Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 19
بو سجیەیە بنا ایلە مشهور قاعدەیە- بر شی ثابت اولسە، لوازمیلە ثابت اولور- استنادًا، انسانلر او شخص مشهوردە تخیّلاتلرینە بر نظام ویردیرمك ایچون مضطردرلركە، چوق قوّت و عظمت و ذكا كبی لوازمِ خارق العادەیی اسناد ایتسینلر، تا او شخصڭ جملە منسوباتنە مرجعیتی ممكن اولابیلسین. او حالدە، او آدم بر اُعْجوبە اولارق ذهنلرندە تجسّم ایدر. اگر ایسترسەڭ خیالات عَجَمانە ایچندە پروردە اولان رُسْتَمِ زالڭ تمثال معنویسنە باق، كور، نە اُعْجوبەدر! زیرا شجاعتلە مشتهر اولدیغندن و هیچ ایرانیلر تضییقاتندن قورتولامایان استبداد سرّیلە و شهرت قوّتیلە ایرانیلرڭ مفاخرینى غصب و غارت ایدرك بویوتدی. خیاللردە بویویوب شیشدی. یالان، یالانە مقدّمە اولدیغی ایچون، شو خارق العادە شجاعت، خارق العادە بر عمر و دهشتلی بر قامت و اونلرڭ لوازم و توابعلری اولان چوق امرلری طوپلایوب، ایچندە او خیالِ هائل نعرە اورارق بن "نَوْعٌ مُنْحَصِرٌ فِی الشَّخْصِم" دیر. غُول یبانی كبی خرافاتی آرقەسنە طاقارق، دیللرڭ دستانلرندە دونویور. امثالنە دخی میدان آچار.
ای حقیقتی چیپلاق كورمك ایستەین ذات! بو مقدّمەیە دقّت ایت. زیرا خرافاتڭ قاپیسی بو یردن آچیلیر. و باب تحقیق دخی بونڭ ایلە سدّ اولور. هم دە قصّەدن حصّە و میل التّرقّیلە متقدّمینڭ اساسلری اوزرینە بنا و سلفلرڭ مَوْروثاتندە تصرّف و زیادەیە جسارت بو شُورستاندە محو اولور. اگر ایسترسەڭ مشهور ملّا نصر الدّین افندی یە دە: "بو غریب سوزلر عمومًا سنڭمیدر؟" البتە سڭا دییەجكدر: "شو سوزلر جلدلری طولدیرییور. اپیجە عمر ایستر. زیرا بتون سوزلرم نوادردن دگلدر. بن خواجەیم. اونلرڭ زكاتنی دە بڭا ویرسەلر راضی یم و كافیدر. فضلەسنی ایستەمم. زیرا ظرافتمی طبیعیلكدن چیقاروب تصنّعە قلب ایدر."
SAYFA 20
یاهو، بو كوكدن، خرافات و موضوعات بیتر و تَنَبُّت ایدر و طوغری شیئڭ قوّتنی بیتیرر.
[خاتمە] احسان الٓهیدن فضلە احسان، احسان دگلدر. بر دانۀ حقیقت بر خرمان خیالاتە مرجّحدر. احسان الٓهی ایلە توصیفدە قناعت ایتمك فرضدر. جمعیتە داخل اولان، جمعیتڭ نظامنی اخلال ایتمەمك كركدر. بر شیئڭ شرفی نسلندە دگلدر، ذاتندەدر. بر شیئڭ اصلنی كوسترن ثمرەسیدر. برینڭ مالنە باشقە مال، ولو قیمتلی دە اولسە قاریشیرسە، مالنی قیمتسز ایتدیگی كبی، حجز ایتمەسنە دخی سبب اولور.
شیمدی بو نقطەلرە استنادًا دیرمكە: ترغیب ویا ترهیب ایچون عوام پرستانە ترویج و تشویق ایلە بعض احادیث موضوعەیی ابن عبّاس كبی ذاتلرە اسناد ایتمك بیوك بر جهالتدر. اوت، حق مستغنیدر. حقیقت ایسە، زنكیندر. تنویر قلوبە ضیالری كافیدر. مفسّر قرآن اولان احادیث صحیحە بزە كفایت ایدر. و منطقڭ میزانیلە طارتیلمش اولان تواریخ صحیحەیە قناعت ایدرز.
} [بشنجی مقدَّمە]{
مجاز، علمڭ ألندن جهلڭ ألنە دوشسە حقیقتە انقلاب ایدر، خرافاتە قاپی آچار. شویلەكە: مَجازات و تشبیهات، نە وقت جهلڭ یسارِ مظلِمانەسی، علمڭ یمین نورانیسندن قاچیروب غصب ایتسە ویاخود مجاز ایلە تشبیه بر اوزون عمر سورسەلر، حقیقتە انقلاب ایدرك، طراوت و زُلالندن بوش اولوب، شراب ایكن سراب. و نازنین و حَسنا ایكن عَجوزۀ شَمطا و قوجەقاری اولور.
SAYFA 21
اوت، مجاز شفّافیتیلە شعلۀ حقیقت اوندن تَلَمُّع ایدر. فقط حقیقتە انقلابیلە كثیف اولوب، حقیقت اصلیەیی مُنكسف ایدر. لكن بو تحوّل بر قانون فطریدر. بوڭا شاهد ایسترسەڭ، لغاتڭ تجدّد و تغیّراتنڭ و اشتراك و ترادفنڭ سرلرینە مراجعت ایت. ایی قولاق ویرسەڭ، ایشیتەجكسڭكە، سلفڭ ذوقلرینە كیدن چوق كلماتی ویا حكایاتی ویا خیالاتی ویا معانی، اختیار و زینتسز اولدقلرندن، خلفڭ هوسِ شبابانەلرینە توافق ایتمدكلرندن، میل تجدّدە و فكر ایجادە و جرئت تغییرە سبب اولمشلردر. بو قاعدە، لغاتدە اولدیغی كبی، خیالات و معانی و حكایاتدە دخی جریان ایدر. اویلە ایسە، هر شیئە ظاهرە كورە حكم ایتمەمك كركدر. محقِّقڭ شأنی، غوّاص اولمق، زمانڭ تأثیراتندن تجرّد ایتمك، ماضینڭ اَعماقنە كیرمك، منطقڭ ترازیسیلە طارتمق، هر شیئڭ منبعنی بولمقدر.
بو حقیقتە بنی مطّلع ایدن، بر وقت صباوتمدە آی طوتولدی. والدەمدن سؤٓال ایتدم. دیدیكە: "ییلان آیی یوتمش." دیدم: "نەدن داها كورونویور؟" دیدیكە: "آسمانڭ ییلانی نیم شفّافدر."
ایشتە باق! ناصل تشبیه حقیقت اولوب، حیلولتیلە حقیقت حالی مُنْخسف ایتمشدر. زیرا مائلِ قمر، مِنْطِقَةُ الْبُرُوج ایلە رأس و ذنَبدە تقاطع ایتدكلرندن، او ایكی دائرۀ موهومەدن ایكی قوسی، ییلانڭ مرادفی اولان تِنّین ایلە اهل هیئت بر تشبیهە بناءً تسمیە أیلەدیلر. ذاتًا آی رأس ویا ذنَبە و كونش دخی اوتەكیسنە كلیرسە، ارضڭ حیلولتیلە انخساف وقوع بولور.
SAYFA 22
ای بنم شو مشوّش سوزلرمدن اوصانمایان ذات! بو مقدَّمەیە دخی دقّت ایت. بر خردەبین ایلە باق. زیرا بو اصل اوزرینە پك چوق خرافات و خلافات تولّد ایدرلر. منطقی و بلاغتی رهبر ایتمك كركدر.
[خاتمە] معنای حقیقینڭ بر سكّەسی اولمق كركدر. او سكّەیی تشخیص ایدن، مقاصد شریعتڭ موازنەسندن حاصل اولان حسن مجرّددر. مجازڭ جوازی ایسە، بلاغتڭ شرائطی تحتندە اولمق كركدر. یوقسە مجازی حقیقت و حقیقتی مجاز صورتیلە كورمك، كوسترمك، جهلڭ استبدادینە قوّت ویرمكدر.
اوت، هر شیئی ظاهرە حمل ایتدیرە ایتدیرە، نهایت ظاهریون مسلك متعسّفەسنی تولید ایتمك شانندە اولان میل التّفریط نە درجەدە مضر ایسە، اویلە دە هر شیئە مجاز نظریلە باقدیرا باقدیرا، نهایتدە باطنیّونڭ مذهب باطلەسنی انتاج ایتمك شانندە اولان حبّ افراط دخی چوق درجە داها مضردر.
حدّ اَوْسطی كوسترەجك، افراط و تفریطی قیراجق، یالڭز فلسفۀ شریعتلە بلاغت و منطق ایلە حكمتدر. اوت، حكمت دیرم، چونكە خیر كثیردر. شرّی واردر، فقط جزؤیدر. اصول مسلّمەدندركە، شرّ جزؤی ایچون خیر كثیری تضمّن ایدن امری ترك ایتمك، شرّ كثیری ایشلەمك دیمكدر. اهون الشرّی اختیار الزمدر.
اوت، اسكی حكمتڭ خیری آز، خرافاتی چوق، اذهان استعدادسز، افكار تقلید ایلە مقیّد، جهل عوامدە حكم فرما اولدقلرندن، سلف بر درجە حكمتدن نهی ایتدیلر. فقط شیمدیكی حكمت، اوڭا نسبتًا مادّی جهتندە خیری چوق، یالانی آز. افكار دخی حرّ، معرفت حكم فرمادر. ذاتًا هر زمانڭ بر حكمی اولمق كركدر.
SAYFA 23
} [آلتنجی مقدَّمە]{
مثلا، تفسیردە مذكور اولان هر بر امر، تفسیردن اولمق لازم كلمز. علم علمە قوّت ویرر. تحكّم ایتمەمك شرطدر. شویلە: مسلّماتدندركە، هندسە كبی بر صنعتدە ماهر اولان ذات، طبّ كبی باشقە صنعتدە عامی و طُفَیْلی و دخیل اولابیلیر. و قواعد اصولیەدندركە، فقیه اولمایان، ولوكە اصول الفقهدە مجتهد اولسە، اجماع فقهادە معتبر دگلدر. زیرا او، اونلرە نسبتًا عامیدر.
هم دە حقائق تاریخیەدندركە، بر شخص چوق فنلردە ملكە صاحبی و متخصّص اولاماز. آنجق فرید بر آدم، درت ویا بش فنلردە متخصّص اولابیلیر. عمومە أل آتمق، عمومی ترك ایتمك دیمكدر. بر فندە، ملكە او فنّڭ صورت حقیقیەسیدر. اونڭ ایلە تمثّل ایتمك كركدر. زیرا بر فندە متخصّص و معلومات سائرەسنی متمّمە و مدد ویریجی ایتمز ایسە، معلومات پریشانندن بر صورت عجیبە تمثّل ایدەجكدر.
[تنویر ایچون بر لطیفۀ فرضیەدر]
ناصلكە باشقە عالمدن بو كُرەیە كلن تصویرجی بر نقّاش فرض اولونسە. حالبوكە نە انسانی و نە انسانڭ غیریسی، تام صورتنی كورمەمش، بلكە هر بریسندن بعض اعضاسنی كورمكلە انسانڭ تصویری ویاخود كوردیگی اشیانڭ عمومندن بر صورتی تصویر ایتمك ایسترسە. مثلا، انساندن كوردیگی بر ال، بر آیاق، بر كوز، بر قولاق، یاری یوز و بورون و عَمامە كبی شیلرڭ تركیبیلە
SAYFA 24
بر انسانڭ تمثالی. یاخود نظرینە تصادف ایدن آتڭ قویروغی، دوەنڭ بویننی. انسانڭ یوزینی، آسلانڭ باشی بر حیوانڭ صورتی یاپسە. ناصلكە امتزاجسزلقلە قابل حیات اولمادیغی ایچون شرائط حیات بویلە اعجوبەلرە مساعد دگلدر دییەجكلر و نقّاشی متّهَم ایدەجكلر. شیمدی بو قاعدە، فنلردە عینًا جریان ایدر. چارەسی اودركە، بر فنّی اساس طوتوب سائر معلوماتنی آوْزَنْ و زَنْ آو [حاشیە] كبی یاپمقدر.
هم دە عادات مستمرّەدندركە، كتاب واحددە علوم كثیرە تزاحم ایدر. زیرا علوم بربرینی انتاج و بربرینڭ ألنی طوتمقلە تعانق و تجاوب ایتدكلرندن، او درجەدە اشتباك حاصل اولوركە، بر فندە تألیف اولونان بر كتابدە، او فنّڭ مسائلی او كتابڭ محتویاتنە نسبتی، آنجق زكاتی چیقابیلیر. بو سردن غفلت ایلەدركە، بر شریعت ویا بر تفسیر كتابندە استطرادًا درج اولونمش بر مسئلەیی كورن بر ظاهرپرست ویا مغالطەجی بر آدم دیركە: "شریعت و تفسیر بویلە" دیر. اگر دوست اولسە دییەجك: "بونی قبول ایتمەین مسلمان دگلدر." شاید دوشمان اولسە، او بهانە ایلە دیر: "شریعت ویا تفسیر (حاشا!) یاڭلیش."
أی افراط و تفریط صاحبلری! تفسیر و شریعت باشقەدر، تفسیر و شریعتدە تألیف اولونان كتاب یینە باشقەدر. زیرا كتاب داها كنیشدر. او دكّاندە جوهردن باشقە قیمتسز شیلر دخی بولونور. اگر بونی فهم ایدەبیلدڭ، حَیْصَ بَیْصَ دن قورتولاجقسڭ.
دقّت ایت، ناصلكە بر أوڭ لوازم متنوّعەسی یالڭز بر صنعتكاردن آلینماز، بلكە هر بر حاجتدە او صنعتدە متخصّص اولانە مراجعت اولمق كركدر. اویلە دە، سعادت- سرای كمالاتدە، او قانونە
SAYFA 25
تطبیق حركت ایتمك كركدر. عجبا كورولمییورمیكە. برینڭ ساعتی قیریلسە، ترزی یە ساعتمی دیك دیسە «یوها»دن باشقە جواب وارمیدر؟
[اشارت] بو مقدَّمەنڭ اسّ الاساسی بودركە، صانع ذو الجلالڭ خلقت عالمدە جاری و تقسیم الاعمال قاعدەسندن آقان قانون تكمّل و ترقّیدە مندمج اولان رضا و اشارتنڭ امتثالی فرض ایكن، اطاعت تمامًا ایدیلمەمشدر. شویلە:
قاعدۀ تقسیم الاعمالی مقتضٖی اولان حكمت الٓهیەنڭ دست عنایتیلە بشرڭ ماهیتندە اكمش اولدیغی استعدادات و میولاتلە شریعت خلقتڭ فرض الكفایەسی حكمندە اولان فنون و صنایعڭ اداسنە بر امر معنوی ویرمشكن، سٓوء استعمالمز ایلە او استعداددن تولّد ایدن میلە قوّت و مدد ویریجی اولان شوقی، بو حرص كاذب و شو رأس ریا اولان میل التفوّق ایلە ضایع ایدوب سوندیردك. البتە عصیان ایدن، جهنّمە مستحق اولور. بز دە بو خلقت دینیلن شریعت فطریەنڭ اوامرینە امتثال ایدەمدیگمزدن جهنّم جهل ایلە معذَّب اولدق. بو عذابدن بزی قورتاراجق، تقسیم الاعمال قانونیلە عمل ایتمكدر. زیرا سلفلریمز تقسیم الاعمالڭ عملیلە جِنان علومە داخل اولمشلردر.
[خاتمە] بر غیر مسلم، یالڭز مسجدە كیرمكلە مسلمان اولمەسنە كافی اولمادیغی كبی، تفسیرڭ ویا شریعتڭ كتابلرینە، حكمت ویا جغرافیە ویا تاریخ كبی بر فنّڭ مسئلەسی كیرمسیلە تفسیر ویا شریعت اولاماز. هم دە بر مفسّر ویا فقیه متخصّص اولمق شرطیلە، حكمی یالڭز نفس شریعت و تفسیردە حجّتدر. یوقسە طُفَیْلی اولارق اذنسز تفسیر و شریعت كتابلرینە كیرمش امرلردە حجّت دگلدر. زیرا اونلردە طفیلی اولابیلیر. ناقلە عتاب یوقدر. اوت بر فندە سوزی حجّت اولانڭ
SAYFA 26
سائر فنلردە نقل ویا دعوا جهتیلە حكمنی حجّت طوتمق، تقسیم المحاسن و تفریق المساعی اولان قانون الٓهیسنە وجه رضا كوسترمەمك دیمكدر.
هم دە منطقجە مسلّمدركە، حكم، موضوع ایلە محمولڭ یالڭز وَجْهِ مَا ایلە تصوّرلرینی اقتضا ایدر. و اونلرڭ تشریحات سائرەسی ایسە، او فندن دگلدر. باشقە فنّڭ مسائلندن اولمق كركدر.
هم دە مقرّردركە، عامّ، خاصّە دلالات ثلاثەنڭ هیچ بریسی ایلە دلالت ایتمز. مثلا، تفسیر بیضاویدە{ بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} اولان آیتندە ارمنیە و آذربایجان طاغلرینڭ مابینندە اولان تأویلە نظر قطعی ایلە باقمق، اڭ بیوك منطقسزلقدر. زیرا اساسًا نقلدر. هم دە تعیینی قرآنڭ مدلولی دگلدر، تفسیردن صاییلماز. زیرا او تأویل، آیتڭ بر قیدینڭ باشقە فنّە استنادًا بر تشریحیدر.
بناءً علیه او مفسّرِ جلیلڭ تفسیردەكی ملكۀ راسخەسنە بویلە ضعیف نقطەلری بهانە طوتمق، شبهەلری ایراث ایتمك، انصافسزلقدر. ایشتە اصل حقائق تفسیر و شریعت میداندەدر. ییلدیزلر كبی پارلایور. او حقائقدەكی وضوح و قوّتدر، بنم كبی بر عاجزە جسارت ویرییور. بن دە دعوا ایدرم: تفسیرڭ و شریعتڭ نە قدر حقائق اساسیەسی وارسە برر برر نظر تدقیقە كتیریلسە، كورولوركە، حقیقتدن چیقوب حكمت ایلە طارتیلوب حق اولارق حقّە مُنْصَرِفدر. نە قدر شبهەلی نقطەلر وارسە، عمومًا جربزەلی ذهنلردن چیقوب صوڭرە دە اونلرە قاریشمش. كیمڭ اصل حقیقتلرینە بر شبهەسی وارسە، ایشتە میدان، كندینی اظهار ایتسین.
SAYFA 27
} [یدنجی مقدَّمە]{
مبالغە اختلالجیدر. شویلەكە: بشرڭ سجیەلرندندر، تلذّذ ایتدیگی شیدە میل التّزیّد و وصف ایتدیگی شیدە میل المجازفە و حكایە ایتدیگی شیدە میل المبالغە ایلە، خیالی حقیقتە قاریشدیرمقدر. بو سجیۀ سیّئە ایلە اییلك ایتمك، فنالق ایتمك دیمكدر. بیلمدیگی حالدە تزییدندن نقصان، اصلاحندن فساد، مدحندن ذمّ، تحسینندن قبح تولّد ایدر. زیرا موازنت و تناسبدن ناشی اولان حُسنی، (مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ) اخلال ایدر. ناصلكە بر علاجی استحسان ایدوب ازدیاد ایتمك، دوایی دائە انقلاب ایتمكدر.
اویلە دە، هیچ بر وقت حق اوڭا محتاج اولمایان مبالغەلی ترغیب و ترهیب ایلە، غیبتی قتلە مساوی ویا آیاقدە بَوْل ایتمك زنا درجەسندە كوسترمك ویا بر درهمی تصدّق ایتمك حجّە مقابل طوتمق كبی موازنەسز سوزلر، قتل و زنایی تخفیف و حجّڭ قیمتنی تنزیل ایدییورلر. بو سرّە بناءً، واعظ هم حكیم، هم محاكمەلی اولملیدر. اوت، موازنەسز واعظلر، چوق حقائق نیّرۀ دینیەنڭ خسوفنە سبب اولمشلردر.
مثلا، انشقاق قمر اولان معجزۀ متواترۀ باهرەیی، میل المجازفە ایلە، "ارضە نزول ایلە پیغمبرڭ ؐ جیبنە كیروب چیقمش" اولان علاوە، او كونش مثال معجزەیی سُها ییلدیزی كبی مخفی و قمر مثال اولان برهان نبوّتی مُنْخسف ایتدیگی كبی منكرلرینڭ بهانەلرینە قاپولر آچدی.
حاصل كلام: هر محبِّ دینە و عاشقِ حقیقتە لازمدر: هر شیئڭ قیمتنە قناعت ایتمك
SAYFA 28
و مجازفە و تجاوز ایتمەمكدر. زیرا مجازفە، قدرتە افترادر و "دائرۀ امكاندە داها احسن یوقدر" اولان سوزی، امام غزالی یە دیدیرن خلقتدەكی كمال و حُسنە عدم قناعتدر و استخفاف دیمكدر.
ای مخاطب افندی! بعضًا برهانڭ خدمتنی تمثیل دە كورویور. اویلەیسە باق، ناصل الماس، آلتین، كوموش، رصاص، حدید، اِلٰی اٰخِرِهٖ. هر برینڭ برر قیمت و خاصیت مخصوصەسی واردر و متخالفدر. اویلە دە، دینڭ مقاصدی، قیمت و ادلّەجە متفاوتدر. برینڭ یری خیال اولسە، اوتەكینڭ وجداندر. بَریكی، سرّڭ سرّندەدر. اوت، تجارتدە بر فَلْس ویا اون پارە یرندە بر الماس ویا بر آلتونی ویرسە، ناصل سفاهتنە حكم و تصرّفدن حجز اولونور. عكس قضیە ایلە اولسە، پك یرندە«یوها» ایشیتەجك. و تجّار اولمەیە بدل، حیّال بر مسخرە اولدیغی كبی.
كذالك، حقائق دینیەیی تمییز ایتمەین و هر بریسنە مستحق اولدیغی حق و اعتباری ویرمەین و هر حكمدە شریعتڭ سكّەسنی طانیمایان، حتّی او فابریقۀ معظّمەدەكی اجزالر، هر بری محوری اوزرندە حركتنە سكتە ویرن غیر ممیّزلر، هر بری بر عجمی آدمە بڭزركە، غایت منتظم و جسیم بر ماكینە ایچندە كوچك و لطیف بر چرخی كورویوركە، حركت و وضعیتندە بیوك چرخلری نظر سطحیسنجە مناسب كورونمدیگندن، ماكینە فنّندە بَهْرەسزلگیلە برابر، غرور نفس، نظر سطحیسنی اغفال ایلە آلداتارق، اصلاح نیتیلە وضع منتظمەدن تغییرە تشبّث ایدوب، بیلمدیگی حالدە فابریقەیی هرج و مرج ایدر، باشنی ییر.
الحاصل: شریعتڭ هر بر حكمندە شارعڭ بر سكّۀ اعتباری واردر. او سكّەیی اوقومق لازمدر. سكّەنڭ قیمتندن باشقە، او حكم هر شیدن مستغنیدر. هم دە لفظپردازانە و مبالغە جُویانە
SAYFA 29
و افراطپرورانەلرڭ تزیین و تصرّفلرندن بیڭ درجە مستغنیدر. دقّت اولونسونكە، بویلە مجازفلر، نصیحت ایتدكلری وقتدە نظر حقیقتدە نە درجە چركین اولویورلر.
ازجملە: بونلردن بریسی بر مجمع عظیمدە مسكراتدن تنفیر یولندە زجر شرعیلە قناعت ایتمەدن اویلە بر شی دیمشكە، یازمەسندن بن حجاب ایتدم. یازدقدن صوڭرە چیزدم. ای حریف! بو سوزلرڭلە شریعتە عداوت ایدییورسڭ. فرضا صَدیق اولسەڭ، صَدیق احمق اولورسڭ. عدوّ الدّیندن داها مضرسڭ.
[خاتمە] ای خارجدن و اوزاقدن اسلامیتی تنقید ایتمەیە چالیشان انصافسزلر! آلدانمایڭ، محاكمە ایدڭ! نظر سطحی ایلە اكتفا ایتمەییڭز. زیرا شو سزڭ بهانەلریڭزە سبب اولانلر، لسان شریعتدە علمای سٓوء ایلە مسمّادرلر. اونلرڭ موازنەسزلك، ظاهرپرستلكلرندن نشأت ایدن حجابڭ ماوراسنە باقیڭز. كورەجكسڭزكە، هر بر حقیقت اسلامیە نجم منیر كبی برهان نیّردر. نقش ازل و ابد، اوزرندە كورونویور.
اوت، كلام ازلیدن كلن ابدە كیدەجكدر. فقط اسفا! حبّ نفس و طرفدار نفس و عجز و انانیتدن نشأت ایدن تبرّئ نفس ایلە كندی قباحتنى باشقەسنە آتییور. شویلە یاڭلیشە محتمل اولان سوزینی ویا خطایە قابل اولان فعلنی، بر بیوك ذاتە ویاخود معتبر بر كتابە، حتّی بعضًا دینە، چوق دفعە حدیثە، اڭ نهایت قدرە اسناد ایتمكلە، كندینی تبرّی ایتمك ایستەیور. حاشا، ثمّ حاشا! نوردن ظلمت كلمز. كندی آیینەسندە كورولن ییلدیزلری ستر ایتسە دە، سمادەكی ییلدیزلری ستر ایدەمز. فقط كندی كورەمز.
ای معترض آغا! آغلامق ایستەین چوجق كبی ویا انتقام ایستەین كینەدار دوشمان كبی بهانە ماهانە
SAYFA 30
آرامقلە خلاف شریعتلە وجودە كلن احوالی و سٓوء تفهّمدن نشأت ایدن شُبُهاتی سند طوتمق، اسلامیتە لكە كتیرمك، پك بیوك انصافسزلقدر. زیرا بر مسلمڭ هر بر صفتی اسلامیتدن نشأت ایتمك لازم كلمز.
} [سكزنجی مقدَّمە]{
تمهید: شو كلن اوزون مقدَّمەدن اوصانما. زیرا نهایتی، نهایت درجەدە مهمدر. هم دە شو كلن مقدَّمە، هر كمالی محو ایدن یأسی ئولدیرر. و هر بر سعادتڭ مایەسی اولان امیدی حیاتلاندیرر. و ماضی باشقەلرە و استقبال بزە اولاجغنە بشارت ویرر. تقسیمە راضی یز. ایشتە موضوعی، ابنای ماضی ایلە ابنای مستقبلی موازنە ایتمكدر. هم دە مكاتب عالیەدە الف و با اوقونمییور. ماهیت علم بر دخی اولسە، صورت تدریسی باشقەدر. اوت، ماضی دینیلن مكتب حسّیاتلە، استقبال دینیلن مدرسۀ افكار بر طرزدە دگلدر.
اوّلا: ابنای ماضیدن مرادم، اسلاملرڭ غیریسندن اوننجی عصردن اوّل اولان قرون وسطی و اُولٰی در. اما ملّت اسلام، اوچ یوز سنەیە قدر ممتاز و سرفراز و بش یوز سنەیە قدر فی الجملە مظهر كمالدر. بشنجی عصردن اون ایكنجی عصرە قدر بن«ماضی» ایلە تعبیر ایدرم، اوندن صوڭرە«مستقبل» دیرم.
بوندن صوڭرە معلومدركە، انساندە مدبّر غالب، یا عقل ویا بصردر. تعبیر دیگر ایلە یا افكار ویا حسّیاتدر. ویاخود یا حقدر ویا قوّتدر. ویاخود یا حكمت ویا حكومتدر. ویاخود یا میولات قلبیەدر ویا تمایلات عقلیەدر. ویاخود یا هوا ویا هدادر. بوڭا بناءً كورویورزكە،
SAYFA 31
ابنای ماضینڭ بر درجە صافی اولان اخلاق و خالص اولان حسّیاتلری غلبە چالارق غیر منوّر اولان افكارلرینی استخدام ایدرك شخصیات و اختلافات میدانی آلدی. فقط ابنای مستقبلڭ بر درجە منوّر اولان افكارلری هوس و شهوتلە مظلِم اولان حسّیاتلرینە غلبە ایدرك امرینە مسخّر أیلەدیگندن، حقوق عمومیەنڭ حكم فرما اولاجغی محقّق اولدی. انسانیت بر درجە تجلّی ایتدی. بشارت ویرییوركە، اصل انسانیت كبرا اولان اسلامیت، سمای مستقبلدە و آسیەنڭ جِنانی اوزرندە بلوطسز كونش كبی پَرتَوْ اَفشان اولاجقدر.
وقتاكە ماضی درەلرندە حكم فرما اولان غرض و خصومت و میل التفوّقی تولید ایدن، حسّیات و میولات و قوّت ایدی. او زمانڭ اهلنی ارشاد ایچون اقناعیات خطابیە كافی ایدی. زیرا حسّیاتی اوخشایان و میولاتە تأثیر ایتدیرن، مدّعایی مزیَّنە و شعشعەلاندیرمق ویاخود هائلە ویا قوّۀ بلاغتلە خیالە مأنوس قیلمق، برهانڭ یرینی طوتار ایدی. فقط بزی اونلرە قیاس ایتمك، حركت رِجْعِیە ایلە او زمانڭ كوشەلرینە صوقمق دیمكدر. هر بر زمانڭ بر حكمی وار. بز دلیل ایسترز، تصویر مدّعا ایلە آلدانمایز.
وقتاكە حال صحراسندە استقبال طاغلرینە دائما یاغمور ویرن حقائق حكمتڭ معدن تَبَخُّراتی افكار و عقل و حق و حكمت اولدقلرندن یڭی تولّدە باشلایان میل تحرّئ حقیقت و عشق حق و منفعت عمومیەیی منفعت شخصیەیە ترجیح و میل انسانیتكارانەیی انتاج أیلەین براهین قاطعەدن باشقە اثبات مدّعا بر شیلە اولماز. بز اهل حالز، نامزد استقبالز. تصویر و تزیین مدّعا، ذهنمزی اشباع ایتمییور. برهان ایسترز.
SAYFA 32
براز دە ایكی سلطان حكمندە اولان ماضی و استقبالڭ حسنات و سیئاتلرینی ذكر ایدەلم. ماضی اولكەسندە اكثریتلە حكم فرما، قوّت و هوا و طبیعت و میولات و حسّیات اولدیغندن. سیئٓاتندن بری، هر بر امردە،- وَلَوْ فی الجملە اولسون- استبداد و تحكّم وار ایدی. هم دە مسلك غیرە خصومتە، كندی مسلگنە التزام و محبّتدن داها زیادە اهتمام اولونور ایدی. هم دە بر شخصە خصومتڭ، باشقەسنڭ محبّتی صورتندە تظاهری ایدی. هم دە كشف حقیقتە مانع اولان التزام و تعصّب و طرفدارلغڭ مداخلەلری ایدی.
حاصل كلام: میولات مختلفە اولدقلرندن، طرفدارلق حسّی، هر شیئە پارماق اورمق ایلە اختلافاتلە اختلال چیقاریلدیغندن، حقیقت ایسە قاچوب كیزلنیر ایدی. هم دە استبداد حسّیاتڭ سیّئەلرندندركە، مسالك و مذاهبی اقامە ایدەجك، غالبًا تعصّب ویا تضلیلِ غیر ویا سفسطە ایدی. حالبوكە اوچی دە نظر شریعتدە مذموم و اخوّت اسلامیەیە و نسبت همجنسیەیە و تعاون فطری یە منافیدر.
حتّی او درجە اولویور، بونلردن بری تعصّب و سفسطەسنی ترك ایدرك ناسڭ اجماع و تواترینی تصدیق ایتدیگی كبی، بردن مذهب و مسلكنی تبدیل ایتمەیە مضطر قالییور. حالبوكە تعصّب یرندە حق و سفسطە یرندە برهان و تضلیل غیر یرندە توفیق و تطبیق و استشارە ایدرسە، دنیا برلشسە، حق اولان مذهب و مسلكنی بر پارچە تبدیل ایدەمز. ناصلكە زمان سعادتدە و سلف صالحین زمانلرندە حكم فرما، حق و برهان و عقل و مشورت اولدقلرندن، شكوك و شبهاتڭ حكملری اولماز ایدی.
كذالك كورویورزكە، فنّڭ همّتیلە، زمان حالدە فی الجملە، ان شٓاء اللّٰه استقبالدە بِتَمامِهٖ