جزؤ لایتجزّادەكی قوّۀ جاذبە و قوّۀ دافعەنڭ اجتماعلرینڭ خرطومی اوزرندەكی محالیتڭ طامغەسنی قالدیرابیلسەڭ. اگر نفسڭ بو محالطە احتمال ویرسە، سنی انسانیت دفترندن سیلدیرەجكدر.

فقط جائزدركە، هر بر شیئڭ اساسی ظنّ ایتدكلری اولان جذب و دفع و حركت، عادات اللّٰهڭ قانونلرینە برر اسم اولسون. فقط قانون، قاعدەلكدن طبیعیلگە و ذهنیلكدن خارجیلگە و اعتباردن حقیقتە و آلَتیتدن مؤثّریتە كلمەمك شرطیلە قبول ایدرز.

} [تنبیه]{

{ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰی مِنْ فُطُورٍ} نظریڭی عالمە كزدیر. هانكی یرندە نقصانیتی كورەبیلیرسڭ؟ كلّا! كورن كورمز، مگر كور اولا ویا قصر نظر علّتیلە مبتلا اولا. ایسترسەڭ قرآنە مراجعت ایت. دلیل عنایتی وجوه ممكنەنڭ اڭ اكمل وجهیلە بولاجقسڭ. زیرا قرآن، كائناتدە تفكّرە امر ویردیگی كبی، فوائدی تَذْكار و نعمتلری تعداد ایدر. ایشتە او آیات، شو برهان عنایتە مظاهردر. اجمالی بودر، طوت! تفصیلی ایسە، اگر مشیئت الٓهیە تعلّق ایدرسە، آیات آفاقیە و انفسیەیی تفسیر طریقندە، سما و بشر و ارضڭ علملرینە معقود اولان كتب ثالثەدە تفسیر ایدیلەجكدر. او وقت شو برهان تمام صورتیلە سڭا كورونەجكدر.

ایكنجی دلیل قرآنی: "دلیل اختراع" در. بونڭ خلاصەسی: مخلوقاتڭ هر نوعنە، هر فردینە و او نوعە و او فردە مرتّب اولان آثار مخصوصەسنی مُنْتِج و استعداد كمالنە مناسب بر وجودڭ ویریلمسیدر. زیرا هیچ بر نوعِ متسلسل، ازلی دگلدر. "امكان" بیراقماز. هم دە بالضّرورە بعضینڭ "حدوث" ی، نظرڭ مشاهدەسیلە و سائرلری دخی عقلڭ حكمت نظریلە كورولور.

} [وهم و تنبیه]{

انقلابِ حقیقت اولماز. نوع متوسّطڭ سلسلەسی دوام ایتمز. تحوّل اصناف، انقلاب حقائقڭ غیریسیدر.

اشارت: هر بر نوعڭ بر آدمی و بر بیوك پدری اولدیغندن، سلسلەلردەكی تناسلدن نشأت ایدن وهم باطل او آدملردە، او اوّل پدرلرندە توهّم اولونماز. اوت، حكمت، فنّ طبقات الارض و علم حیوانات و نباتات لسانیلە، ایكی یوز بیڭی متجاوز اولان انواعڭ آدملری حكمندە اولان مبدأ اوّللرینڭ هر برینڭ مستقلًّا حدوثنە شهادت ایتدیگی كبی.. موهوم و اعتباری اولان قوانین و شعورسز اولان اسباب طبیعیە ایسە، بو قدر حیرت فزا سلسلەلر و بو سلسلەلری تشكیل ایدن و افراد دینیلن دهشت انكیز حدسز ماكینۀ عجیبۀ الٓهیەنڭ تصنیع و ایجادینە عدم قابلیتلری جهتیلە، هر بر فرد و هر بر نوع، مستقلًّا صانع حكیمڭ ید قدرتندن چیقدیغنی اعلان و اظهار ایدییور.

اوت، صانع ذو الجلال هر شیئڭ جبهەسندە حدوث و امكان طامغەسنی قویمشدر.

تنبیه: ازلیت مادّە و حركت ذرّاتدن تشكّل انواع كبی امور باطلەیە احتمال ویرمك، صرف باشقە شی ایلە نفسنی اقناع ایتمك صددندە اولدیغی ایچون، او امورڭ اساسِ فاسدەسنی تبعی نظریلە عدم دركندن نشأت ایدر.

اوت، نفسنی اقناع ایتمك صورتندە متوجّه اولورسە، محالیت و عدم معقولیتنە حكم ایدەجكدر. فرضا قبول ایتسە دە، تَغَافُلِ عَنِ الصّانع سببیلە حاصل اولان اضطرار ایلە قبول ایدەبیلیر.

تنبیه: مكرّم اولان انسان، انسانیتڭ جوهری اعتباریلە دائما حقّی صاتین آلمق ایستەیور و دائما حقیقتی آرایور و دائما مقصدی سعادتدر. فقط باطل و ضلال ایسە، حقّی آرایوركن خبری اولمادن النە دوشر. حقیقتڭ معدننی قازاركن، اختیارسز، باطل اونڭ باشنە دوشر. ویاخود حقیقتی بولمقدن مضطر ویا تحصیل حقدن خائب اولدقجە، اصل فطرتی و وجدانی و فكری، محال و غیر معقول بیلدیگی بر امری، نظر سطحی و تبعی ایلە قبولنە مجبور اولویور.

ایشتە بو حقیقتی پیشِ نظرە آل! كورەجكسڭكە، بتون نظام عالمدن اثر غفلت اولارق توهّم ایتدكلری ازلیت مادّە و حركت.. و شو بتون عقللری حیرتدە بیراقان نقش و صنعت بدیعەدە تخیّل ایتدكلری تصادف عَمْیا.. و بتون حِكمڭ شهاداتنە رغمًا اسباب جامدەدن اعتقاد ایتدكلری تأثیر حقیقی.. و نفسلرینە مغالطە ایدوب وهمڭ- استمرارە استنادًا- اِغْواسیلە تجسّم و تخیّل اولونان طبیعت موهومەیی مرجع یاپمقلە تسلّی ایتدكلری، البتە فطرتلری ردّ ایدر.

فقط یالڭز حقّە توجّه و حقیقتە قصد ایتدكلری ایچون، شو اوهام باطلە دعوتسز اولارق یولڭ جانبندن تعرّض ایتدكلری ایچون، البتە هدفِ غرضنە نظرینی دیكمش اولان آدم او اوهامە تبعی و سطحی بر نظر ایلە باقییور. اونڭ ایچون، مزخرف اولان ایچنە نفوذ ایدەمز.

فقط نە وقت رغبت و قصد و صاتین آلمق نظریلە باقسە، آلمەیە دگل، بلكە التفات ایتمەیە و باقمەیە تنزّل ایتمز!

اوت، شو قدر چركین بر شیئی وجدان و عقل محال كورویور. قلب دخی قبول ایتمز. الّاكە مُشاغبە ایلە سفسطە ایدوب، هر بر ذرّەیە حكمانڭ عقللرینی و حُكّامڭ سیاستلرینی ویروب، تا هر بر ذرّە اَخَواتیلە اتّفاق و انتظام مسئلەسندە مشاورە و مخابرە ایتسینلر. اوت، بو صورتدە

بر مسلكی، انسان دگل حیوان دخی قبول ایتمز. فقط نە چارە، مسلكڭ لازمِ بیّنی مسلكدندر. شو مسلك ایسە، بو صورتدن باشقە بر شی ایلە تصویر ایدیلمز. اوت، باطلڭ شأنی شویلەدر: نە وقت تبعی بر نظر ایلە باقیلیرسە، صحّتنە بر احتمال ویریلیر. فقط اِمعان نظر أیلەدكجە، احتمال صحّت بَرطرف اولور.

اشارت: مادّە دیدكلری شی ایسە، صورت متغیّرە، هم دە حركت زائلۀ حادثەدن تجرّد ایتمز. دیمك حدوثی محقّقدر.

فَیَا عجبا! صانع واجب الوجودڭ لازمۀ ضروریۀ بیّنەسی اولان ازلیتی ذهنلرینە صیقیشدیرامایان، ناصل اولدی دە هر بر جهتدن ازلیتە منافی اولان مادّەنڭ ازلیتنی ذهنلرینە صیقیشدیرابیلیرلر؟ حقیقتًا جای تعجّبدر. اوت، انسان دوشوندكجە، جمیعِ صفات كمالیە ایلە متّصف اولان صانعدن استغراب و استنكار ایتدكلری، شو حیرت افزا مصنوعاتی تصادف عمیایە و حركت ذرّاتە اسناد ایتدكلری ایچون، انسانی انسانیتدن پشمان ایدر.

تلویح: حركات ذرّاتدن حصولی دعوا اولونان قوّت و صورتلر، عَرَضیتلری جهتیلە انواعدەكی مباینت جوهریەیی تشكیل ایدەمز. عَرَضْ جوهر اولاماز. دیمك بو انواعڭ فصللری و عموم اعراضڭ خواصّ ممیّزەلری، عدم صِرفدن مخترعدرلر. تناسل، تسلسلدە شرائط عادیۀ اعتباریەدندر. ایشتە دلیل اختراعینڭ اجمالی

اگر آچیق اولارق مفصّلًا ایسترسەڭ، قرآنڭ فردوسنە كیر. زیرا هیچ بر رَطْبْ و یابس یوقدركە، او تنزّهگاهدە یا چیچك ویا غنجە حالندە بولونماسین. اگر اجل مساعد و مشیئت تعلّق

و توفیق رفیق اولورسە، الفاظ قرآنیەنڭ اصدافندە شو برهانی تزیین ایدن جوهرلری، كلەجك كُتُبدە تفصیل ایدیلەجكدر.

} [وهم و تنبیه]{

اگر سؤٓال ایتسەڭ: "نەدر شو طبیعتكە، دائما اونڭ ایلە طین طین ایدییورلر؟ نەدر شو قوانین و قُواكە، دائما اونلر ایلە مُتَدَمْدِمْدرلر؟"

جواب ویرەجگزكە، عالم شهادت دینیلن، جسد خلقتڭ عناصر و اعضاسنڭ افعاللرینی انتظام و ربط آلتنە آلان شریعت فطریۀ الٓهیە واردر. ایشتە شو شریعت فطریەدركە، "طبیعت" ویا "مطبعۀ الٓهیە" ایلە مسمّادر.

اوت، طبیعت، خلقت كائناتدە جاری اولان قوانین اعتباریەسنڭ مجموع و محصّلەسندن عبارتدر. ایشتە قُوا دیدكلری شی، هر بری شو شریعتڭ برر حكمیدر. و قوانین دیدكلری شی، هر بری شو شریعتڭ برر مسئلەسیدر. فقط او شریعتدەكی احكامڭ استمرارینە استنادًا. هم دە خیالی حقیقت صورتندە كورن و كوسترن نفوسڭ استعدادلری، بر زمین شورە مهیّا ایتمەسیلە وهم و خیال تسلّط ایدرك تضییق ایدوب شو طبیعت هوائیە توضّع و تجسّم ایدوب، موجود خارجی و خیالدن مثال صورتنە كیرمشدر. اوت، شونڭ كبی، وهمڭ چوق حیلەلری واردر.

اشارت: شو طبیعت و قوای عمومیە تسمیە ایتدكلری امرلر، قطعیًا عقلی اقناع ایدەجك و فكرە كندینی بگندیرەجك و نظر حقیقت اوڭا انسیت ایدەجك هیچ بر ملایمت و مناسبت یوق ایكن

و شو كائناتە علّت و مصدر اولمەیە قابلیتی مفقود ایكن، محضا صانعدن تغافل و انتظامڭ الجائندن تولّد ایدن یالڭز اضطرار ایلە وَلَهْ رَسَانِ عقول اولان قدرتڭ آثارینی شو مطبعە مثال اولان طبیعتڭ صنعتندن كورمك، طبیعتی مِسطر ایكن مَصدر تخیّل ایتمك، لازم اَعَمّڭ وجودیلە، مَلْزوم اَخَصّڭ وجودینی انتاجە چالیشان عقیم بر قیاسڭ نتیجەسیدر. اوت، شو قیاس عقیم، ضلالت و حیرت وادیلرینە چوق یوللری آچمشدر.

تنویر: افعال اختیاریەنڭ نظّامی اولان شریعت و قانون، شو قدر خرق و مخالفتلە برابر بر چوق جُهّال وحشیە، عادتا شریعتی بر حاكم روحانی و نظامی بر سلطان معنوی توهّم ایدوب، بر تأثیری تخیّل ایدر.

اوت، بر طابورڭ ویا عسكرڭ مطّرد اولان حركاتنی و یكنسق اولان اطوارلرینی و بربریلە ربط اولونان احواللرینی مشاهدە ایدن وحشی بر آدم، شو افراد عدیدەیی ویاخود هیئت عسكریەیی، معنوی بر ایپلە مربوط ظنّ ایدرسە، عجبا غریب كورونەجكمیدر؟

ویاخود بر بدوی ویا بر شاعر الطَّبْعْ، ناسی بر وضع حَسَندە افراغ ایدن و مابینلرینی تألیف ایدن نظامی بر موجود معنوی و شریعتی بر خلیفۀ روحانی تمثّل ایدرسە، چوق كورونەجكمیدر؟

اویلە ایسە كائناتڭ احوالنە تعلّق ایدن و طبیعت تسمیە اولونان و تصدیق انبیا ویا تكریم اولیادن باشقە خرق اولونمایان و مستمرّە اولان شو شریعت فطریۀ الٓهیە، اوهامدە تجسّم ایتسە، نەدن تعجّب اولونسون؟

} [وهم و تنبیه]{

انسانڭ ذهنی و لسانی و سمعی، جزؤی و تعاقبٖی اولدقلری كبی، فكری و همّتی دخی جزؤٖیدر. و تعاقب طریقیلە یالڭز بر شیئە تعلّق ایدر و مشغول قالیر. هم دە انسانڭ قیمت و ماهیتی، همّتی نسبتندەدر. همّتڭ درجەسی ایسە، مقصد و اشتغال ایتدیگی شیئڭ نسبتندەدر. هم دە انسان توجّه و قصد ایتدیگی شیدە، كویا فنا فی المقصد اولویور. ایشتە شو نقطەیە بناءً خسیس بر امر ویا پك جزؤی بر شی، بیوك بر آدمە اسناد اولونماز. زیرا تنزّل ایتمز. و همّتنی او كوچك شیئە صیقیشدیراماز. همّتی آغیر، او شی غایت خفیف اولدیغندن، كویا موازنت بوزولور.

هم دە انسان هانكی شیئە تماشا ایدرسە، البتە مقاییسنی و اساسلرینی كندی نفسندە آرایاجقدر. اگر بولمازسە، اطرافندە و ابنای جنسندە آرایاجقدر. حتّی هیچ بر جهتدن ممكناتە بڭزەمەین واجب الوجودی تفكّر ایتسە، یینە قوّۀ واهمەسی شو وهم سیّئی دستور و دوربین یاپمق ایستەیور. حالبوكە صانع ذو الجلال، شو نقطۀ نظردە تماشا ایدیلمز. قدرتنە انحصار یوقدر. ضیای شمس كبی، قدرت و علم و ارادەسی شاملە و عامّەدر.. منحصر اولماز، موازنەیە كلمز. اڭ بیوك شیئە تعلّق ایتدیگی كبی، اڭ كوچك و اڭ خسیس شیئە دخی تعلّق ایدر. مقیاس عظمتی و میزان كمالی مجموع آثاریدر. هر بر جزؤی مقیاس اولاماز.

ایشتە واجب الوجودی ممكناتە قیاس ایتمك، قیاس مع الفارقدر. مزبور وهم باطل ایلە محاكمە ایتمك، خطای محضدر. ایشتە شو خطای بی ادبانە و شو وهم باطلڭ نتیجۀ سیّئەسیدركە، طبیعیّون، اسبابی مؤثّر حقیقی اولدقلرینە.. و معتزلە حیوانلری افعال اختیاریەلرینە خالق اولدقلرینە.. و حكما، جزئیاتدە علم الٓهینڭ نفینە.. و مجوسیلر، خلق شر باشقەسنڭ اثری اولدیغنە

اعتقاد ایتدیلر. كویا اونلرجە صانع او قدر عظمتیلە برابر، ناصل شویلە امور خسیسەیە و جزؤیەیە تنزّل ایدوب اشتغال ایتسین. یوف اونلرڭ عقللرینەكە، شویلە بر وهم باطلڭ حكمنە اسیر اولدیلر. ای برادر! شو وهم، اعتقاد طریقیلە اولمازسە دە، وسوسە جهتیلە بعضًا مؤمنلرە مسلّط اولویور.

} [اشارت]{

اگر دیسەڭ: "دلیل اختراعٖی اعطای وجوددر. اعطای وجود ایسە، اعدام موجودڭ رفیقیدر. حالبوكە عدم صِرفدن وجودی و وجود محضدن عدم صرفی عقلمز تصوّر ایدەمییور."

جوابًا دیرم: یاهو! سزڭ بو استصعابڭز و شو مسئلەنڭ تصوّرندەكی استغرابڭز، بر قیاس خادعڭ نتیجۀ وخیمەسیدر. زیرا ایجاد و ابداع الٓهی یی، عبد ڭ صنعت و كسبنە قیاس ایدرسڭز. حالبوكە عبد ڭ الندن بر ذرّەیی اماتە ویاخود ایجاد ایتمك كلمز. بلكە یالڭز امور اعتباریە و تركیبیەدە بر صنعت و كسبی واردر. اوت، بو قیاس آلداتیجیدر، انسان كندینی اوندن قورتارامییور.

الحاصل: انسان كائناتدە ممكناتڭ اویلە بر قوّت و قدرتنی كورمەمشكە، ایجاد صِرف و اعدام محض ایتسین. حالبوكە حكم عقلیسی دە دائما اسّ الاساسی، مشاهداتدن نشأت ایدر. دیمك آثار الٓهیەیە ممكنات طرفندن باقییور.

حالبوكە حیرت افزا آثاریلە مثبت اولان قدرت صانعڭ جانبندن تماشا ایتمك كركدر. دیمك عبادڭ و كائناتڭ امور اعتباریەدن باشقە تأثیری اولمایان قوّت و قدرتلرڭ جنسندن اولان بر قدرت موهومە ایچندە صانعی فرض ایدرك، او نقطەدن شو مسئلەیە تماشا ایدییور.

حالبوكە واجب الوجودڭ جانبندن، قدرت تامّەسی نقطۀ نظرندن بو مسئلەیە تماشا ایتمك كركدر.

اشارت: برینڭ آثاری محاكمە اولونورسە، اونڭ خاصّەسنی نظرە آلمق لازمدر. ایشتە شو مسئلەدە ایدیلمەمشدر. زیرا بو مسئلەیە، عجز عبدڭ آرقەسندە، قدرتِ ممكناتڭ طرفندە، قیاسِ تمثیلٖینڭ پردەسی آلتندە تماشا ایدییور. حالبوكە تكوین عالمدە بر قسمنی مادّەسز ابداع و بر قسمی دخی مادّەدن انشا ایلە شو قدر حیرت فزا آثار معجزە ایلە قدرت كاملۀ الٓهیەیی كوسترمكلە برابر، اوندن صَرف نظر ایتمك، غائبی شاهد صورتندە كورمك اولان قیاس خادع ایلە و ابنای جنسنی محاكمە ایتدیگی كبی، بر قاعدۀ محدودە ایلە واجب الوجودە نظر ایدرلر. حتّی چوق مسئلەیی عقل سلیم معقول كوردیگی حالدە، اونلر غیر معقول توهّم ایدرلر.

تنبیه: مُخْتَرَعاتدن قطع نظر، مصنوعاتڭ اڭ ظاهر و منوّر و "ضیا" دیدكلری اولان نور عینِ عالمڭ قوانین عجیبەسی و اونڭ ثمرەسی و مثال مصغّری اولان نور بصرڭ نوامیس بدیعەسیلە منوّر و مصوَّر اولان كمال قدرت الٓهیەنڭ جانبندە، موازنە نقطۀ نظرندە غیر معقول و اوزاق توهّم اولونان مسائلە تماشا ایدیلیرسە، مأنوس و عین عقلڭ كیرپیكلری اورتەسندە كورولەجكدر.

تنبیه: ناصلكە، ضروریاتدن نظریات استنتاج اولونور. اویلە دە، آثار صانعڭ ضروریاتی، مخفیات صنعتنە برهاندر. ایكیسی برابر بو مسئلەیی اثبات ایدر.

تلویح: عجبا نظام عالمدەكی صنعتدن داها دقیق، داها عجیب، داها غریب، جنس قدرت ممكناتدن داها اوزاق، عقل تصوّر ایدەبیلیرمی؟ البتە ایدەمز. زیرا فنون.. كوستردكلری فوائد و حِكم ایلە بالضّرورە صانعڭ قصد و صنعت و حكمتنە شهادت ایتدكلرندن عقولی قبول ایتمەیە مضطر ایتمشلردر. یوقسە بو بدیهیاتدن اڭ كوچك بر حقیقتی، عقل كندی كندینە قالسە ایدی، قبول ایتمزدی.

اوت، زمین و آسمانی حمل ایدن و معلّقدە طوتان و اجرام كائناتی استخدام ایدن و نظامندە ادخال ایلە هیچ بر امرینە عصیان ایدیلمەین ذات اقدسدن نەدن استغراب اولونسونكە، اوندن درجاتلە اَسْهل و اَخَفّ اولانی حمل ایتسین.

اوت، بر طاغی قالدیران، بر حُقّەیی قالدیرابیلمكدن تردّد ایتمك، صِرف سفسطە ایتمكدر.

الحاصل: ناصل قرآنڭ بعضیسی، بعضیسنە مفسّردر.. كذالك كائنات كتابی دخی، بعض سطوری، آرقەلرندەكی صنعت و حكمتی تفسیر ایدر.

اشارت: اگر دیسەڭ: بعض متصوّفڭ كلامندن اتّصال و اتّحاد و حلول ظاهر اولویور. و اوندن توهّم ایدیلیركە، بعض مادّیونڭ مسلكی اولان وحدت الوجودە بر مناسبت كوسترر.

الجواب: متشابه حكمندە اولان محقّقین صوفیەنڭ شطحاتنیكە، وجود اقدسە حصر نظر و استغراق و ممكناتدن تجرّد جهتیلە مَطْمَحِ نظر ایتدكلری دلیل ایچندە نتیجەیی كورمك، یعنی عالمدن صانعی مشاهدە ایتمك طریقیلە تعقیب ایتدكلری مسلك اولان جَداوِلِ اَكْواندە جریان تجلّیاتی و ملكوتیت اشیادە سریان فیوضاتی و مرایای موجوداتدە تجلّئ اسما و صفاتی ایسە، ضٖیقُ الالفاظ سببیلە "الوهیت ساریە" و "حیات ساریە" تعبیر ایتدكلری حقائقی باشقەلر آڭلامادیلر. سٓوء تفهّم ایلە كندی استعدادِ شورەلرندن ظهور ایدن اوهام واهیەیە، محقّقینڭ كلمات و شطحاتنى تطبیق ایتدیلر.

یوها اونلرڭ عقللرینە! ثریّا درجەسندە اولان محقّقینڭ افكار مجرّدەلری، ثَرا دركەسندە اولان مُقلّدین مادّیونڭ افكار سفیلەسندن بیڭلر درجە اوزاقدر.

اوت، شو ایكی فكرڭ تطبیقنە چالیشمق، شو زمان ترقّیدە عقل بشرڭ دوچارِ سكتە اولدیغنی و ورطۀ موتە دوشدیگنی اظهار ایتمكدركە، انسانیت متأسّفانە نظر ایدرك و استعدادِ تحقیق و ترقّی لسانیلە (كَلَّا وَاللّٰهِ.. اَیْنَ الثَّرٰی مِنَ الثُّرَیَّا وَاَیْنَ الضِّیَٓاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الدَّامِسَةِ) دیمەیە مجبور اولویور.

اشارت: شونلر، اهل وحدت الشّهوددرلر. فقط وحدت الوجود ایلە مجازًا تعبیر ایدیلەبیلیر. فقط حقیقتًا وحدت الوجود، بعض حكمای قدیمەنڭ مسلك باطلەسیدر.

تنبیه: شو متصوّفٖینڭ رئیس و كبیری دیمشكە: "اتّصالی ویا اتّحادی ویا حلولی ادّعا ایدن، معرفت الٓهیەدن هیچ بر شی استشمام ایتمەمشدر."

اوت، "ممكن" ، "واجب" ایلە ناصل اتّصال ویا اتّحاد ایدەجك؟ كلّا!

اوت، ممكنڭ نە قیمتی واردر.. تاكە واجب اوندە حلول ایدە؟ حاشا!

نعم، ممكندە فیوضات الٓهیەدن بر فیض تجلّی ایدر.

ایشتە بونلرڭ مسلكی أوتەكیلرڭ مسلكنە مناسبت و تماس ایدەمز. زیرا مادّیونڭ مسلكی مادّیاتە حصر نظر و استغراق ایتدكلرندن، افكارلری فهم الوهیتدن تجرّد ایدوب اوزاقلاشدیلر. او درجە مادّەیە قیمت ویردیلركە، هر شیئی مادّەدە كورمك، حتّی الوهیتی اوندە مزج ایتمك كبی بر مسلك متعسّفەیە كیرمشلردر.

فقط اهل وحدت الشّهود اولان محقّقین صوفیە او درجە واجبە حصر نظر ایتمشلركە، ممكناتڭ هیچ بر قیمتی قالمامشدر. "بر واردر" دیرلر. الانصاف! ثرا - ثریّا قدر بربرندن اوزاقدر. مادّەیی جمیع انواع و اشكالیلە خلق ایدن خالق ذو الجلالە قسم ایدرمكە، دنیادە شو ایكی مسلگڭ

تماسنى انتاج ایدن رأی احمقانەدن داها قبیح و داها خسیس و داها صاحبنڭ مزاج عقلنڭ انحرافنە دلیل اولاجق بر رأی یوقدر.

تنویر: كرۀ ارض كوچك، پارچە پارچە و رنگارنك و متخالف جام پارچەلرندن فرض اولونورسە، هر بری باشقە چشیتلە لوننە و جرمنە و شكلنە نسبتلە شمسدن بر فیض آلاجقدر. شو خیالی فیض ایسە، نە كونشڭ ذاتی و نە عین ضیاسیدر. هم دە ضیانڭ تماثیلی و الوان سبعەسنڭ تصاویری و كونشڭ تجلّیسی اولان شو كونا كون و رنگارنك چیچكلرڭ الوانی فرضا لسانە كلیرسە، هر بری "كونش بنم كبیدر" ویاخود "كونش بنم" دییەجكلردر. (آنْ خَیَالَاتِی كِه دَامِ اَوْلِیَاسْتْ٭ عَكْسِ مَهْرُویَانِ بُسْتَانِ خُدَاسْتْ)

فقط اهل وحدت الشّهودڭ مشربی، فرق و صحودر. اهل وحدت الوجودڭ مشربی اهل محو و سكِردر. صافی مشرب ایسە، مشرب اهل فرق و صحودر.

(حَق۪یقَةُ الْمَرْءِ لَیْسَ الْمَرْءُ یُدْرِكُهَا٭ فَكَیْفَ كَیْفِیَّةُ الْجَبَّارِ ذِی الْقِدَمِ

هُوَ الَّذ۪ٓی اَبْدَعَ الْاَشْیَٓاءَ وَاَنْشَئَهَا٭ فَكَیْفَ یُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ)

تنبیه: ایشتە وجود صانعڭ دلائل اجمالیسی. تفصیلی ایسە كتب ثلاثەدە كلەجكدر. اگر دیسەڭ: "دلائل توحیدڭ بورادە ولو اجمالًا اولسون بیاننی ایسترم." دیرمكە: دلائل توحید، او قدر مشتهِرە و چوقدركە، بو كتابدە ذكردن مستغنیدرلر. ایشتە{ لَوْ كَانَ ف۪یهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا} آیتنڭ صدفندە مَكنون اولان برهانُ التَّمانُع، بو منهاجە بر مَنار نَیّردر. اوت، استقلال، الوهیتڭ خاصّۀ ذاتیەسیدر و لازمۀ ضروریەسیدر

تنویر: كائناتدەكی تشابُه آثار و اطرافی بربریلە مُعانَقە و ال الە طوتمش، بربرینە عرض انتظام و بربرینڭ سؤٓالنە قارشو جوابِ صواب و بربرینڭ ندای احتیاجنە لَبَّیْكْ جوابی ویرمك و بر نقطۀ واحدەیە تماشا ایتمك و بر محور نظام اوزرندە دوران ایتمك جهتیلە صانعڭ توحیدینە تلویح، بلكە حاكم ازلڭ وحدانیتنە تصریح ایدییور. اوت، بر ماكینەنڭ صانعی و مُخترِعی بر اولور.

(وَف۪ی كُلِّ شَیْءٍ لَهُٓ اٰیَةٌ تَدُلُّ عَلٰٓی اَنَّهُ وَاحِدٌ)

كتاب عالمڭ اوراقیدر، اَبْعَادِ نا محدود سطور كائناتِ دهردر، اعصار نا معدود

باصیلمش دستگاهِ لوحِ محفوظُ حقیقتدە مجسّم لفظِ معنیداردر عالمدە هر موجود.

خواجە تحسینڭ نا معدود و نا محدوددن مرادی نسبٖیدر. حقیقی لا یتنا هیلك دگلدر.

اشارت: صانع ذو الجلال نە قدر اوصاف كمالیە وارسە، اونلرلە متّصفدر. زیرا مقرّردركە، مصنوعدە اولان فیض كمال، صانعڭ كمالندن اقتباس ایدیلمش بر ظلّ ظلیلیدر. دیمك كائناتدە نە قدر حسن و جمال و كمال وارسە، عمومندن لایُحد درجەدە یوكسك طبقەدە اوصاف جمالیە و كمالیە ایلە صانع متّصفدر.

اوت، احسان ثروتڭ، ایجاد وجودڭ، ایجاب وجوبڭ، تحسین حسنڭ فرعیدر و دلیلیدر. هم دە صانع ذو الجلال، جمیع نقائصدن منزّهدر. مادّیاتڭ ماهیاتنڭ استعدادسزلغندن نشأت ایدن نقائصدن مبرّادر. كائناتڭ ماهیات ممكنەسندن نشأت ایدن اوصاف و لوازماتندن مقدّسدر.

{ لَیْسَ كَمِثْلِهٖ شَیْءٌ} (جَلَّ جَلَالُهُ)

} [ایكنجی مقصد]{

} [مقدَّمە]{

اگر دیسەڭ: دیباجەدە دیمش ایدڭ: كلمۀ شهادتڭ ایكنجی كلامی برنجیسنە شاهد و مشهوددر.

الجواب: نعم، اوت. معرفت اللّٰه دینیلن كعبۀ كمالاتە كیدن منهاجلرڭ اڭ مستقیم و اڭ متینی، صاحب مدینۀ منورّە علیه الصّلاة والسّلامڭ یاپدیغی طریق حدید بیضاسیدركە، روح هدایت حكمندە اولان محمّد علیه الصّلاة والسّلام، عوالم غیبڭ مشكات و زجاجەسی حكمندە اولان قلبنڭ معكس و ترجمانی مقامندە اولان لسان صادقی، براهین صانعڭ اڭ صادق بر دلیل ذی حیات و بر حجّت ناطقە و بر برهان فصیحدر. اوت، هم ذاتی، هم لسانی برر برهان نیّردر. نعم، خلقت طرفندن ذات محمّد ؐ برهان باهردر. حقیقت جانبندن لسانی، شاهد صادقدر. اوت، محمّد علیه الصّلاة والسّلام هم صانعە، هم نبوّتە، هم حشرە، هم حقّە، هم حقیقتە بر حجّت قاطعەدر. تفصیلی كلەجكدر.

تنبیه: دَوِرْ لازم كلمز. زیرا صدقنڭ دلائلی، صانعڭ دلائلنە توقّف ایتمز.

تمهید: پیغمبریمز ؐ صانعڭ بر برهانیدر. اویلە ایسە شو برهانڭ اثبات صدقنى و انتاجنى و صورتًا و مادّةً صحّتنی اثبات ایتمك كركدر. نَخُو: