MUHÂKEMÂT

83

قوّۀ خیالدن نشأت ایدن سحرِ بیانیلە، سحّار كبی جماداتی حیاتلاندیرر، بربریلە سویلتیر. ایچلرینە یا عداوتی ویا محبّتی آتار. هم دە معنالری تجسّم ایتدیرر، حیات ویرر، ایچندە حرارت غریزیەیی درج ایدر.

اگر ایسترسەڭ، كورولتولی منزل اطلاقنە شایستە اولان بو بیتە كیر: (یُنَاجٖینِی الْاِخْلَافُ مِنْ تَحْتِ مَطْلِهٖ٭ وَتَخْتَصِمُ الْاٰمَالُ وَالْیَأْسُ ف۪ی صَدْر۪ی) یعنی، "مُماطَلَۀ حق پردەسی آلتندە خلف الوعد بنملە قونوشویور. دیر: آلدانما! اونڭ ایچون سینەمدە امیدلرم یأس ایلە غوغایە باشلادیلر.. او متزلزل خانە اولان صدریمی خراب ایدییورلر." كورەجكسڭ، ناصل شاعرِ ساحر امل و یأسی تجسیم ایتمكلە حیاتلاندیرارق، نَمّام اولان اخلافڭ فتنەسیلە بر محاربە و مخاصمەیی تمثیل أیلەدی. كویا سینامە طوغراف كبی بو بَیْتْ، سنڭ عقلڭە رؤیا كورونویور. اوت، بو سحرِ بیانٖی بر نوع تنویم ایدر.

ویاخود یرڭ یاغمور ایلە معاشَقە و شكواسنی دیڭلە! ایشتە: (تَشَكَّی الْاَرْضُ غَیْبَتَەُٓ اِلَیْهِ٭ وَتَرْشُفُ مَٓائَەُ رَشْفَ الرُّضَابِ) یعنی، "یاغمورڭ كیچ كلمەسنی اوڭا تشكّی ایدر. محبوبڭ آغیز صویی كبی صوینی امر. عجبا یری مجنون، سَحابی لیلا حالتلرندە بو شعر سڭا تخییل ایتمییورمی؟"

تنبیه: بو شعری كوزل كوسترن، ایچندەكی خیالڭ حقیقتە بر درجە مشابهتیدر. زیرا یاغمور كجیكسە، صوڭرە كلسە، طوپراق فیز ویز كبی بر صوتی چیقارتارق صوینی چكر. بو حالی كورن، كیچلگنە و شدّت احتیاجنە انتقال ایتدیگندن، مشهور دورانڭ سرّیلە و توهّمڭ تصرّفاتیلە بر معاشقە و مكالمە صورتنە افراغ ایدر.

اشارت: هر بر خیالدە بو چیزنوك كبی بر دانۀ حقیقت بولونمق شرطدر.

84

} [اوچنجی مسئلە]{

كلامڭ البسۀ فاخرەسی ویاخود جمالی و صورتی، اسلوب ایلەدر. یعنی قالبِ كلام ایلەدر. شویلەكە:

یا دقّت نظر ویا توغُّل ویا مباشرت ویا صنعتڭ تلقُّحیلە خیالدە تولّد ایدن تمایلاتڭ خصوصیاتندن تشكّل ایدن صورتلردن تركّب ایدن استعارۀ تمثیلیەنڭ پارچەلری تلاحق ایتدكلرندن تنوّر و تشرّب و تشكّل ایدن اسلوب، كلامڭ قالبی اولدیغی كبی، جمالڭ معدنی و حُلَلِ فاخرەنڭ دستگاهیدر. كویا عقلڭ بورازانی دینیلمەیە شایان اولان ارادە سس ایتمكلە، قلبڭ قراڭلق كوشەلرندە یاتان معنالر چیپلاق، یالین آیاق، باش آچیق اولارق چیقدقلرندن، محلّ صُوَر اولان خیالە كیررلر. او خزینة الخیالدە بولدقلری صورتی كییرلر. اڭ اقل بر یازمەیی صارار. ویا بر پاپوجی كییر. لااقل بر نشان ایلە چیقار. هیچ اولمازسە بر دوگمە ایلە ویا بر كلمە ایلە، كندینڭ نرەدە تربیە اولدیغنی كوسترر.

اگر بر كلامڭ- فقط طبیعتدن چیقمش بر كلامڭ- اسلوبندە امعان نظر ایدرسەڭ، كندی صنعتی ایچندە ایشلەین متكلّمی او آیینە مثال اسلوبڭ ایچندە كورەجكسڭ. حتّی نفسنی نَفَسندن و سسندن.. ماهیتنی نَفَثندن، أوفورمەسندن توهّم و مزاج و صنعتنى كلامیلە ممتزج تخیّل ایتسەڭ، خیالیّون مذهبندە مُعاتَب اولمییورسڭ. اگر تردّد ایلە سنڭ خیالڭ، خستەلغی وار ایسە قصیدۀ بُرْدەدن اولان (وَاسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ مِنْ عَیْنٍ قَدْ اِمْتَلَئَتْ٭ مِنَ الْمَحَارِمِ وَالْزَمْ حِمْیَةَ النَّدَمِ) اولان بیمارخانەیە كیت، كور! ناصل حَكٖیمِ بُوصٖیرٖی؇، استفراغلە و ندامتڭ پرهیزیلە سڭا رچتە یازار.

85

اگر اشتهاڭڭ آچیلمسیلە اسلوب دینیلن حقیقتڭ شیشەسندەكی زلالِ معنا ناصل كندیڭە موافق و ناصل امتزاج ایتمەسنی سیر ایتمك و او زلالی ایچمەیە اشتهاڭ وار ایسە میخانەیە، كیت و دی: "ای میخانەجی، كلام بلیغ نەدر؟" البتە اونڭ صنعتی اونی شویلە سویلتدیرەجك:

كلام بلیغ، علم دینیلن چوملكلردە پیشیریلن و حكمت دینیلن بیوك كوپلردە طوران و فهم دینیلن سوزكچ ایلە سوزولن آب حیات كبی بر معنایی، ظُرَفا دینیلن ساقیلر دوندیروب افكار ایچر.. اسراردە تمشّی ایتمكلە حسّیاتی اهتزازە كتیرن كلامدر.

اگر بویلە سرخوشلرڭ سوزلرندن خوشلانمییورسەڭ، صویڭ مهندسی اولان هدهد سلیمانڭ سبأدن كتیردیگی نبأ و خبری دیڭلە! ناصل انزال قرآن و ابداع سماوات و ارض ایدن ذو الجلالڭ توصیفنى ایتمشدر. هدهد دییور: "بر قَوْمە راست كلدم. زمین و آسماندن مخفیاتی چیقاران اللّٰهە سجدە ایتمییورلر." باق، اوصاف كمالیە ایچندە هدهدڭ هندسەسنە تلویح ایدن، وصف مزبوری یالڭز اختیار أیلەدی.

اشارت: اسلوبدن مرادم، كلامڭ قالبیدر و صورتیدر. باشقەلر باشقە دییورلر. و بلاغتجە فائدەسی، قصّاتڭ تفاریقنى و پریشان اولان پارچەلرینی التحام و بیتیشدیرمكدر. تا قاعدۀ "بر شی ثابت اولورسە لوازمیلە ثابتدر" سرّیلە بر جزؤی تحریك ایتمكلە قصّاتڭ كلّنی اهتزازە كتیرمكدر. كویا متكلّم، اسلوبڭ بر كوشەسنی مخاطبە كوسترسە، مخاطب كندی كندینە ولو بر درجە قراڭلق اولسە دە تمامنی كورەبیلیر. باق، نرەدە اولورسە اولسون، "مبارزە" لفظی، پنجرە كبی میدان حربی، ایچندە حرب اولارق سڭا كوسترر. اوت، چوق بویلە كلمەلر واردر. خیالڭ سینامەطوغرافیسی دینیلسە جائزدر.

86

تنبیه: اسلوب مراتبی پك متفاوتدر. بعضًا او قدر لطیف و رقیقدركە، نسیم سحَردن داها آهستە اسر. بعضًا او قدر كیزلی اولویوركە، بو زمانڭ حربنڭ دیپلوماتلرینڭ دسائس حربیەلرندن داها مستوردر. بر دیپلوماتڭ قوّۀ شامّەسی لازمدر، تا استشمام ایدەبیلسین.

ازجملە: یٰسٓ سورەسندە{ مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَم۪یمٌ} شیوۀ افادەدن، زمخشری (مَنْ یَبْرُزُ اِلَی الْمَیْدَانِ) اسلوبنی استشمام ایتمشدر. اوت، انسان عصیانلە خالقڭ امرینە قارشو معنًا مدافعە و مبارزە ایدر.

} [دردنجی مسئلە]{

كلامڭ قوّت و قدرتی ایسە، كلامڭ قُیوداتی بربرینە جواب ویرمك و كیفیاتی بربرینە معاونت ایتمكلە، عمومًا قارینجە قدرنجە، اصل غرضە اشارت و هر بری پارماغنی مقصد اوزرینە بیراقمق ایلە (عِبَارَاتُنَا شَتّٰی وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ٭ وَكُلٌّ اِلٰی ذَاكَ الْجَمَالِ یُش۪یرُ) دستورینە تمثال اولمقدر. دیمك، قُیودات زَنْ آوْ كبی ویاخود درەلر كبی، مقصد ایسە اورتەلرندن استمداد ایدیجی بر حوض كبی اولمق كركدر.

الحاصل: ذهنڭ شبكەسی اوستندە ترسیم اولونان و نظر عقل ایلە آلینان صورت غرض، مشوّش اولمامق ایچون، تجاوب و تعاون و استمداد لازمدر.

اشارت: بو نقطەدن انتظام نشأت ایتمكلە تناسب تولّد ایدوب حسن و جمال پارلار. اگر ایسترسەڭ ربّ عزّتڭ كلامنە تأمّل ایت. ازجملە: ذرّەسی بیوك بر طاش قدر بیوك اولان عذابدن تخویف.. و انسانی، قَلَقْ و تحمّلسز اولدقلرینی كوسترمك ایچون سوق ایدیلن

87

{ وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ} اولان آیتە باق. ناصلكە "شیئی ضدّندن انعكاس ایتدیرمك" اولان قاعدۀ بیانیەیە بناءً، تهویل و تخویف ایچون عذابڭ بر پارچەسنڭ درجۀ تأثیرینى كوسترمك ایستەدیگندن، قلّت اولان اساس مقصدە، ناصل كلامڭ هر طرفی النی اورایە اوزاتوب قوّت ویرییور. شویلە:

(اِنْ) لفظندەكی تشكیك ایلە تخفیف و (مَسَّتْ) دەكی یالڭز تماس و (نَفْحَةٌ) مادّەسندە و صیغەسندە و تنكیرندەكی تقلیل و تحقیر و (مِنْ) دەكی تبعیض و نَكالە بدل (عَذَابِ) ذكرندەكی تهوین و (رَبِّكَ) دەكی ایمای رحمت، عمومًا تقلیلی كوسترمكلە، عذابی نهایت درجەدە تعظیم و تهویل ایدر. زیرا آزی بویلە اولورسە، چوغندن اللّٰه اسیركەسین!

تنبیه: بو سڭا سرمشقدر. یازابیلیرسەڭ مشق ایت. زیرا بتون آیات قرآنیە بو انتظام و تناسب و حُسنە مظهردرلر. فقط مقاصد بعضًا متداخلًا متسلسلدر. هر برینڭ توابعی أوتەكیلە مقارن اولور، فقط مختلِط اولماز. دقّت ایتمك كركدر. زیرا نظر سطحی بویلە یرلردە چوق خلط ایدر.

} [بشنجی مسئلە]{

كلامڭ ثروت و وسعتی ایسە، ناصل صورت تركیب، نفس مقصدی كوستریر. اویلە دە مستتبعاتنڭ تلمیحاتیلە و اسالیبڭ اشاراتیلە غرضڭ لوازم و توابعنى كوسترمك و اهتزازە كتیرمكدر. زیرا تلمیح و اشارت ایسە، ساكن اولان خیالاتی اهتزازە و ساكت اولان جوانبنى سویلتدیرمكلە، قلبلرڭ اڭ اوزاق كوشەلرندەكی استحسانی و آلقیشلامەیی تهییج ایتمەیە بیوك بر اساسدر. اوت، تلمیح و اشارت ایسە، یولڭ اطرافنی تماشا ایلە تنزّه ایتمك ایچوندر. قصد و طلب

88

و تصرّف ایچون دگلدر. دیمك متكلّم اوندە مسئول اولماز. اگر ایسترسەڭ بو بیتلرڭ ایچلرینە كیر. بر درجە سیرە شایان نقطەلر واردر:

ایشتە چال اولان آتنە بینمش، نازنین قارشیسندە كنچلنمك ایستەین اختیار بابانڭ صقالنڭ ایچنە باق، بلاغتڭ چوق آناختارلرینی بولاجقسڭ. آل، قاپیلری آچ، ایشتە: (قَالَتْ كَبِرْتَ وَشِبْتَ قُلْتُ لَهَا٭ هٰذَا غُبَارُ وَقَایِعِ الدَّهْرِ) یعنی، دیدی: "اختیار اولدڭ." دیدم: "دگلدر.. بلكە مصائبِ دهرڭ كورولتوسندن آیاقلری آلتندن چیقوب صقالمە قونمش بر بیاض غُباردر."

هم دە، (وَلَا یُرَوِّعْكِ ا۪یمَاضُ الْقَت۪یرِ بِهٖ٭ فَاِنَّ ذَاكَ ابْتِسَامُ الرَّأْیِ وَالْاَدَبِ) یعنی، "صقالمڭ بیاضلانمقلە پارلامسی سنی قورقوتماسین. زیرا نور متجسّم كبی دماغدن اریمش، صقالدن مجرا بولوب كندینی كوسترن فكر و ادبڭ تبسّمیدر."

هم دە، (وَعَیْنُكَ قَدْ نَامَتْ بِلَیْلِ شَب۪یبَةٍ٭ فَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَش۪یبٍ) یعنی، "كیجە كبی كنچلكدە كوزڭ نوم غفلتدە طالمش، آنجق صُبْحْ مثال اولان صقالڭ بیاضیلە اویانابیلدی."

هم دە، (وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَاحُ جَب۪ینَهُ٭ فَاقْتَصَّ مِنْهُ وَخَاضَ ف۪ی اَحْشَٓائِهٖ) یعنی، "جِریدی ایستەمك یولندە، صباح، آتمڭ یوزینە ید بیضاسیلە بر طوقات اوردی. آتم دخی قصاصنى آلمق ایچون طیّار اولان صبحە ایریشدی، یرە اوردی، ایچندە درت آیاغیلە كزیندی. دیمك آتم چالدر."

هم دە، (كَاَنَّ قَلْب۪ی وُشَاحَاهَٓا اِذَاخَطَرَتْ٭ وَقَلْبَهَا قُلْبُهَا فِی الصَّمْتِ وَالْخَرَسِ) یعنی، "قلبم معشوقمڭ كمری كبی حركت و خیش خیش ایتمكدە اونڭ قلبی ایسە اونڭ بیلەزیگی كبی سكون و سكوتدەدر. دیمك بلی اینجە، بیلگی قالین اولدیغی كبی، قلبم مشتاق، اونڭ قلبی مستغنیدر. دیمك حسن و عشقی و استغنایی و اشتیاقی بر طاش ایلە اورمشدر."

89

هم دە، (وَاَلْقٰی بِصَحْرَٓاءِ الْغَب۪یطِ بَعَاعَهُ٭ نُزُولَ الْیَمَانٖی ذِی الْعَیَابِ الْمُحَمَّلِ) یعنی، "تاجر یَمنی كبی یاغموردن كلن سیل، یوكلرینی؛ اَثقاللرینی غَبیط صحراسنە آتدی. ناصلكە بر تجّار آقشامدە بر كویە كلسە، كیجەدە كویلیلر رنگارنك اشیالرینی صاتون آلسەلر.. صباحلین هركس بر رنك ایلە سوسلنمش اولدیغی حالدە أوندن چیقییور. حتّی كویڭ چوبانی دخی قیرمیزی بر مندیلی باغلایور. اویلە دە، سیل صحرایە یوكنی آتدیغی كبی، تجارت خفیەیە بڭزر امتزاجات كیمیویە ایلە چیچكلرڭ نازنینلرینە كویا رنگارنك البسە آلینیر، دیكیلیر. حتّی چیچكلرڭ چوبانی اطلاقنە شایان اولان كَوَنْ [حاشیە] باشنی قیرمیزیلاشدیرییور."

هم دە، (غَارَ الْوَفَٓاءُ وَفَاضَ الْغَدْرُ وَانْفَرَجَتْ٭ مَسَافَةُ الْخُلْفِ بَیْنَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ) یعنی، "وفا، غَوْرِ انعدامە چكیلدی. طوفانِ غَدْر فورانە باشلادی. قَوِلْ و عمل اورتەسندە اوزون بر مسافە آچیلدی."

اوزاغە كیتمك ایستەمییورسەڭ، بو مقالەنڭ بر پارچە ماقبلنە نظر ایت. بو مسئلەیە نمونە اولمق ایچون چوق پارچەلری بولاجقسڭ. ازجملە:

"آیاتڭ دلائل اعجازینڭ مفتاحی و اسرار بلاغتنڭ كشافی، یالڭز بلاغت عربیەدر. فلسفۀ یونانیە دگلدر." ویاخود مقالۀ اُولٰیدە اولان مسئلۀ اُولٰینڭ خاتمەسندەكی اشارتە باق. ایشتە "خلقت دینیلن شریعت فطریە، مجذوب و مسافر اولان كرۀ ارضە فرض ایتمشدركە، شمسە اقتدا ایدن ییلدیزلرڭ صفندە طورمق، شذوذ ایتمەمك زیرا زمین، زوجیلە برابر{ اَتَیْنَا طَٓائِع۪ینَ} دیمشلردر. طاعت ایسە جماعتلە داها اَحسندر."

90

شیمدی تأمّل ایت! بو مثاللر، قارشو و آرقەلرندن اویلە مقاماتی كوستریركە، آرقەلرندن باشقە مقامات خیال میال كبی باشنی چیقارییور.

} [آلتنجی مسئلە]{

كلامڭ ثمراتی ایسە، طبقات مختلفەدە، صُوَر متعدّدەدە تشكّل ایدن معانیدر. شویلە: كیمیایە آشنا اولانلرە معلومدر: بر مادّەیی، مثلا آلتون كبی بر عنصری استحصال ایدیلدیگی وقت، ماكینە ویا فابریقە ایلە متعدّد بورولر ایلە مختلف ترسُّباتیلە، متنوّع تشكّلات ایلە طبقات متفاوتەدە كچر. اڭ نهایت اوندن بر قسم تحصّل ایدر. كلام دینیلن معانئ متفاوتەنڭ فوطوغرافیلە آلینمش مختصر بر خریطەنڭ استیعاب ایتدیگی كبی مفاهیم متفاوتەنڭ صورت تشكّلی بودركە:

تأثیرات خارجیەدن قلبڭ بر قسم احتساساتی اهتزازە كلمكلە میولات تولّد ایدر. اوندن هوائی معنالر بر درجە عقلڭ نظرینە ایلیشمكلە، عقلی كندینە متوجّه ایدر. صوڭرە او بخار حالندەكی معنا بر قسمی تكاثف ایتمكلە، تمایلات و تصوّراتڭ بر قسمی معلّق قالوب، بر قسم دخی تقطُّر ایتدیگندن، عقل اوڭا رغبت كوستریر. صوڭرە مایع حالندەكی قسمدن بر قسم تصلُّب و تحصّل ایتدیگندن، عقل اونی كلام ایچنە آلییور. صوڭرە او مُتصلِّبدن بر رسم مخصوص ایلە تمثّل و تجلّی ایتدیگندن، عقل اونڭ قامتنە كورە بر كلام مخصوص ایلە اونی كوسترر.

دیمك متشخِّص اولانی، كلامڭ صورت مخصوصەسی ایچنە آلییور. و تصلّب ایتمەینی فَحْوانڭ ألنە ویرر. و تحصّل ایتمەینی اشارت و كیفیت كلامە یوكلر. و تقطّر ایتمەینی كلامڭ مستتبعاتنە

91

حوالە ایدر. و تَبَخُّر ایتمەینی اسلوبڭ اهتزازاتنە و كلام ایلە رفاقت ایدن متكلّمڭ اطواریلە ربط ایدر. ایشتە بو سلسلەنڭ بورولرندن اسمڭ مسمّاسی و فعلڭ معناسی و حرفڭ مدلولی و نظمڭ مظروفی و هیئتڭ مفهومی و كیفیاتڭ مَرْموزی و مستتبعاتڭ مُشَارٌ اِلَیْهْلری و خطابی تشییع ایدن اطوارڭ محرّكلری، هم دە "دالّ بِا لْعِبَارە" نڭ مقصودی و "دالّ بِالْاِشارت" ڭ مدلولی و "دالّ بِالْفَحَوا" نڭ مفهوم قیاسیسی و "دالّ بِالْاِقْتضا" نڭ معنای ضروریسی و داها باشقە مفاهیم عمومًا بو سلسلەنڭ برر طبقەسندن اِنعقاد ایدر و شو معدندن چیقار. اگر سیر ایتمك ایسترسەڭ، كندی وجدانڭە باق، شو مراتبی كورەجكسڭ. شویلە:

سنڭ محبوبڭ، وقتا كوزیڭزڭ پنجرەسندن شعاع و برقِ حسننی وجدانڭزە القا ایدرسە، او عشق دینیلن نارِ مُوقَدَە بردن یاندیرمەیە باشلادیغندن، حسّیات التهابە باشلامقلە، آمال و میولات دخی هیجانە كلوب بردن او آماللر اوست قاتدەكی خیالڭ طاباننى دلر. امداد ایستەدكلرندن، او خزینة الخیالدە صف بستۀ حركت و محبوبڭ محاسننی اللرندە طوتمش ویاخود اونڭ محاسننی خاطرە كتیرمكلە تصویر ایدن، باشقەسنڭ محاسنی ایلە اشباع اولونمش اولان خیالات ایسە او آمالڭ امدادینە قوشارلر.. برابر هجوم ایدوب خیالدن لسانە قدر اینمكلە برابر، زُلالِ وصالە اولان میلی آرقەلرندە.. و فراقدن اولان تألّمی صاغدە.. و تعظیم و تأدیب و اشتیاقی صولە.. و ترحّم و لطفی اقتضا ایدن محبوبڭ محاسننی أوڭلرینە.. و هدیە اولارق مدیحەنڭ كرداننى و ثنانڭ دُرّلرینی اللرینە آلمقلە برابر، او (اَلنَّارُ الْمُوقَدَةُ عَلَی الْاَفْئِدَةِ) اطلاقنە شایان اولان او آتشی سوندیرمك ایچون زلالِ وصالی جلب ایدن توصیف بالفضائل ایلە عرض حاجت ایدرلر.

ایشتە باق، قاچ طبقاتدە بیلدیگڭ معنادن باشقە نە قدر معانی باشلرینی چیقاروب كورونویور.

92

اگر قورقمییورسەڭ، ابن فارضڭ ویا ابو طیّبڭ كوزلرندن مدهش اولان وجدانلرینە باق. و وجدانڭ ترجمانی اولان:

(غَرَسْتُ بِاللَّحْظِ وَرْدًا فَوْقَ وَجْنَتِهَا٭ حَقٌّ لِطَرْفِیَ اَنْ یَجْنِی الَّذ۪ی غَرَسَا)

هم دە، (فَلِلْعَیْنِ وَالْاَحْشَٓاءِ اَوَّلَ هَلْ اَتٰی٭ تَلَا عَٓائِدِی الْاٰس۪ی وَثَالِثَ تَبَّتِ)

هم دە، (صَدٌّ حَمٰی ظَمَئ۪ی لَمَاكَ لِمَاذَا٭ وَهَوَاكَ قَلْب۪ی صَارَمِنْهُ جُذَاذًا)

هم دە، (حَشَایَ عَلٰی جَمْرٍ ذَكِیٍّ مِنَ الْغَضَا٭ وَعَیْنَایَ ف۪ی رَوْضٍ مِنَ الْحُسْنِ تَرْتَعُ)

كور و دیڭلەكە، چندان كوزلری جنّتدە تنزّه ایدر، فقط وجدانلرندەكی جهنّم تعذیب ایدر. اویلە دە، محاسننە اشارت و استغناسنە رمز و تألّم فراقە ایما و شوقە تصریح و طلبِ وصالە تلویح و ترحّمنی جلب ایدن حسننە تنصیص ایتمكلە برابر، حسّیاتنی تحریك ایدن هیئت اطواریلە چوق خیالات رقیقەیی كوسترمشلردر.

اشارت: ناصل بر حكومتڭ انتظامندە، هر مأمورە استعدادی نسبتندە، وظیفە درجەسندە، خدمت مقدارنجە اجرت ویرمك لازمدر. اویلە دە، بویلە مراتب متفاوتەدن اختلاط ایدن معنالر ایسە، غرض كلّی اولان مَسُوقُ لَهُ الكلامڭ مركزینە قربیت نسبتندە و مقصودە خدمت درجەسندە، هر برینە عنایت و اهتمامدە حصّە و نصیبلرینی تقسیم عادل ایلە تفریق ایتمك كركدر. تاكە، او معادلتلە انتظام و او انتظامدن تناسب و او تناسبدن حُسن وِفاق و او حسن وفاقدن حسن معاشرت و او حسن معاشرتدن كلامڭ كمالنە بر میزان التعدیل چیقابیلسین. یوقسە وظیفەسی خدمتكارلق و طبیعتی چوجقلق اولانلر، بیوك رتبەیە كیرمكلە تكبّر ایدر. تكبّر ایتمكلە تناسبنی بوزوب معاشرتی تشویش ایدر. دیمك قیودات كلامڭ استعدادلرینی نظرە آلمق كركدر.

93

اوت، هر شیئی استعدادی نسبتندە ترفیع ایتمك لازمدر. زیرا كورونویوركە، كوز، بورون كبی بر اعضا نە قدر كوزل اولورسە، حتّی آلتوندن اولورسە، حدّندن بیوك اولدیغی حالدە صورتی چركین ایدر.

تنبیه: ناصل بعضًا اڭ كوچك بر نفر بر خدمتە، مثلا دوشمان اوردوسنە كشفِ رازە كیدر، مشیر كیدەمز. ویاخود بر كوچك طلبە یاپدیغی ایشی بیوك بر عالم یاپاماز. چونكە بیوك آدم هر شیدە بیوك اولمق لازم كلمز. هركس كندی صنعتندە بیوكدر. كذالك، او معانئ متزاحمە ایچندە بعضًا بر كوچك معنا ریاست ایدر. او قیمتدار اولویور. زیرا اونڭ وظیفەسی شیمدی كلەجك بر اسباب ایلە اهمّیتلیدر.

بوڭا اشارت ایدن و قیمتنە منار اولان صریح حكم و لازم قریبنڭ عدم صلاحیتیدركە، اونڭ خاطرەسی ایچون ارسال لفظ و سوق خطاب ایدیلسین و كلام دخی پوستەجیلق ایتسین. زیرا یا بدیهی و معلومدر، كورونویور.. ویاخود خفیف و ضعیفدر، اصل غرضدە اهمّیتی یوقدر. ویاخود اونی حسن تلقّی و قبول ایدەجك و اوڭا قولاق ویرەجك مخاطب یوقدر. ویاخود متكلّمڭ حالنە موافقت و تكلّمە داعی اولان آرزویە خدمت ایدەمز. ویاخود مخاطبڭ شأن و حیثیتنە امتزاج، استمزاج ایدەمز. ویاخود كلامڭ مقامندە و مستتبعاتڭ توابعندە اجنبی كورونویور. ویاخود غرضڭ محافظەسنە و لوازمڭ تداركنە مستعد دگلدر. دیمك هر بر مقامدە بو اسبابلردن یالڭز برینڭ سوزی دیڭلنیر. فقط عمومًا اتّحاد ایتسەلر، كلامی اڭ یوكسك طبقەیە چیقارتییورلر.

خاتمە: بعض معانئ معلّقە واردركە، بر شكل معیّنی و بر وطن خصوصیسی یوقدر. مفتّش كبی هر بر دائرەیە كیرر. بعض كندینە خصوصی بر لفظ طاقییور. بو معلّقاتڭ بر قسمی ایسە حرفیە

94

و هوائیە كبیدر. باشقە كلمە اونی دروننە چكر. بعضًا بر جملەیە، بلكە بر قِصّەیە نفوذ ایدر. نە وقت او جملەیی ازدیررسە، روح كبی او معنا تقطّر ایدر. مثلا حسرت و اشتیاق و تمدّح و تأسّف، اِلٰی اٰخِرِهٖ كبی معنالردر.

} [یدنجی مسئلە]{

بلاغتڭ عُقدۀ حیاتیەسی، تعبیر دیگر ایلە بیانڭ فلسفەسی ویاخود شعرڭ حكمتی ایسە، خارجیاتڭ نوامیسی و مقاییسنی تمثّل ایتمكدر. شویلە:

حقائق خارجیەدەكی قانونلری قیاس تمثیلی جهتیلە و دوران طریقیلە و وهمڭ تصرّفیلە شاعرانە اولان معنویات و احوالدە یرلشدیرمكدر. دیمك آیینە كبی، خارجدن انعكاس ایدن حقیقتڭ شعاعلرینى تمثّل ایدر. كویا كندی صنعت خیالیەسیلە و نقش كلامیسیلە خلقت و طبیعتی تقلید و مُحاكات ایدر.

اوت، كلامدە حقیقت اولماز ایسە دە، اڭ اقلّ شبیه و نظامندن استمداد ایتمك و اونڭ دانەسی اوزرندە سنبللنمك كركدر. فقط هر دانەنڭ مخصوص بر سنبلی واردر. بر بوغدای بر آغاچ قدر سنبللنمز. فلسفۀ بیان نظرە آلینماز ایسە، بلاغت خرافات كبی، خیال غُول كبی، سامعە حیرتدن باشقە بر فائدە ویرمز.

اشارت: فلسفۀ بیانیەیە مشابه، نحوڭ دخی بر فلسفەسی واردر. او فلسفە ایسە، واضعڭ حكمتنی بیان ایدر. كتب نحودە مذكور اولان مناسبات مشهورە اوزرینە مؤسَّسدر. مثلا، بر معمولە ایكی عامل داخل اولماز. و "هَلْ" لفظی، فعلی كوردیگی كبی صبر ایتمز، وصال ایستر. هم فاعل

95

قوّتلیدر، قوی اولان ضَمّەیی كندینە غصب ایدر. مسئلە، خارج و كائناتدە جاری اولان قانونلرڭ برر عكس مثالیسیدر.

تنبیه: بو مناسبات نحویە و صرفیە اولان حكمت واضع ایسە، فلسفۀ بیان درجەسندە اولماز ایسە دە، پك بیوك بر قیمتی واردر. ازجملە، استقرا ایلە ثابت اولان علوم نقلیەیی، علوم عقلیەنڭ صورتلرینە چویرییور.

} [سكزنجی مسئلە]{

معانئ بیانیەنڭ آشیلامەسی و تلقیحی و معنالرڭ بجایش و انقلابلری، كلمەنڭ معنای حقیقیسی، یا غرض ویاخود معنای معلّقەدن بریسنی تشرّب و ایچنە جذب ایتمكدر. زیرا ایچنە كیردیگی وقت، صاحب البیت اولان حقیقتە و اساسە دونویور. و اصل لفظڭ صاحبی اولان معنا ایسە بر صورت حیاتیەیە دونویور. اوڭا مدد ویرر. و مستتبعاتدن استمداد ایدر. بو سردندركە، كلمۀ واحدەنڭ معانئ متعدّدەسی اولویور. و بجایش و تلقیحات بوندن چیقار. بو نقطەدن غفلت ایدن، بیوك بر بلاغتی غائب ایدر.

اشارت: بر شی مَرْكب و بینیلمش ایسە (عَلٰی) لفظنە مستحق اولدیغی كبی، ظرف كبی ایچنە آلدیغندن (ف۪ی) لفظنی ایستر،{ تَجْر۪ی فِی الْبَحْرِ} كبی هم دە بر شی آلت اولدیغندن، (بَاءْ) لفظنی ایستر، (صَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَّمِ) كبی. و مكان و مركب اولدیغندن، (ف۪ی و عَلٰی) لفظلرینی دخی ایستر. هم دە غایە اولدیغندن، (اِلٰی و حَتّٰی) لفظلرینی ایستر. علّت و ظرف اولدیغندن، (لَامْ و ف۪ی) لفظلرینی دخی ایستر،{ وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} كبی. ایشتە سرمشق.. سن دە قیاس ایدەبیلیرسەڭ ایت!

96

تنبیه: بو متداخل معنالرڭ هانكیسی داها زیادە سنڭ غرضڭە تماس ایدر و مقصدە صلۀ رحم واردر، ایلری یە سور و اظهار ایت. باقیلری اوڭا تشییع ایدیجی یاپدیر. یوقسە سنڭ طرز افادەڭ حشمت و زینت بیانیەدن چیپلاق اولاجقدر.

} [طقوزنجی مسئلە]{

ارادۀ جزئیەیی و تصوّر بسیطی عاجز بیراقان كلامڭ یوكسك طبقەسی شودركە، متداخلًا متسلسل اولان مقاصدڭ تعدّدی.. و متناسلًا مرتبط اولان مطالبڭ تسلسلی.. و نتیجۀ واحدەیی تولید ایدن اصللرڭ اجتماعی.. و هر بری آیری آیری ثمرە ویرن فروع كثیرنڭ استنباطنە استعداد ویا تضمّنی ایلەدر. شویلەكە:

مقصد المقاصد اولان اڭ اوزاق و یوكسك هدف غرضدن آیریلوب كلمكدە اولان مقصدلر بربرینە مرتبط و بربرینڭ نقصانیتنی تكمیل و قومشولق حقّنی ادا ایتمكلە، كلامە وسعت و عظمت ویرر. كویا برینی وضع ایتمكلە أوتەكی و دیگری و باشقەسنی و داها باشقەسنی وضع ایدر. و صاغ و صولدە و هر جهتڭ نسبتنی كوزتمكلە بردن او مقاصدی، كلامڭ قصر مُشَیَّدەسنە قورویور. كویا چوق عقللری كندی عقلنە معاونت ایتمك ایچون استعارە ایتمش، استخدام ایدییور. صانكە او مجموع مقاصددە هر بر مقصد، تصاویر متداخلەدن مشتركٌ فیه بر جزؤدر.

ناصل متداخل تصویرلردە سیاه بر نقطەیی بر رسّام قویسە.. او نقطە برینڭ كوزی، أوتەكیسنڭ یوزینڭ خالی، بَریكیسنڭ بورننڭ دلیگی، باشقەسنڭ آغزی اولدیغی كبی، كلام عالیدە دخی اویلە نقطەلر واردر.

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç