Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 77
مثلا، سبحان طاغنە چوق فرسخلە اوزاق بر مسافەدن متوجّه اولسەڭ و ایستەسەڭكە، سبحان سنڭ جهات اربعەڭە مقابل كلسە ویاخود هر جهتە مقابل اولارق كورمشسڭ. بو تبدیل و تبدّلە لازم اولان راحت بر سببی اولان قاچ حركت وضعیە ایلە برقاچ آدیم آتمق كبی اڭ قیصە یولی ترك و سبحان طاغی كبی دهشتلی بر جِرْمِ عظیمی سنی حیرتدە بیراقاجق بر دائرۀ عظیمەیی قطع ایتمەسنی تخیّل ویا تكلیف ایتمك كبی بر غایت اوزون یولی و اسراف و عبثیتە عجیب بر مثالی نظام عالمە اساس طوتمق، بنجە نظامە جنایت ایتمكدر. شیمدی انصافلە نظر حقیقتلە بو تعصّب باردەیە باق: ناصل استقرای تامّڭ شهادتیلە ثابت اولان بر حقیقت باهرەیە معارضە ایدییور. او حقیقت ایسە بودر:
خلقتدە اسراف و عبث یوقدر. و حكمت ازلیە، قیصە و مستقیم یولی ترك ایتمز. اوزون و مُتعسّف یولی اختیار ایتمز. اویلە ایسە، عجبا استقرای تامّڭ مجازە قرینە اولمەسندن نە مانع تصوّر اولونور و نەدن جائز اولماسین؟
تنبیه: اگر ایسترسەڭ مقدّماتە كیر. برنجی مقدّمەیی صغری و اوچنجی مقدّمەیی كبری یاپ. سڭا نتیجە ویرەجكدركە، اهل ظاهرڭ ذهنلرینی تشویش ایدن، فلسفۀ یونانیەیە انجذابلریدر. حتّی او فلسفەیە فهم آیتدە بر اساسِ مسلَّمە نظریلە باقییورلر. حتّی اوغلی ئولمش بر قوجە قاری یی كولدیرەجك درجەدە بر مثال بودركە: بعضیلر اویلە بر ذاتڭ كلامندەكی فلوس فلسفەیی، جوهر حقیقتدن تمییز ایتمەیەجك درجەدن پك چوق درجەدە عالی اولان او ذات نقّاد، كردچە دیمشكە: [حاشیە] (عَنَاصِرْ چِهَارِنْ ژِوَانِنْ مَلَكْ) حالبوكە، بو سوز ایلە حكمانڭ مذهبی اولانكە:
SAYFA 78
"ملائكۀ كرام مادّەدن مجرّددرلر" رد یولندە تصریح ایدییوركە، "ملائكۀ كرام عناصردن مخلوق اجسام نورانیەدرلر." اونلر فهم ایتمشلركە، عناصر درت اولدقلری، اسلامیتدندر. عجبا؟ درتلگی و عنصریتی و بساطتی، حكما اصطلاحاتندن و مزخرف اولان علوم طبیعیەنڭ اساسلرندندر. هیچ اصول اسلامیەیە تعلّقلری یوقدر. بلكە ظاهر مشاهدتلە حكم اولونان بر قضیەدر.
اوت، دینە تماسی اولان هر شی، دیندن اولمسی لازم كلمییور. و اسلامیتلە امتزاج ایدن هر بر مادّە، اسلامیتڭ عناصرندن اولدیغنی قبول ایتمك، عنصر اسلامیتڭ خاصیتنی بیلمەمك دیمكدر. زیرا«كتاب» و «سنّت» و «اجماع» و «قیاس» اولان عناصر اربعۀ اسلامیە، بویلە مادّەلری تركیب و تولید ایتمز.
الحاصل: عنصریت و بساطت و اربعیت، فلسفەنڭ باتاقلغندندر.. شریعتڭ معدن صافیسندن دگلدر. فقط فلسفەنڭ یاڭلیشی، سلفلریمزڭ لسانلرینە كیردیگندن، بر مَحْمِل صحیح بولمشدر. زیرا سلف، "درتدر" دیدكلرندن مراد، ظاهرًا درتدر. ویاخود حقیقتًا اجسام عضویەیی تشكیل ایدن «مولّد الماء» و «مولّد الحموضە» و «آزوت» و «قاربون» یینە درتدر.
اگر حرّ فكرسەڭ، بو فلسفەنڭ شرّینە باق: ناصل اذهانی اسارتلە سفالتە آتمشدر. آفرین، حرّیتپرور اولان حكمت جدیدەنڭ همّتنەكە، او مستبد حكمت یونانیەیی درت دیواریلە زیر و زبر ایتمشدر. دیمك محقّق اولدیكە، آیاتڭ دلائل اعجازینڭ مفتاحی و اسرار بلاغتڭ كشافی، یالڭز بلاغت عربیەنڭ معدنندندر. یوقسە فلسفۀ یونانیەنڭ دستگاهندن دگلدر.
SAYFA 79
ای برادر! وقتاكە كشف اسرار مراقی بزی شو مقامە قدر كتیردی. بز دە سنی برابر چكدك. سنی تعجیز ایتدك. هم سنڭ چوق یورغونلغڭی دخی بیلیرز. شیمدی عنصر البلاغت و اعجازڭ مفتاحی اولان ایكنجی مقالەنڭ ایچریسنە سنی كزدیرمك ایستەیورم. صاقین او مقالەنڭ اغلاق اسلوبی و ایچندە جلوەگر اولان مسائلڭ البسەلرینڭ پریشانیتی، سنی تماشاسندن متنفّر ایتمەسین. زیرا اغلاقِ ایدن، معناسندەكی دقّت و قیمتدر. و پریشان ایدن و زینت ظاهریەدن مستغنی ایدن، معناسندەكی جمال ذاتیەسیدر.
اوت، نازلانان و استغنا كوسترن نازنینلرڭ مَهرلری دقّتدر.
و منزللری دخی قلبڭ سُوَیْداسیدر. بونلرە كییدیردیگم البسە،
زمانڭ مودەسنە مخالفدر. زیرا كرد مكتبی دینیلن یوكسك طاغلردە
بویومش اولدیغمدن، آلاتورقە ترزیلگە آلیشامدم. هم دە شخصڭ
اسلوب بیانی، شخصڭ تمثال شخصیتیدر. بن ایسە كوردیگڭز
ویا ایشیتدیگڭز كبی، حلّی مشكل بر معمّایم.
تَمَّ تَمَّ
SAYFA 80
} [عنصر البلاغت]{
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪یمِ
(اَلطَّیِبَاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ عَلٰی نَبِیِّهٖ)
} [ایكنجی مقالە]{
بلاغتڭ روحنە تعلّق ایدن برقاچ مسئلەنڭ بیانندەدر.
} [برنجی مسئلە]{
تاریخ لسانِ تأسّفلە بزە درس ویرییوركە، سلطنت عربڭ جاذبەسیلە اَعجام، عربلرە مختلِط اولدقلرندن، كلام مُضَرٖینڭ ملكەسی دینیلن بلاغت قرآنیەنڭ معدننی مشوّش ایتدكلری كبی.. اویلە دە عجملرڭ و عجمیلرڭ بلاغت عربیەنڭ صنعتنە كیردكلرندن فكرڭ مجرای طبیعیسی اولان نظم معانیدن، ذوق بلاغتی نظم لفظە چویرمشلردر. شویلەكە:
افكار و حسّیاتڭ مجرای طبیعیسی نظم معانیدر. نظم معانی ایسە، منطقلە مُشَیَّددر. منطقڭ اسلوبی ایسە، متسلسل اولان حقائقە متوجّهدر. حقائقە كیرن فكرلر ایسە، قارشیسندە اولان دقائق ماهیاتدە نافذدرلر. دقائق ماهیات ایسە، عالمڭ نظام اكملنە مُمِدّ و مُستمددرلر. نظام اكملدە هر بر حسنڭ منبعی اولان حسن مجرّد مندمجدر. حسن مجرّد ایسە، مزایا و لطائف دینیلن بلاغت چیچكلرینڭ بوستانیدر. چیچكلرڭ بوستانی، جِنان خلقتدە جلوەكر اولان، ازهارە پرستش ایدن و شاعر دینیلن بلبللرڭ نغماتیدر. بلبللرڭ نغماتنە آهنك روحانی ویرن ایسە، نظم معانیدر.
SAYFA 81
حال بویلە ایكن، عربدن اولمایان دخیل و طُفَیلی و عجمیلر، بلاغت عربیەدە اُدبا صیرەسنە كچمەیە چالیشدقلرندن، ایش چیغیردن چیقدی. زیرا بر ملّتڭ مزاجی او ملّتڭ حسّیاتنڭ منشئی اولدیغی كبی، لسان ملّیسی دە حسّیاتنڭ معكسیدر. ملّتڭ اَمْزِجەلری مختلف اولدیغی كبی، لسانلرندەكی استعداد بلاغت دخی متفاوتدر. لاسیّما عربی لسانی كبی نحوی بر لسان اولسە.
بو سرّە بناءً، جریان افكارە مجرا و بلاغت چیچكلرینە چمنگاه اولمەیە چوق درجە ناقص و قیصە و قورو و قِرآوْ اولان نظم لفظ، مجرای طبیعیسی اولان نظم معنایە مقابلە ایدرك بلاغتی مشوّش ایتمشدر. زیرا عجمیلر سٓوء اختیار ویا سوق احتیاجلە لفظڭ ترتیب و تحسیننە و معانئ لغویەنڭ تحصیلنە داها زیادە محتاج اولدقلرندن و الفاظ، مجرا اولمق جهتیلە داها آسان و داها ظاهر و نظر سطحی یە داها مونس و هوام كبی عوامڭ نظرلرینی داها جاذبەدار و عوامپرستانە نُمایشلرە داها مستعد بر زمین اولدیغندن، الفاظە داها زیادە صَرْفِ همّت ایتمشلردر. یعنی نە قدر بر مسافە قطع ایدرسە أوڭلرینە چوق مُشَعْشَعْ صحرالر كندیلرینی كوسترمك شانندە اولان ترتیب معانیدە اولان تَغَلْغُلدن ذهنلرینی چویروب، الفاظ آرقەسنە قوشوب، طولاشییورلر. معانینڭ تصوّرلرندن صوڭرە الفاظڭ آرقەسنە كیتمكلە فكرلری چاتاللاشمشدر. كیدە كیدە الفاظ معنایە غلبە ایتمكلە استخدام ایدرك، "لفظ، معنایە خدمت ایتمك" اولان قضیۀ طبیعیە عكسنە چوریلدیگندن، طبیعت بلاغتدن بویلە لفظپرست مُتصلِّفلرڭ صنعتنە قدر، یوق بلكە تصنّعلرینە، اوزون بر مسافە كیرمشدر.
اگر ایسترسەڭ حَرٖیرٖی كبی بر داهیۀ ادبڭ "مقامات" نە كیر، كور! او داهیۀ ادب ناصل حبّ لفظە مغلوب اولارق، لفظپرستلك هوسی او قیمتدار ادبنى لكەدار ایتدیگی كبی، لفظپرستلرە دە بسط عذر ایتمشدر
SAYFA 82
و نمونۀ امتثال اولمشدر. اونڭ ایچون او قوجە عبد القاهر، بو خستەلغی تداوی ایتمك ایچون دلائل اعجاز و اسرار البلاغتڭ بر ثلثنی اونڭ علاجلرندن طولدیرمشدر. اوت، لفظپرستلك بر خستەلقدر، فقط بیلینمزكە خستەلقدر.
تنبیه: لفظپرستلك ناصل بر خستەلقدر.. اویلە دە، صورتپرستلك و اسلوبپرستلك و تشبیهپرستلك و خیالپرستلك و قافیەپرستلك، شیمدی فی الجملە، ایلریدە افراط ایلە تام بر خستەلق و معنایی كندینە فدا ایدەجك درجەدە بر مرض اولاجقدر. حتّی بر نكتۀ ظرافت ایچون ویاخود قافیەنڭ خاطری ایچون، چوق ادیب، ادبدە ادبسزلك ایتمەیە شیمدیدن باشلامشلردر.
اوت، لفظە زینت ویریلملی، فقط طبیعتِ معنا ایستەمك شرطیلە. و صورت معنایە حشمت ویرملی، فقط مأٓلڭ اذننی آلمق شرطیلە. و اسلوبە پارلاقلق ویرملی، فقط مقصودڭ استعدادی مساعد اولمق شرطیلە. و تشبیهە رَوْنَقْ ویرملی، فقط مطلوبڭ مناسبتنی كوزە آلمق و رضاسنی تحصیل ایتمك شرطیلە. و خیالە جولان و شعشعە ویرملی، فقط حقیقتی اینجیتمەمك و آغیر كلمەمك و حقیقتە مثال اولمق و حقیقتدن استمداد ایتمك شرطیلە كركدر.
} [ایكنجی مسئلە]{
كلامڭ حیاتلانمەسی و نشو و نَماسی، معنالرڭ تجسّمیلە و جماداتە نَفْخ روح ایتمكلە بر مكالمە و مباحثەیی ایچلرینە آتمقدر. شویلە:
دوران ایلە تعبیر اولونان، وجوددە و عدمدە ایكی شیئڭ مقارنتیلە، بری اوتەكیسنە علّت و مأخذ و منشأ ظنّ اولونمسی اولان اعتقاد عرفی اوزرینە مؤسَّس اولان مَغلطۀ وهمیە اوستنە مبنی اولان
SAYFA 83
قوّۀ خیالدن نشأت ایدن سحرِ بیانیلە، سحّار كبی جماداتی حیاتلاندیرر، بربریلە سویلتیر. ایچلرینە یا عداوتی ویا محبّتی آتار. هم دە معنالری تجسّم ایتدیرر، حیات ویرر، ایچندە حرارت غریزیەیی درج ایدر.
اگر ایسترسەڭ، كورولتولی منزل اطلاقنە شایستە اولان بو بیتە كیر: (یُنَاجٖینِی الْاِخْلَافُ مِنْ تَحْتِ مَطْلِهٖ٭ وَتَخْتَصِمُ الْاٰمَالُ وَالْیَأْسُ ف۪ی صَدْر۪ی) یعنی، "مُماطَلَۀ حق پردەسی آلتندە خلف الوعد بنملە قونوشویور. دیر: آلدانما! اونڭ ایچون سینەمدە امیدلرم یأس ایلە غوغایە باشلادیلر.. او متزلزل خانە اولان صدریمی خراب ایدییورلر." كورەجكسڭ، ناصل شاعرِ ساحر امل و یأسی تجسیم ایتمكلە حیاتلاندیرارق، نَمّام اولان اخلافڭ فتنەسیلە بر محاربە و مخاصمەیی تمثیل أیلەدی. كویا سینامە طوغراف كبی بو بَیْتْ، سنڭ عقلڭە رؤیا كورونویور. اوت، بو سحرِ بیانٖی بر نوع تنویم ایدر.
ویاخود یرڭ یاغمور ایلە معاشَقە و شكواسنی دیڭلە! ایشتە: (تَشَكَّی الْاَرْضُ غَیْبَتَەُٓ اِلَیْهِ٭ وَتَرْشُفُ مَٓائَەُ رَشْفَ الرُّضَابِ) یعنی، "یاغمورڭ كیچ كلمەسنی اوڭا تشكّی ایدر. محبوبڭ آغیز صویی كبی صوینی امر. عجبا یری مجنون، سَحابی لیلا حالتلرندە بو شعر سڭا تخییل ایتمییورمی؟"
تنبیه: بو شعری كوزل كوسترن، ایچندەكی خیالڭ حقیقتە بر درجە مشابهتیدر. زیرا یاغمور كجیكسە، صوڭرە كلسە، طوپراق فیز ویز كبی بر صوتی چیقارتارق صوینی چكر. بو حالی كورن، كیچلگنە و شدّت احتیاجنە انتقال ایتدیگندن، مشهور دورانڭ سرّیلە و توهّمڭ تصرّفاتیلە بر معاشقە و مكالمە صورتنە افراغ ایدر.
اشارت: هر بر خیالدە بو چیزنوك كبی بر دانۀ حقیقت بولونمق شرطدر.
SAYFA 84
} [اوچنجی مسئلە]{
كلامڭ البسۀ فاخرەسی ویاخود جمالی و صورتی، اسلوب ایلەدر. یعنی قالبِ كلام ایلەدر. شویلەكە:
یا دقّت نظر ویا توغُّل ویا مباشرت ویا صنعتڭ تلقُّحیلە خیالدە تولّد ایدن تمایلاتڭ خصوصیاتندن تشكّل ایدن صورتلردن تركّب ایدن استعارۀ تمثیلیەنڭ پارچەلری تلاحق ایتدكلرندن تنوّر و تشرّب و تشكّل ایدن اسلوب، كلامڭ قالبی اولدیغی كبی، جمالڭ معدنی و حُلَلِ فاخرەنڭ دستگاهیدر. كویا عقلڭ بورازانی دینیلمەیە شایان اولان ارادە سس ایتمكلە، قلبڭ قراڭلق كوشەلرندە یاتان معنالر چیپلاق، یالین آیاق، باش آچیق اولارق چیقدقلرندن، محلّ صُوَر اولان خیالە كیررلر. او خزینة الخیالدە بولدقلری صورتی كییرلر. اڭ اقل بر یازمەیی صارار. ویا بر پاپوجی كییر. لااقل بر نشان ایلە چیقار. هیچ اولمازسە بر دوگمە ایلە ویا بر كلمە ایلە، كندینڭ نرەدە تربیە اولدیغنی كوسترر.
اگر بر كلامڭ- فقط طبیعتدن چیقمش بر كلامڭ- اسلوبندە امعان نظر ایدرسەڭ، كندی صنعتی ایچندە ایشلەین متكلّمی او آیینە مثال اسلوبڭ ایچندە كورەجكسڭ. حتّی نفسنی نَفَسندن و سسندن.. ماهیتنی نَفَثندن، أوفورمەسندن توهّم و مزاج و صنعتنى كلامیلە ممتزج تخیّل ایتسەڭ، خیالیّون مذهبندە مُعاتَب اولمییورسڭ. اگر تردّد ایلە سنڭ خیالڭ، خستەلغی وار ایسە قصیدۀ بُرْدەدن اولان (وَاسْتَفْرِغِ الدَّمْعَ مِنْ عَیْنٍ قَدْ اِمْتَلَئَتْ٭ مِنَ الْمَحَارِمِ وَالْزَمْ حِمْیَةَ النَّدَمِ) اولان بیمارخانەیە كیت، كور! ناصل حَكٖیمِ بُوصٖیرٖی؇، استفراغلە و ندامتڭ پرهیزیلە سڭا رچتە یازار.
SAYFA 85
اگر اشتهاڭڭ آچیلمسیلە اسلوب دینیلن حقیقتڭ شیشەسندەكی زلالِ معنا ناصل كندیڭە موافق و ناصل امتزاج ایتمەسنی سیر ایتمك و او زلالی ایچمەیە اشتهاڭ وار ایسە میخانەیە، كیت و دی: "ای میخانەجی، كلام بلیغ نەدر؟" البتە اونڭ صنعتی اونی شویلە سویلتدیرەجك:
كلام بلیغ، علم دینیلن چوملكلردە پیشیریلن و حكمت دینیلن بیوك كوپلردە طوران و فهم دینیلن سوزكچ ایلە سوزولن آب حیات كبی بر معنایی، ظُرَفا دینیلن ساقیلر دوندیروب افكار ایچر.. اسراردە تمشّی ایتمكلە حسّیاتی اهتزازە كتیرن كلامدر.
اگر بویلە سرخوشلرڭ سوزلرندن خوشلانمییورسەڭ، صویڭ مهندسی اولان هدهد سلیمانڭ سبأدن كتیردیگی نبأ و خبری دیڭلە! ناصل انزال قرآن و ابداع سماوات و ارض ایدن ذو الجلالڭ توصیفنى ایتمشدر. هدهد دییور: "بر قَوْمە راست كلدم. زمین و آسماندن مخفیاتی چیقاران اللّٰهە سجدە ایتمییورلر." باق، اوصاف كمالیە ایچندە هدهدڭ هندسەسنە تلویح ایدن، وصف مزبوری یالڭز اختیار أیلەدی.
اشارت: اسلوبدن مرادم، كلامڭ قالبیدر و صورتیدر. باشقەلر باشقە دییورلر. و بلاغتجە فائدەسی، قصّاتڭ تفاریقنى و پریشان اولان پارچەلرینی التحام و بیتیشدیرمكدر. تا قاعدۀ "بر شی ثابت اولورسە لوازمیلە ثابتدر" سرّیلە بر جزؤی تحریك ایتمكلە قصّاتڭ كلّنی اهتزازە كتیرمكدر. كویا متكلّم، اسلوبڭ بر كوشەسنی مخاطبە كوسترسە، مخاطب كندی كندینە ولو بر درجە قراڭلق اولسە دە تمامنی كورەبیلیر. باق، نرەدە اولورسە اولسون، "مبارزە" لفظی، پنجرە كبی میدان حربی، ایچندە حرب اولارق سڭا كوسترر. اوت، چوق بویلە كلمەلر واردر. خیالڭ سینامەطوغرافیسی دینیلسە جائزدر.
SAYFA 86
تنبیه: اسلوب مراتبی پك متفاوتدر. بعضًا او قدر لطیف و رقیقدركە، نسیم سحَردن داها آهستە اسر. بعضًا او قدر كیزلی اولویوركە، بو زمانڭ حربنڭ دیپلوماتلرینڭ دسائس حربیەلرندن داها مستوردر. بر دیپلوماتڭ قوّۀ شامّەسی لازمدر، تا استشمام ایدەبیلسین.
ازجملە: یٰسٓ سورەسندە{ مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَهِیَ رَم۪یمٌ} شیوۀ افادەدن، زمخشری (مَنْ یَبْرُزُ اِلَی الْمَیْدَانِ) اسلوبنی استشمام ایتمشدر. اوت، انسان عصیانلە خالقڭ امرینە قارشو معنًا مدافعە و مبارزە ایدر.
} [دردنجی مسئلە]{
كلامڭ قوّت و قدرتی ایسە، كلامڭ قُیوداتی بربرینە جواب ویرمك و كیفیاتی بربرینە معاونت ایتمكلە، عمومًا قارینجە قدرنجە، اصل غرضە اشارت و هر بری پارماغنی مقصد اوزرینە بیراقمق ایلە (عِبَارَاتُنَا شَتّٰی وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ٭ وَكُلٌّ اِلٰی ذَاكَ الْجَمَالِ یُش۪یرُ) دستورینە تمثال اولمقدر. دیمك، قُیودات زَنْ آوْ كبی ویاخود درەلر كبی، مقصد ایسە اورتەلرندن استمداد ایدیجی بر حوض كبی اولمق كركدر.
الحاصل: ذهنڭ شبكەسی اوستندە ترسیم اولونان و نظر عقل ایلە آلینان صورت غرض، مشوّش اولمامق ایچون، تجاوب و تعاون و استمداد لازمدر.
اشارت: بو نقطەدن انتظام نشأت ایتمكلە تناسب تولّد ایدوب حسن و جمال پارلار. اگر ایسترسەڭ ربّ عزّتڭ كلامنە تأمّل ایت. ازجملە: ذرّەسی بیوك بر طاش قدر بیوك اولان عذابدن تخویف.. و انسانی، قَلَقْ و تحمّلسز اولدقلرینی كوسترمك ایچون سوق ایدیلن
SAYFA 87
{ وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ} اولان آیتە باق. ناصلكە "شیئی ضدّندن انعكاس ایتدیرمك" اولان قاعدۀ بیانیەیە بناءً، تهویل و تخویف ایچون عذابڭ بر پارچەسنڭ درجۀ تأثیرینى كوسترمك ایستەدیگندن، قلّت اولان اساس مقصدە، ناصل كلامڭ هر طرفی النی اورایە اوزاتوب قوّت ویرییور. شویلە:
(اِنْ) لفظندەكی تشكیك ایلە تخفیف و (مَسَّتْ) دەكی یالڭز تماس و (نَفْحَةٌ) مادّەسندە و صیغەسندە و تنكیرندەكی تقلیل و تحقیر و (مِنْ) دەكی تبعیض و نَكالە بدل (عَذَابِ) ذكرندەكی تهوین و (رَبِّكَ) دەكی ایمای رحمت، عمومًا تقلیلی كوسترمكلە، عذابی نهایت درجەدە تعظیم و تهویل ایدر. زیرا آزی بویلە اولورسە، چوغندن اللّٰه اسیركەسین!
تنبیه: بو سڭا سرمشقدر. یازابیلیرسەڭ مشق ایت. زیرا بتون آیات قرآنیە بو انتظام و تناسب و حُسنە مظهردرلر. فقط مقاصد بعضًا متداخلًا متسلسلدر. هر برینڭ توابعی أوتەكیلە مقارن اولور، فقط مختلِط اولماز. دقّت ایتمك كركدر. زیرا نظر سطحی بویلە یرلردە چوق خلط ایدر.
} [بشنجی مسئلە]{
كلامڭ ثروت و وسعتی ایسە، ناصل صورت تركیب، نفس مقصدی كوستریر. اویلە دە مستتبعاتنڭ تلمیحاتیلە و اسالیبڭ اشاراتیلە غرضڭ لوازم و توابعنى كوسترمك و اهتزازە كتیرمكدر. زیرا تلمیح و اشارت ایسە، ساكن اولان خیالاتی اهتزازە و ساكت اولان جوانبنى سویلتدیرمكلە، قلبلرڭ اڭ اوزاق كوشەلرندەكی استحسانی و آلقیشلامەیی تهییج ایتمەیە بیوك بر اساسدر. اوت، تلمیح و اشارت ایسە، یولڭ اطرافنی تماشا ایلە تنزّه ایتمك ایچوندر. قصد و طلب
SAYFA 88
و تصرّف ایچون دگلدر. دیمك متكلّم اوندە مسئول اولماز. اگر ایسترسەڭ بو بیتلرڭ ایچلرینە كیر. بر درجە سیرە شایان نقطەلر واردر:
ایشتە چال اولان آتنە بینمش، نازنین قارشیسندە كنچلنمك ایستەین اختیار بابانڭ صقالنڭ ایچنە باق، بلاغتڭ چوق آناختارلرینی بولاجقسڭ. آل، قاپیلری آچ، ایشتە: (قَالَتْ كَبِرْتَ وَشِبْتَ قُلْتُ لَهَا٭ هٰذَا غُبَارُ وَقَایِعِ الدَّهْرِ) یعنی، دیدی: "اختیار اولدڭ." دیدم: "دگلدر.. بلكە مصائبِ دهرڭ كورولتوسندن آیاقلری آلتندن چیقوب صقالمە قونمش بر بیاض غُباردر."
هم دە، (وَلَا یُرَوِّعْكِ ا۪یمَاضُ الْقَت۪یرِ بِهٖ٭ فَاِنَّ ذَاكَ ابْتِسَامُ الرَّأْیِ وَالْاَدَبِ) یعنی، "صقالمڭ بیاضلانمقلە پارلامسی سنی قورقوتماسین. زیرا نور متجسّم كبی دماغدن اریمش، صقالدن مجرا بولوب كندینی كوسترن فكر و ادبڭ تبسّمیدر."
هم دە، (وَعَیْنُكَ قَدْ نَامَتْ بِلَیْلِ شَب۪یبَةٍ٭ فَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَش۪یبٍ) یعنی، "كیجە كبی كنچلكدە كوزڭ نوم غفلتدە طالمش، آنجق صُبْحْ مثال اولان صقالڭ بیاضیلە اویانابیلدی."
هم دە، (وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَاحُ جَب۪ینَهُ٭ فَاقْتَصَّ مِنْهُ وَخَاضَ ف۪ی اَحْشَٓائِهٖ) یعنی، "جِریدی ایستەمك یولندە، صباح، آتمڭ یوزینە ید بیضاسیلە بر طوقات اوردی. آتم دخی قصاصنى آلمق ایچون طیّار اولان صبحە ایریشدی، یرە اوردی، ایچندە درت آیاغیلە كزیندی. دیمك آتم چالدر."
هم دە، (كَاَنَّ قَلْب۪ی وُشَاحَاهَٓا اِذَاخَطَرَتْ٭ وَقَلْبَهَا قُلْبُهَا فِی الصَّمْتِ وَالْخَرَسِ) یعنی، "قلبم معشوقمڭ كمری كبی حركت و خیش خیش ایتمكدە اونڭ قلبی ایسە اونڭ بیلەزیگی كبی سكون و سكوتدەدر. دیمك بلی اینجە، بیلگی قالین اولدیغی كبی، قلبم مشتاق، اونڭ قلبی مستغنیدر. دیمك حسن و عشقی و استغنایی و اشتیاقی بر طاش ایلە اورمشدر."
SAYFA 89
هم دە، (وَاَلْقٰی بِصَحْرَٓاءِ الْغَب۪یطِ بَعَاعَهُ٭ نُزُولَ الْیَمَانٖی ذِی الْعَیَابِ الْمُحَمَّلِ) یعنی، "تاجر یَمنی كبی یاغموردن كلن سیل، یوكلرینی؛ اَثقاللرینی غَبیط صحراسنە آتدی. ناصلكە بر تجّار آقشامدە بر كویە كلسە، كیجەدە كویلیلر رنگارنك اشیالرینی صاتون آلسەلر.. صباحلین هركس بر رنك ایلە سوسلنمش اولدیغی حالدە أوندن چیقییور. حتّی كویڭ چوبانی دخی قیرمیزی بر مندیلی باغلایور. اویلە دە، سیل صحرایە یوكنی آتدیغی كبی، تجارت خفیەیە بڭزر امتزاجات كیمیویە ایلە چیچكلرڭ نازنینلرینە كویا رنگارنك البسە آلینیر، دیكیلیر. حتّی چیچكلرڭ چوبانی اطلاقنە شایان اولان كَوَنْ [حاشیە] باشنی قیرمیزیلاشدیرییور."
هم دە، (غَارَ الْوَفَٓاءُ وَفَاضَ الْغَدْرُ وَانْفَرَجَتْ٭ مَسَافَةُ الْخُلْفِ بَیْنَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ) یعنی، "وفا، غَوْرِ انعدامە چكیلدی. طوفانِ غَدْر فورانە باشلادی. قَوِلْ و عمل اورتەسندە اوزون بر مسافە آچیلدی."
اوزاغە كیتمك ایستەمییورسەڭ، بو مقالەنڭ بر پارچە ماقبلنە نظر ایت. بو مسئلەیە نمونە اولمق ایچون چوق پارچەلری بولاجقسڭ. ازجملە:
"آیاتڭ دلائل اعجازینڭ مفتاحی و اسرار بلاغتنڭ كشافی، یالڭز بلاغت عربیەدر. فلسفۀ یونانیە دگلدر." ویاخود مقالۀ اُولٰیدە اولان مسئلۀ اُولٰینڭ خاتمەسندەكی اشارتە باق. ایشتە "خلقت دینیلن شریعت فطریە، مجذوب و مسافر اولان كرۀ ارضە فرض ایتمشدركە، شمسە اقتدا ایدن ییلدیزلرڭ صفندە طورمق، شذوذ ایتمەمك زیرا زمین، زوجیلە برابر{ اَتَیْنَا طَٓائِع۪ینَ} دیمشلردر. طاعت ایسە جماعتلە داها اَحسندر."
SAYFA 90
شیمدی تأمّل ایت! بو مثاللر، قارشو و آرقەلرندن اویلە مقاماتی كوستریركە، آرقەلرندن باشقە مقامات خیال میال كبی باشنی چیقارییور.
} [آلتنجی مسئلە]{
كلامڭ ثمراتی ایسە، طبقات مختلفەدە، صُوَر متعدّدەدە تشكّل ایدن معانیدر. شویلە: كیمیایە آشنا اولانلرە معلومدر: بر مادّەیی، مثلا آلتون كبی بر عنصری استحصال ایدیلدیگی وقت، ماكینە ویا فابریقە ایلە متعدّد بورولر ایلە مختلف ترسُّباتیلە، متنوّع تشكّلات ایلە طبقات متفاوتەدە كچر. اڭ نهایت اوندن بر قسم تحصّل ایدر. كلام دینیلن معانئ متفاوتەنڭ فوطوغرافیلە آلینمش مختصر بر خریطەنڭ استیعاب ایتدیگی كبی مفاهیم متفاوتەنڭ صورت تشكّلی بودركە:
تأثیرات خارجیەدن قلبڭ بر قسم احتساساتی اهتزازە كلمكلە میولات تولّد ایدر. اوندن هوائی معنالر بر درجە عقلڭ نظرینە ایلیشمكلە، عقلی كندینە متوجّه ایدر. صوڭرە او بخار حالندەكی معنا بر قسمی تكاثف ایتمكلە، تمایلات و تصوّراتڭ بر قسمی معلّق قالوب، بر قسم دخی تقطُّر ایتدیگندن، عقل اوڭا رغبت كوستریر. صوڭرە مایع حالندەكی قسمدن بر قسم تصلُّب و تحصّل ایتدیگندن، عقل اونی كلام ایچنە آلییور. صوڭرە او مُتصلِّبدن بر رسم مخصوص ایلە تمثّل و تجلّی ایتدیگندن، عقل اونڭ قامتنە كورە بر كلام مخصوص ایلە اونی كوسترر.
دیمك متشخِّص اولانی، كلامڭ صورت مخصوصەسی ایچنە آلییور. و تصلّب ایتمەینی فَحْوانڭ ألنە ویرر. و تحصّل ایتمەینی اشارت و كیفیت كلامە یوكلر. و تقطّر ایتمەینی كلامڭ مستتبعاتنە