق سنەدن صوڭرە او انقلاب عظیم نظرە آلینیرسە، حقدن كلدیگنی و حقیقت اولدیغنی تصدیق ایتمزسە، نفسنە لوم ایتسین. زیرا ذهنندە بر سوفسطائی كیزلنمش اولاجقدر.
هم دە اڭ خطرلی مقاملردە- غاردە كبی- طریق خلاصی مفقود ایكن و خَیْطُ الامل بِحَسَبِ الْعادە كسیلیركن، غایت متانت و كمال وثوق و نهایت اطمئنان ایلە اولان حركت و حال و طوری، نبوّت و جدّیتنە شاهد كافیدر و حق ایلە تمسّك ایتدیگنە دلیلدر.
SAYFA 137
} [ایكنجی مسلك]{
یعنی، صحیفۀ اولی، زمان ماضیدر. ایشتە شو صحیفەدە درت نكتەیی نظر دقّتە آلمق لازمدر:
برنجیسی: بر فندە ویاخود قصصدە، بر آدم اساسلرینی و روح و عقدەلرینی اخذ ایدرك مدّعاسنی اوڭا بنا ایدرسە، او فندە حذاقت و مهارتنی كوسترر.
ایكنجیسی: ای برادر! اگر طبیعت بشرە عارف ایسەڭ، كوچك بر حیثیتلە، كوچك بر دعوادە، كوچك بر قومدە، كوچك بر خلافڭ سربستیتلە ارتكاب اولونمدیغنە نظر ایدرسەڭ.. غایت بیوك بر حیثیتلە، نهایت جسیم بر دعوادە، حصرە كلمەین بر قومدە، حدسز بر عنادە قارشو، هر جهتدن امّیلگیلە برابر، هیچ بر جهتلە عقل مستقل اولمایان مسئلەلردە، تام سربستیتلە، بلا پروا و كمال وثوق ایلە عَلٰی رُؤُسِ الاشهاد ذكر و نقلدن كونش كبی صدقڭ طلوع ایدەجگنی كورەجكسڭ.
اوچنجیسی: بدویلرە نسبت چوق علوم نظریە واردر.. مدنیلرە نسبتًا لسان عادات و افعالڭ تلقیناتیلە، علوم متعارفەنڭ حكملرینە كچمشلردر. بو نكتەیە بناءً، بدویلرڭ حاللرینی محاكمە ایتمك ایچون، كندینی او بادیەدە فرض ایتمك كركدر. اگر ایسترسەڭ، ایكنجی مقدّمەیە مراجعت ایت، زیرا شو نكتەیی ایضاح ایتمشدر.
دردنجیسی: بر امّی، علما میانندە متداول بر فندە بیان فكر ایدرسە، اتّفاق نقطەلردە موافق اولارق و مختلَفٌ فیها اولان نقطەلردە مخالفت ایدوب، مُصَحِّحانە اولان سویلەمسی، اونڭ تفوّقنی و كسبی اولمادیغنی اثبات ایدر.
SAYFA 138
شو نكتەلرە بناءً دیرزكە: رسول اكرمڭ ؐ معلوم اولان امّیتیلە برابر، كویا غیر مقیّد اولان روح جوّالە ایلە طیّ زمان ایدرك ماضینڭ اعماق خفاسنە كیرەرك، حاضر و مشاهد كبی انبیای سالفەنڭ احواللرینی و اسرارلرینی تشریح ایتمەسیلە، بتون انظار عالمە قارشو اویلە بر دعوای عظیمەدە- كە، بتون اذكیای عالمڭ نظرلرینی دقّتە جلب ایدر- بلا پروا و نهایت وثوق ایلە مدّعاسنە مقدّمە اولارق، او اسرار و احوالڭ عُقَدِ حیاتیەلری حكمندە اولان اساسلرینی ذكر ایتمكلە برابر، كتب سالفەنڭ اتّفاق نقطەلرندە مصدِّق و اختلاف نقطەلرندە مصحِّح اولارق قَصص و احوال انبیایی بزە حكایە ایتمەسی، صدق و نبوّتنی انتاج ایدر.
تذنیب: جمیع انبیانڭ دلائل نبوّتلری، صدق محمّدە ؐ دلیلدر و جمیع معجزاتلری، محمّدڭ ؐ بر معجزۀ معنویەسیدر. بوندە دقّت ایدرسەڭ آڭلایاجقسڭ.
اشارت: ای برادر! بعضًا قَسَم، برهانڭ یرینی طوتار. زیرا برهانی تضمّن ایدر. اویلە ایسە:
(وَالَّذ۪ی قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ لِلْحِصَصِ وَسَیَّرَ رُوحَهُ ف۪ٓی اَعْمَاقِ الْمَاض۪ی وَف۪ی شَوَاهِقِ الْمُسْتَقْبَلِ فَكَشَفَ لَهُ الْاَسْرَارَ مِنْ زَوَایَا الْوَاقِعَاتِ اِنَّ نَظَرَهُ النَّقَّادَ اَدَقُّ مِنْ اَنْ یُدَلَّسَ عَلَیْهِ وَمَسْلَكَهُ الْحَقَّ اَغْنٰی مِنْ اَنْ یُدَلِّسَ عَلَی النَّاسِ)
اوت، نعم. اونڭ نور نظرینە خیال، كندینی حقیقت كوسترەمییور و حق اولان مسلكی تلبیسدن مستغنیدر.
SAYFA 139
} [اوچنجی مسلك]{
یعنی، زمان حالڭ، یعنی عصر سعادتڭ صحیفەسندە درت نكتە، بر نقطەیی نظر دقّتە آلمق كركدر:
برنجیسی: كوچك بر عادت، كوچك بر قومدە ویا ضعیف بر خصلت، قلیل بر طائفەدە، بیوك بر حاكمڭ، بیوك بر همّتلە قولایلقلە قالدیرامدىغنی نظرە آلیرسەڭ.. عجبا غایت چوق، تمامًا مستمرّە، نهایت درجەدە مألوف و چوق دە متنوّعە، تمامًا راسخە اولان عادات و اخلاق، نهایت كثیر و مألوفاتنە غایت متعصّب و شدید الشَّكیمە اولان بر قومڭ اعماق ارواحندن آز فداكارلقلە، قیصە بر زماندە قلع و رفع ایتدیگنی و او عادات سیّئەنڭ یرینە باشقە عادات و اخلاق فیدانلرینی غَرْسْ ایتمەسی و دفعةً نهایت درجەدە تكمّل ایتدكلرینی نظرە آلیرسەڭ و دقّت ایدرسەڭ، خارق العادە اولدیغنی تصدیق ایتمزسەڭ، سنی سوفسطائی دفترندە یازاجغم.
ایكنجیسی: شخص معنوی حكمندە اولان بر دولتڭ نُمُوُّ طبیعیسی حكمندە اولان تشكّلی ایسە، متمهلدر. و دولت عتیقەیە غلبەسی- كە اوڭا انقیاد، طبیعت ثانیە حكمنە كیردیگی ایچون- تدریجیدر. اویلە ایسە، مادّةً و معنًا حاكم، هم دە غایت جسیم بر دولتی قیصە بر زماندە تشكیلی، هم دە دُوَل راسخەیە دفعٖی كبی غلبە ایتمەسی.. معنویات و احوالدە جاری اولان عاداتڭ بالضّرورە خارق العادە اولدیغنی كورمزسەڭ كورلر دفترندە یازیلاجقسڭ.
اوچنجیسی: تحكّم ظاهری، قهر و جبر ایلە ممكندر. فقط افكارە غلبە ایتمك، هم دە ارواحە تحبّب و طبایعە تسلّط، هم دە حاكمیتنی وجدانلر اوزرینە دائما محافظە ایتمك، حقیقتڭ خاصّۀ فارقەسیدر. بو خاصّەیی بیلمزسەڭ، حقیقتدن بیگانەسڭ.
SAYFA 140
دردنجیسی: ترغیب ویا ترهیب حیلەسیلە آنجق یالڭز بر تأثیر سطحی ایدوب و عقلە قارشو سدّ طُرُقْ ایدەجكدر. شو حالدە اَعماق قلوبە نفوذ و اَرَقّ حسّیاتی تهییج و شكوف مثال اولان استعداداتی انكشاف ایتدیرمك و كامنە و نائمە اولان سجیەلری ایقاظ و تنبیه و جوهر انسانیتی فورانە كتیرمك و قیمت ناطقیتی اظهار ایتمك، شعاع حقیقتڭ خاصّەسیدر.
اوت، قساوت مجسَّمەنڭ مثال مشخّصی اولان "وَأْدِ بَنات" كبی امورلردن قلبلرینی تصقیل ایتمەسی و رقّت لطافتڭ لمعەسی اولان حیواناتە مرحمت، حتّی قارینجەیە شفقت كبی امور ایلە تزیین ایتمەسی، اویلە بر انقلاب عظیمدر- خصوصًا اویلە اقوام بدویدە- كە، هیچ بر قانون طبیعیەیە توفیق اولمادیغندن، خارق العادە اولدیغی مصدَّق كردۀ ارباب بصیرتدر. بصیرتڭ وارسە تصدیق ایدەجكسڭ.
شیمدی نقطەیی دیڭلە: ایشتە تاریخ عالم شهادت ایدركە: اڭ بیوك داهی اودركە، بر ویا ایكی حسّڭ و سجیەنڭ و استعدادڭ انكشافنە و ایقاظنە و فورانە كتیرمەسنە موفّق اولسون. زیرا اویلە بر حسّ نائم ایقاظ ایدیلمزسە، سعی هباءً كیدر و موقّت اولور. ایشتە اڭ بیوك داهی آنجق بر ویا ایكی حسّڭ ایقاظنە موفّق اولابیلمشدر. ازجملە: حسّ حرّیت و حمیت و محبّت.
بو نقطەیە بناءً، جزیرة العرب صحرای وَسیعەسندە اولان اقوام بدویدە كامنە و نائمە و مستورە اولان حسّیات عالیە- كە، بیڭلرە بالغدر- بردن انكشاف، بردن ایقاظ، بردن فوران و غلیانە كتیرمك، شمس حقیقتڭ، ضیای شعلە فشانڭ خاصّەسیدر. بو نقطەیی عقلنە صوقمایانڭ، بز جزیرة العربی كوزینە صوقاجغز. ایشتە جزیرة العرب! اون اوچ عصر بشرڭ ترقّیاتندن صوڭرە،
SAYFA 141
اڭ مكمّل فیلسوفلردن یوز دانەیی كوندرسین، یوز سنە قدر چالیشسین عجبا بو زمانە نسبتًا او زمانە نسبت یاپدیغنڭ یوزدە برینی یاپابیلیرمی؟
اشارت: كیم توفیق ایسترسە، عادت اللّٰه و خلقت و فطرت ایلە آشنالق ایتمك و دوستلق ایتمك كركدر. یوقسە فطرت، توفیقسزلكلە بر جواب رد ویرەجكدر. جریان عمومی ایسە، مخالف حركتدە بولونانلری عدم آباد هیچا هیچە آتاجقدر.
ایشتە بوڭا بناءً تماشا ایت. كورەجكسڭكە، خلقتدە جاری اولان قوانین عمیقۀ دقیقە- كە، خردەبینِ عقل ایلە كورولمز- حقائق شریعت نە درجەدە مراعات و معارفت و مناسبتدە بولونمشلردركە، او قوانین خلقتڭ موازنەسنی محافظە ایتمشدر. اوت، شو اَعصار طَویلەدە، شو مصادمات عظیمە ایچندە حقائقنی محافظە، بلكە داها زیادە انكشافە كتیردیگندن كوستریركە، رسول اكرم علیه الصّلاة والسّلامڭ مسلكی، هیچ بر وقت محو اولمایان حق اوزرینە مؤسَّسدر.
شو نكتە و نقطەلری بیلدكدن صوڭرە، كنیش و محاكمەلی و مدقّق بر ذهنلە دیڭلەكە، محمّد هاشمی علیه الصّلاة والسّلام امّیتی و عدم قوّت ظاهرەسی و عدم حاكمیتی و عدم میل سلطنت ایلە برابر، غایت خطرلی مواقعدە كمال وثوق ایلە تشبّث ایدرك افكارە غلبە ایتمكلە، ارواحە تحبّب و طبایعە تسلّط، غایت كثیرە و مستمرّە و راسخە و مألوفە اولان عادات و اخلاق وحشیانەیی اساسیلە هدم ایدرك، اونلرڭ یرینە اخلاق عالیەیی غایت متین بر اساس ایلە، لَحْمْ و دملرینە قاریشمش كبی تأسیس ایتمكلە برابر، زاویۀ وحشتدە خامد اولان بر قومدەكی قساوت وحشیەیی اِخماد و حسّیات دقیقەیی تهییج، اوت، حسّیات عالیەیی ایقاظ و جوهر انسانیتلرینی اظهار ایتمكلە برابر، اَوْج مدنیتە بر زمان قصیردە اِصعاد ایدرك، شرق و غربدە اوتورمش بر دولت جسیمەیی بر زمان قلیلدە تشكیل ایدوب،
SAYFA 142
آتش جوّال كبی، بلكە نور نَوّار كبی ویاخود عصای موسی ؑ كبی سائر دولتلری بَلْعْ و امحا درجەسنە كتیردیگندن، بصرِ بصیرتی كور اولمایانلرە صدقنی و نبوّتنی و حق ایلە تمسّكنی كوسترمشدر. ایشتە اگر سن كورمزسەڭ، سنی انسانلرڭ دفترندن سیلدیرەجكدر.
} [دردنجی مسلك]{
صحیفۀ مستقبلدن، لاسیّما مسئلۀ شریعتدر. ایشتە درت نكتەیی نظر دقّتدن دُور ایتمەملیسڭ.
برنجیسی: بر شخص درت ویا بش فندە ملكە صاحبی و متخصّص اولماز. مگر خارقە اولا
ایكنجیسی: مسئلۀ واحدە، ایكی متكلّمدن صدور ایدر. بریسی، مبدأ و منتهاسنی و سیاق و سباقە ملایمتنى و اخواتیلە نسبتنی و موضع مناسبدە استعمالنی، یعنی منبت بر زمیندە صرفنى نظرە آلدیغی ایچون، او فندە اولان مهارتنە و ملكەسنە و علمنە دلالت ایتدیگی حالدە أوتەكی متكلّم شو نقطەلری اهمال ایتدیگی ایچون سطحیتنە و تقلیدیتنە دلالت ایدر. حالبوكە كلام یینە او كلامدر. اگر عقلڭ بونی فرق ایتمزسە، روحڭ حسّ ایدر.
اوچنجیسی: ایكنجی مقدّمەدە كچدیگی كبی، بر ایكی عصر اوّل خارقە صاییلان كشف بو زمانە قدر مستور قالسیدی، تكمّل مبادی جهتیلە بر چوجق دە كشف ایدەبیلدیگنی نظرە آل. اون اوچ عصر كری كیت، او زمانلرڭ تأثیراتندن كندیڭی تجرید ایت، دهشت انكیز اولان جزیرة العربدە اوتور، دقّتلە تماشا ایت. كورورسڭكە، امّی، تجربە كورمەمش، زمان و زمین یاردیم ایتمەمش تك بر آدمكە، یالڭز ذكایە دگل، بلكە غایت كثیر تجاربڭ محصولی اولان فنونڭ قوانینیلە اویلە بر نظام و عدالتی
SAYFA 143
تأسیس ایدییوركە، استعداد بشرڭ قامتی، نتائج افكاری تشرّبندن تكبّر ایدرسە، او شریعت دخی توسّع ایدرك ابدە توجّه ایدر.
كلام ازلیدن كلدیگنی اعلان ایتمكلە برابر، ایكی عالمڭ سعادتنی تأمین ایدر. انصاف ایدرسەڭ، بو ایسە یالڭز او زمانڭ انسانلرینڭ دگل، بلكە نوع بشرڭ طَوْقی خارجندە كورەجكسڭ. مگر اوهام سیّئە، سنڭ شو طرفە متوجّه اولان فطرتڭڭ طَرْفِنى [حاشیە] چوروتمش اولا.
دردنجیسی: اوننجی مقدّمەدە كچدیگی كبی، هم دە ایكنجی نقطۀ اعتراضڭ جوابندە دە كلەجگی كبی شودركە، جمهورڭ استعداد افكاری درجەسندە شریعتڭ ارشاد ایتمەسیدر.
شویلەكە: جمهورڭ عامیلگی ایچون، حقائق مجرّدەیی، مألوفلری واسطە اولمقسزین عدم تلقّیلری سببیلە، متشابهات و تشبیهات و استعارات ایلە تصویر ایتمەسیدر.
هم دە فنون اكواندە جمهورڭ، حسّ ظاهر سببیلە خلاف واقعی ضروری تلقّی ایتمكلە برابر، مبادی باصاماقلری عدم انعقاد و تكمّلندن، مغلطەلرڭ ورطەلرینە دوشمەمك ایچون، شریعت اویلە مسائلدە ابهام ایتدی و مطلق بیراقدی.. لكن حقیقتی ایمادن خالی بیراقمادی.
} [وهم و تنبیه]{
رسول اكرمڭؐ هر بر فعل و هر بر حالندە صدق لمعان ایدر. فقط هر فعلی و هر حالی خارقە اولمق لازم دگلدر. زیرا اظهار خارقە، تصدیق مدّعا ایچوندر. حاجت اولمدیغی ویا مناسب اولمدیغی وقتدە، جریان عمومیەیە متابعتلە، قوانین عادات اللّٰهە دستەدادِ تسلیم اولویور. هم دە اویلە اولمق كركدر.
SAYFA 144
ای برادر! شو تنبیه، برنجی مسلگڭ مقدّمەسنڭ طائفەسندندر. نسیانڭ خطاسیلە یولنی شاشیرمقلە یرینی غائب ایدوب شورایە كیرمشدر. اییجە شو نكتەلری طوت. ایشتە نتیجەیە كیرییورز:
باق، ای برادر! فنون و علومڭ زبدۀ حقیقیەسی براهین عقلیە اوزرینە مؤسَّس اولان دیانت و شریعت اسلامیە اویلە فنونلری تضمّن ایتمشدر.
ازجملە: فنّ تهذیب روح و ریاضت القلب و تربیة الوجدان و تدبیر الجسد و تدویر المنزل و سیاست المدنیە و نظامات العالم و فنّ الحقوق و سائرە. لزوم كورولن یرلردە تفصیل و لزوم اولمایان ویا اذهانڭ ویا زمانڭ مستعد و مساعد اولمادیغی یرلردە برر فذلكە ایلە قواعد اساسیەیی وضع ایدرك تَنْمِیَە و تفریعنى عقولڭ مشورت و استنباطاتنە حوالە ایتمشدركە.. بو فنونڭ مجموعنە دگل، بلكە اقلّنە اون اوچ عصر ترقّیدن صوڭرە، اڭ مدنی یرلردە، اڭ خارقە ذكا ایلە موصوف اولانلر، طاقت بشرڭ خارجندە- باخصوص او زماندە- اولدیغنی تصدیقدن وجدان منصفانەسنی منع ایدەمییور. ایشتە فضل اودركە، اعدا اوڭا شهادت ایدە.
یڭی دنیانڭ اڭ مشهور فیلسوفی اولان قارلایل، آلمانیەنڭ مشهور بر حكیمندن و رجال سیاسیەسندن نقلًا دییوركە: "او تدقیقاتندن صوڭرە كندی كندینە سؤٓال ایدرك دیمش: اسلامیت بویلە اولورسە، عجبا مدنیت حاضرە حقائق اسلامیەنڭ دائرەسندە یاشایابیلیرمی؟" كندیسی كندینە - "اوت" ایلە جواب ویرییور. شیمدیكی محقّقلر او دائرە ایچندە یاشامقدەدرلر. اوّلكی فیلسوف دخی دییوركە: حقائق اسلامیت چیقدقلری زمان، آتش جوّال كبی حَطَبڭ پارچەلرینە بڭزەین سائر افكار و ادیانی بَلْعْ ایتدی. هم دە حقّی واردر. زیرا باشقەلرڭ سفسطیاتندن بر شی چیقماز، اِلٰی اٰخِرِهٖ.
اوت، اون اوچ عصردنبری او قدر دهشتلی مصادماتە قارشو حقائقنی محافظە ایتمشدر. بلكە
SAYFA 145
بو مصادمە، كشماكش، حقیقت اسلامیتڭ اوموزی اوستندن تراب خفایی ترقیق و تخفیف ایدییور. نعم، وجود و حال عالم بوڭا شاهددر. مقالۀ اولٰیدەكی مقدّماتی نظرە آلمق كركدر.
} [وهم و تنبیه]{
اگر دیسەڭ: هر بر فندە یالڭز بر فذلكەیی بیلمك بر آدم ایچون ممكندر.
الجواب: نعم، لا! زیرا اویلە بر فذلكەكە، حسن اصابت و موقع مناسبدە و منبت بر زمیندە استعمال كبی، سابقًا مذكور سائر نقطەلر ایلە جام كبی، ماوراسندن اطّلاع تام و ملكەیی كوسترن فذلكەلر ممكن دگلدر. اوت، كلام واحد ایكی متكلّمدن چیقارسە، برینڭ جهلنە و اوتەكیسنڭ علمنە، بعض امور مرموزۀ غیر مسموعە ایلە دلالت ایدر.
} [اشارت و ارشاد و تنبیه]{
ای بنملە شو كتابڭ اوّل منازلندن خیالیلە سیر و سفر ایدن برادر وجدان! كنیش بر نظر ایلە نظر ایت و موازنە ایت. كندی خیالڭدە محاكمە ایتمك ایچون بر مجلس عالیەیی تشكیل ایت. صوڭرە دە "مقدّمات اِثْنا عَشَرْ" دن منتخباتڭى دعوت ایت، حاضر اولسونلر. صوڭرە دە شو قاعدەلرلە مشاورە ایت! ایشتە: بر شخص چوق فنوندە متخصّص و ملكە صاحبی اولماز. هم دە بر كلام، ایكی متكلّمدن متفاوتدر، باشقەلاشیر. و هم دە فنون، مرور زمان ایلە تلاحق افكارڭ نتیجەسیدر.
هم دە مستقبلدەكی بدیهی بر شی، ماضیدە نظرٖی اولابیلیر. هم دە مدنیلرڭ معلومی، بدویلرە
SAYFA 146
مجهول اولابیلیر. هم دە ماضی یی، مستقبلە قیاس ایتمك، بر قیاس خادع مُشَبِّطْدر. هم دە اهل وَبَرْ و بادیەنڭ بساطتی ایسە، اهل مَدَرْ و مدنیتڭ حیلە و دسائسنە متحمّل دگلدر.
اوت، نعم. حیلە مدنیتڭ پردەسی آلتندە تستّر ایدەبیلیر. هم دە پك چوق علوم، عادات و احوال و وقوعاتڭ تلقیناتیلە تشكّل ایدەبیلیر. هم دە بشرڭ نور نظری، مستقبلە نفوذ ایدەمز. مستقبلە مخصوص اولان شیلری كورەمز. هم دە بشرڭ قانونی ایچون بر عمر طبیعی واردر. نفس بشر كبی او دە انقطاع ایدر. هم دە محیط، زمان و مكانڭ، نفوسڭ احوالندە بیوك بر تأثیری واردر. هم دە اسكیدە خارق العادە اولان شیلر، شیمدی عادی صیرەسنە كچەبیلیر. زیرا مبادی تكمّل ایتمشلر. هم دە ذكا اگر چندان خارقە اولسە دە، بر فنّڭ تكمیلنە كافی دگلدر. ناصل چوق فنلردە كفایت ایدەجكدر؟
ایشتە ای برادر! شو ذاتلر ایلە مشاورە ایت. صوڭرە دە مفتّشلك صفتیلە نفسڭی تجرید ایت. خیالات محیطیە و اوهام زمانیەنڭ البسەلرینی چیقارت، چیپلاق اول. بحرِ بٖیكَران زمان اولان شو عصرڭ ساحلندن، ایچنە كیر. تا عصر سعادت اولان آطەیە چیق. ایشتە هر شیدن اوّل سنڭ نظریڭە چارپاجق و تجلّی ایدەجك شودركە:
وحید، ناصری یوق، سلطنتی مفقود، تك بر شخص، عموم عالمە قارشو مبارزە ایدر. و كرۀ زمیندن داها بیوك بر حقیقتی اوموزینە آلمش و بتون نوع بشرڭ سعادتنە تكفّل ایدن بر شریعتیكە، او شریعت، فنون حقیقیە و علوم الٓهیەنڭ زبدەسی اولارق، استعداد بشرڭ نُمُوّی درجەسندە توسّع ایدوب ایكی عالمدە ثمرە ویرەرك، احوال بشری كویا بر مجلس واحد، بر زمان واحدڭ اهلی كبی تنظیم ایدن اویلە بر عدالتی تأسیس ایدر. اگر او شریعتڭ نوامیسندن سؤٓال ایدرسەڭكە،
SAYFA 147
"نرەدن كلییورسڭز؟ و نرەیە كیدەجكسڭز؟" سڭا شویلە جواب ویرەجكلركە: "بز كلام ازلیدن كلمشز. نوع بشرڭ سلامتی ایچون ابدڭ یولندە رفاقت ایچون ابدە كیدەجگز. شو دنیای فانیەیی كسدكدن صوڭرە، بزم صوری اولان ارتباطمز كسیلیرسە دە، دائما معنویاتمز بشرڭ رهبری و غدای روحانیسیدر."
خاتمە: شبهات و شكوكڭ اوچ منبعلری واردر. شویلە: اگر مقصود شارعدن و افكارڭ استعدادلری نسبتندە اولان ارشاددن تجاهل ایدوب، بتون اوهام سیّئەنڭ یووەسی حكمندە اولان شویلە بر مغلطە ایلە اعتراض ایدرسەڭكە، شریعتڭ باشی اولان قرآندە اوچ نقطە واردر:
برنجیسی: قرآنڭ مابِهِ الامتیازی و وضوح افادە اوزرینە مؤسَّس اولان بلاغتە منافیدركە، وجود متشابهات و مشكلاتدر.
ایكنجیسی: شریعتڭ مقصود حقیقیسی اولان ارشاد و تعلیمە منافیدركە، فنون اكواندە بر درجە ابهام و اطلاقاتیدر.
اوچنجیسی: طریق قرآن اولان تحقیق و هدایتە مخالفدر. ایشتە او دە بعض ظواهری، دلیل عقلینڭ خلافنە امالە ایدوب، خلاف واقعە احتمالیدر.
ای برادر! توفیق اللّٰهدندر. بن دە دیرمكە: سبب نقصان كوستردیگڭ اولان شو اوچ نقطە، توهّم ایتدیگڭ كبی دگلدر. بلكە اوچی دە اعجاز قرآنڭ اڭ صادق شاهدلریدر. ایشتە:
برنجی نقطەیە جواب: ذاتًا ایكی دفعە شو جوابی ضمنًا كورمشسڭ. شویلەكە: ناسڭ اكثری جمهور عوامدر. نظر شارعدە اقلّ، اكثرە تابعدر. زیرا عوامە موجَّه اولان خطابی، خواص فهم و استفادە ایدییورلر. بالعكس اولورسە اولاماز. ایشتە جمهور عوام ایسە، مألوف و متخیّلاتندن
SAYFA 148
تجرّد ایدوب حقائق مجرّدە و معقولات صِرفەیی تماشا ایدەمزلر. مگر متخیّلاتلرینی دوربین كبی توسیط ایتسەلر. فقط متخیّلاتڭ صورتلرینە حصر و وقف نظر ایتمك، جسمیت و جهت كبی محال شیلری استلزام ایدر. لكن نظر، او صورتلردن كچەرك حقائقی كورییور.
مثلا، كائناتدەكی تصرّف الٓهی یی سلطانڭ سریر سلطنتندە اولان تصرّفنڭ صورتندە تماشا ایدەبیلیرلر.{ اَلرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوٰی} كبی. ایشتە حسّیات جمهور شو مركزدە اولدقلرندن، البتە ارشاد و بلاغت اقتضا ایدركە، اونلرڭ حسّیاتی رعایت و احترام ایدیلسین و افكارلری دخی بر درجە مماشات و احترام ایدیلسین. ایشتە رعایت و احترام، عقول بشرە قارشو اولان تنزّلات الٓهیە ایلە تسمیە اولونور. اوت، او تنزّلات، تأنیس اذهان ایچوندر. اوننجی مقدّمەیە مراجعت ایت.
ایشتە بونڭ ایچوندركە، حقائق مجرّدەیە تماشا ایتمك ایچون حسّیات و خیال آلود جمهورڭ نظرلرینی اوخشایان صُوَرِ متشابهەدن برر دوربین وضع ایدیلمشدر. ایشتە شو جوابی تأیید ایدن معانئ عمیقە ویا متفرّقەیی بر صورت سهل و بسیطەدە تصوّر ویا تصویر ایتمك ایچون، ناسڭ كلامندە استعارات كثیرەیی ایراد ایدرلر. دیمك متشابهات دخی، استعاراتڭ اڭ اَغْمَضِ اولان قسمیدر. زیرا اڭ خفی حقائقڭ صُوَر مثالیەسیدر. دیمك اِشكال ایسە، معنانڭ دقّتندندر، لفظڭ اغلاقندن دگلدر.
ای معترض! انصافلە نظر ایتكە، فكر بشرڭ، باخصوص عوامڭ فكرلرندن اڭ اوزاق اولان حقائقی، شویلە بر طریق ایلە تقریب ایتمك، عجبا طریق بلاغت اولان مقتضای حالڭ مطابقتنە موافق و مقامڭ نسبتندە كمال وضوح و افادەیە مطابقدر.. یاخود توهّم ایتدیگڭ كبیدر؟ حَكَم سن اول.