Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 23
} [آلتنجی مقدَّمە]{
مثلا، تفسیردە مذكور اولان هر بر امر، تفسیردن اولمق لازم كلمز. علم علمە قوّت ویرر. تحكّم ایتمەمك شرطدر. شویلە: مسلّماتدندركە، هندسە كبی بر صنعتدە ماهر اولان ذات، طبّ كبی باشقە صنعتدە عامی و طُفَیْلی و دخیل اولابیلیر. و قواعد اصولیەدندركە، فقیه اولمایان، ولوكە اصول الفقهدە مجتهد اولسە، اجماع فقهادە معتبر دگلدر. زیرا او، اونلرە نسبتًا عامیدر.
هم دە حقائق تاریخیەدندركە، بر شخص چوق فنلردە ملكە صاحبی و متخصّص اولاماز. آنجق فرید بر آدم، درت ویا بش فنلردە متخصّص اولابیلیر. عمومە أل آتمق، عمومی ترك ایتمك دیمكدر. بر فندە، ملكە او فنّڭ صورت حقیقیەسیدر. اونڭ ایلە تمثّل ایتمك كركدر. زیرا بر فندە متخصّص و معلومات سائرەسنی متمّمە و مدد ویریجی ایتمز ایسە، معلومات پریشانندن بر صورت عجیبە تمثّل ایدەجكدر.
[تنویر ایچون بر لطیفۀ فرضیەدر]
ناصلكە باشقە عالمدن بو كُرەیە كلن تصویرجی بر نقّاش فرض اولونسە. حالبوكە نە انسانی و نە انسانڭ غیریسی، تام صورتنی كورمەمش، بلكە هر بریسندن بعض اعضاسنی كورمكلە انسانڭ تصویری ویاخود كوردیگی اشیانڭ عمومندن بر صورتی تصویر ایتمك ایسترسە. مثلا، انساندن كوردیگی بر ال، بر آیاق، بر كوز، بر قولاق، یاری یوز و بورون و عَمامە كبی شیلرڭ تركیبیلە
SAYFA 24
بر انسانڭ تمثالی. یاخود نظرینە تصادف ایدن آتڭ قویروغی، دوەنڭ بویننی. انسانڭ یوزینی، آسلانڭ باشی بر حیوانڭ صورتی یاپسە. ناصلكە امتزاجسزلقلە قابل حیات اولمادیغی ایچون شرائط حیات بویلە اعجوبەلرە مساعد دگلدر دییەجكلر و نقّاشی متّهَم ایدەجكلر. شیمدی بو قاعدە، فنلردە عینًا جریان ایدر. چارەسی اودركە، بر فنّی اساس طوتوب سائر معلوماتنی آوْزَنْ و زَنْ آو [حاشیە] كبی یاپمقدر.
هم دە عادات مستمرّەدندركە، كتاب واحددە علوم كثیرە تزاحم ایدر. زیرا علوم بربرینی انتاج و بربرینڭ ألنی طوتمقلە تعانق و تجاوب ایتدكلرندن، او درجەدە اشتباك حاصل اولوركە، بر فندە تألیف اولونان بر كتابدە، او فنّڭ مسائلی او كتابڭ محتویاتنە نسبتی، آنجق زكاتی چیقابیلیر. بو سردن غفلت ایلەدركە، بر شریعت ویا بر تفسیر كتابندە استطرادًا درج اولونمش بر مسئلەیی كورن بر ظاهرپرست ویا مغالطەجی بر آدم دیركە: "شریعت و تفسیر بویلە" دیر. اگر دوست اولسە دییەجك: "بونی قبول ایتمەین مسلمان دگلدر." شاید دوشمان اولسە، او بهانە ایلە دیر: "شریعت ویا تفسیر (حاشا!) یاڭلیش."
أی افراط و تفریط صاحبلری! تفسیر و شریعت باشقەدر، تفسیر و شریعتدە تألیف اولونان كتاب یینە باشقەدر. زیرا كتاب داها كنیشدر. او دكّاندە جوهردن باشقە قیمتسز شیلر دخی بولونور. اگر بونی فهم ایدەبیلدڭ، حَیْصَ بَیْصَ دن قورتولاجقسڭ.
دقّت ایت، ناصلكە بر أوڭ لوازم متنوّعەسی یالڭز بر صنعتكاردن آلینماز، بلكە هر بر حاجتدە او صنعتدە متخصّص اولانە مراجعت اولمق كركدر. اویلە دە، سعادت- سرای كمالاتدە، او قانونە
SAYFA 25
تطبیق حركت ایتمك كركدر. عجبا كورولمییورمیكە. برینڭ ساعتی قیریلسە، ترزی یە ساعتمی دیك دیسە «یوها»دن باشقە جواب وارمیدر؟
[اشارت] بو مقدَّمەنڭ اسّ الاساسی بودركە، صانع ذو الجلالڭ خلقت عالمدە جاری و تقسیم الاعمال قاعدەسندن آقان قانون تكمّل و ترقّیدە مندمج اولان رضا و اشارتنڭ امتثالی فرض ایكن، اطاعت تمامًا ایدیلمەمشدر. شویلە:
قاعدۀ تقسیم الاعمالی مقتضٖی اولان حكمت الٓهیەنڭ دست عنایتیلە بشرڭ ماهیتندە اكمش اولدیغی استعدادات و میولاتلە شریعت خلقتڭ فرض الكفایەسی حكمندە اولان فنون و صنایعڭ اداسنە بر امر معنوی ویرمشكن، سٓوء استعمالمز ایلە او استعداددن تولّد ایدن میلە قوّت و مدد ویریجی اولان شوقی، بو حرص كاذب و شو رأس ریا اولان میل التفوّق ایلە ضایع ایدوب سوندیردك. البتە عصیان ایدن، جهنّمە مستحق اولور. بز دە بو خلقت دینیلن شریعت فطریەنڭ اوامرینە امتثال ایدەمدیگمزدن جهنّم جهل ایلە معذَّب اولدق. بو عذابدن بزی قورتاراجق، تقسیم الاعمال قانونیلە عمل ایتمكدر. زیرا سلفلریمز تقسیم الاعمالڭ عملیلە جِنان علومە داخل اولمشلردر.
[خاتمە] بر غیر مسلم، یالڭز مسجدە كیرمكلە مسلمان اولمەسنە كافی اولمادیغی كبی، تفسیرڭ ویا شریعتڭ كتابلرینە، حكمت ویا جغرافیە ویا تاریخ كبی بر فنّڭ مسئلەسی كیرمسیلە تفسیر ویا شریعت اولاماز. هم دە بر مفسّر ویا فقیه متخصّص اولمق شرطیلە، حكمی یالڭز نفس شریعت و تفسیردە حجّتدر. یوقسە طُفَیْلی اولارق اذنسز تفسیر و شریعت كتابلرینە كیرمش امرلردە حجّت دگلدر. زیرا اونلردە طفیلی اولابیلیر. ناقلە عتاب یوقدر. اوت بر فندە سوزی حجّت اولانڭ
SAYFA 26
سائر فنلردە نقل ویا دعوا جهتیلە حكمنی حجّت طوتمق، تقسیم المحاسن و تفریق المساعی اولان قانون الٓهیسنە وجه رضا كوسترمەمك دیمكدر.
هم دە منطقجە مسلّمدركە، حكم، موضوع ایلە محمولڭ یالڭز وَجْهِ مَا ایلە تصوّرلرینی اقتضا ایدر. و اونلرڭ تشریحات سائرەسی ایسە، او فندن دگلدر. باشقە فنّڭ مسائلندن اولمق كركدر.
هم دە مقرّردركە، عامّ، خاصّە دلالات ثلاثەنڭ هیچ بریسی ایلە دلالت ایتمز. مثلا، تفسیر بیضاویدە{ بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} اولان آیتندە ارمنیە و آذربایجان طاغلرینڭ مابینندە اولان تأویلە نظر قطعی ایلە باقمق، اڭ بیوك منطقسزلقدر. زیرا اساسًا نقلدر. هم دە تعیینی قرآنڭ مدلولی دگلدر، تفسیردن صاییلماز. زیرا او تأویل، آیتڭ بر قیدینڭ باشقە فنّە استنادًا بر تشریحیدر.
بناءً علیه او مفسّرِ جلیلڭ تفسیردەكی ملكۀ راسخەسنە بویلە ضعیف نقطەلری بهانە طوتمق، شبهەلری ایراث ایتمك، انصافسزلقدر. ایشتە اصل حقائق تفسیر و شریعت میداندەدر. ییلدیزلر كبی پارلایور. او حقائقدەكی وضوح و قوّتدر، بنم كبی بر عاجزە جسارت ویرییور. بن دە دعوا ایدرم: تفسیرڭ و شریعتڭ نە قدر حقائق اساسیەسی وارسە برر برر نظر تدقیقە كتیریلسە، كورولوركە، حقیقتدن چیقوب حكمت ایلە طارتیلوب حق اولارق حقّە مُنْصَرِفدر. نە قدر شبهەلی نقطەلر وارسە، عمومًا جربزەلی ذهنلردن چیقوب صوڭرە دە اونلرە قاریشمش. كیمڭ اصل حقیقتلرینە بر شبهەسی وارسە، ایشتە میدان، كندینی اظهار ایتسین.
SAYFA 27
} [یدنجی مقدَّمە]{
مبالغە اختلالجیدر. شویلەكە: بشرڭ سجیەلرندندر، تلذّذ ایتدیگی شیدە میل التّزیّد و وصف ایتدیگی شیدە میل المجازفە و حكایە ایتدیگی شیدە میل المبالغە ایلە، خیالی حقیقتە قاریشدیرمقدر. بو سجیۀ سیّئە ایلە اییلك ایتمك، فنالق ایتمك دیمكدر. بیلمدیگی حالدە تزییدندن نقصان، اصلاحندن فساد، مدحندن ذمّ، تحسینندن قبح تولّد ایدر. زیرا موازنت و تناسبدن ناشی اولان حُسنی، (مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ) اخلال ایدر. ناصلكە بر علاجی استحسان ایدوب ازدیاد ایتمك، دوایی دائە انقلاب ایتمكدر.
اویلە دە، هیچ بر وقت حق اوڭا محتاج اولمایان مبالغەلی ترغیب و ترهیب ایلە، غیبتی قتلە مساوی ویا آیاقدە بَوْل ایتمك زنا درجەسندە كوسترمك ویا بر درهمی تصدّق ایتمك حجّە مقابل طوتمق كبی موازنەسز سوزلر، قتل و زنایی تخفیف و حجّڭ قیمتنی تنزیل ایدییورلر. بو سرّە بناءً، واعظ هم حكیم، هم محاكمەلی اولملیدر. اوت، موازنەسز واعظلر، چوق حقائق نیّرۀ دینیەنڭ خسوفنە سبب اولمشلردر.
مثلا، انشقاق قمر اولان معجزۀ متواترۀ باهرەیی، میل المجازفە ایلە، "ارضە نزول ایلە پیغمبرڭ ؐ جیبنە كیروب چیقمش" اولان علاوە، او كونش مثال معجزەیی سُها ییلدیزی كبی مخفی و قمر مثال اولان برهان نبوّتی مُنْخسف ایتدیگی كبی منكرلرینڭ بهانەلرینە قاپولر آچدی.
حاصل كلام: هر محبِّ دینە و عاشقِ حقیقتە لازمدر: هر شیئڭ قیمتنە قناعت ایتمك
SAYFA 28
و مجازفە و تجاوز ایتمەمكدر. زیرا مجازفە، قدرتە افترادر و "دائرۀ امكاندە داها احسن یوقدر" اولان سوزی، امام غزالی یە دیدیرن خلقتدەكی كمال و حُسنە عدم قناعتدر و استخفاف دیمكدر.
ای مخاطب افندی! بعضًا برهانڭ خدمتنی تمثیل دە كورویور. اویلەیسە باق، ناصل الماس، آلتین، كوموش، رصاص، حدید، اِلٰی اٰخِرِهٖ. هر برینڭ برر قیمت و خاصیت مخصوصەسی واردر و متخالفدر. اویلە دە، دینڭ مقاصدی، قیمت و ادلّەجە متفاوتدر. برینڭ یری خیال اولسە، اوتەكینڭ وجداندر. بَریكی، سرّڭ سرّندەدر. اوت، تجارتدە بر فَلْس ویا اون پارە یرندە بر الماس ویا بر آلتونی ویرسە، ناصل سفاهتنە حكم و تصرّفدن حجز اولونور. عكس قضیە ایلە اولسە، پك یرندە«یوها» ایشیتەجك. و تجّار اولمەیە بدل، حیّال بر مسخرە اولدیغی كبی.
كذالك، حقائق دینیەیی تمییز ایتمەین و هر بریسنە مستحق اولدیغی حق و اعتباری ویرمەین و هر حكمدە شریعتڭ سكّەسنی طانیمایان، حتّی او فابریقۀ معظّمەدەكی اجزالر، هر بری محوری اوزرندە حركتنە سكتە ویرن غیر ممیّزلر، هر بری بر عجمی آدمە بڭزركە، غایت منتظم و جسیم بر ماكینە ایچندە كوچك و لطیف بر چرخی كورویوركە، حركت و وضعیتندە بیوك چرخلری نظر سطحیسنجە مناسب كورونمدیگندن، ماكینە فنّندە بَهْرەسزلگیلە برابر، غرور نفس، نظر سطحیسنی اغفال ایلە آلداتارق، اصلاح نیتیلە وضع منتظمەدن تغییرە تشبّث ایدوب، بیلمدیگی حالدە فابریقەیی هرج و مرج ایدر، باشنی ییر.
الحاصل: شریعتڭ هر بر حكمندە شارعڭ بر سكّۀ اعتباری واردر. او سكّەیی اوقومق لازمدر. سكّەنڭ قیمتندن باشقە، او حكم هر شیدن مستغنیدر. هم دە لفظپردازانە و مبالغە جُویانە
SAYFA 29
و افراطپرورانەلرڭ تزیین و تصرّفلرندن بیڭ درجە مستغنیدر. دقّت اولونسونكە، بویلە مجازفلر، نصیحت ایتدكلری وقتدە نظر حقیقتدە نە درجە چركین اولویورلر.
ازجملە: بونلردن بریسی بر مجمع عظیمدە مسكراتدن تنفیر یولندە زجر شرعیلە قناعت ایتمەدن اویلە بر شی دیمشكە، یازمەسندن بن حجاب ایتدم. یازدقدن صوڭرە چیزدم. ای حریف! بو سوزلرڭلە شریعتە عداوت ایدییورسڭ. فرضا صَدیق اولسەڭ، صَدیق احمق اولورسڭ. عدوّ الدّیندن داها مضرسڭ.
[خاتمە] ای خارجدن و اوزاقدن اسلامیتی تنقید ایتمەیە چالیشان انصافسزلر! آلدانمایڭ، محاكمە ایدڭ! نظر سطحی ایلە اكتفا ایتمەییڭز. زیرا شو سزڭ بهانەلریڭزە سبب اولانلر، لسان شریعتدە علمای سٓوء ایلە مسمّادرلر. اونلرڭ موازنەسزلك، ظاهرپرستلكلرندن نشأت ایدن حجابڭ ماوراسنە باقیڭز. كورەجكسڭزكە، هر بر حقیقت اسلامیە نجم منیر كبی برهان نیّردر. نقش ازل و ابد، اوزرندە كورونویور.
اوت، كلام ازلیدن كلن ابدە كیدەجكدر. فقط اسفا! حبّ نفس و طرفدار نفس و عجز و انانیتدن نشأت ایدن تبرّئ نفس ایلە كندی قباحتنى باشقەسنە آتییور. شویلە یاڭلیشە محتمل اولان سوزینی ویا خطایە قابل اولان فعلنی، بر بیوك ذاتە ویاخود معتبر بر كتابە، حتّی بعضًا دینە، چوق دفعە حدیثە، اڭ نهایت قدرە اسناد ایتمكلە، كندینی تبرّی ایتمك ایستەیور. حاشا، ثمّ حاشا! نوردن ظلمت كلمز. كندی آیینەسندە كورولن ییلدیزلری ستر ایتسە دە، سمادەكی ییلدیزلری ستر ایدەمز. فقط كندی كورەمز.
ای معترض آغا! آغلامق ایستەین چوجق كبی ویا انتقام ایستەین كینەدار دوشمان كبی بهانە ماهانە
SAYFA 30
آرامقلە خلاف شریعتلە وجودە كلن احوالی و سٓوء تفهّمدن نشأت ایدن شُبُهاتی سند طوتمق، اسلامیتە لكە كتیرمك، پك بیوك انصافسزلقدر. زیرا بر مسلمڭ هر بر صفتی اسلامیتدن نشأت ایتمك لازم كلمز.
} [سكزنجی مقدَّمە]{
تمهید: شو كلن اوزون مقدَّمەدن اوصانما. زیرا نهایتی، نهایت درجەدە مهمدر. هم دە شو كلن مقدَّمە، هر كمالی محو ایدن یأسی ئولدیرر. و هر بر سعادتڭ مایەسی اولان امیدی حیاتلاندیرر. و ماضی باشقەلرە و استقبال بزە اولاجغنە بشارت ویرر. تقسیمە راضی یز. ایشتە موضوعی، ابنای ماضی ایلە ابنای مستقبلی موازنە ایتمكدر. هم دە مكاتب عالیەدە الف و با اوقونمییور. ماهیت علم بر دخی اولسە، صورت تدریسی باشقەدر. اوت، ماضی دینیلن مكتب حسّیاتلە، استقبال دینیلن مدرسۀ افكار بر طرزدە دگلدر.
اوّلا: ابنای ماضیدن مرادم، اسلاملرڭ غیریسندن اوننجی عصردن اوّل اولان قرون وسطی و اُولٰی در. اما ملّت اسلام، اوچ یوز سنەیە قدر ممتاز و سرفراز و بش یوز سنەیە قدر فی الجملە مظهر كمالدر. بشنجی عصردن اون ایكنجی عصرە قدر بن«ماضی» ایلە تعبیر ایدرم، اوندن صوڭرە«مستقبل» دیرم.
بوندن صوڭرە معلومدركە، انساندە مدبّر غالب، یا عقل ویا بصردر. تعبیر دیگر ایلە یا افكار ویا حسّیاتدر. ویاخود یا حقدر ویا قوّتدر. ویاخود یا حكمت ویا حكومتدر. ویاخود یا میولات قلبیەدر ویا تمایلات عقلیەدر. ویاخود یا هوا ویا هدادر. بوڭا بناءً كورویورزكە،
SAYFA 31
ابنای ماضینڭ بر درجە صافی اولان اخلاق و خالص اولان حسّیاتلری غلبە چالارق غیر منوّر اولان افكارلرینی استخدام ایدرك شخصیات و اختلافات میدانی آلدی. فقط ابنای مستقبلڭ بر درجە منوّر اولان افكارلری هوس و شهوتلە مظلِم اولان حسّیاتلرینە غلبە ایدرك امرینە مسخّر أیلەدیگندن، حقوق عمومیەنڭ حكم فرما اولاجغی محقّق اولدی. انسانیت بر درجە تجلّی ایتدی. بشارت ویرییوركە، اصل انسانیت كبرا اولان اسلامیت، سمای مستقبلدە و آسیەنڭ جِنانی اوزرندە بلوطسز كونش كبی پَرتَوْ اَفشان اولاجقدر.
وقتاكە ماضی درەلرندە حكم فرما اولان غرض و خصومت و میل التفوّقی تولید ایدن، حسّیات و میولات و قوّت ایدی. او زمانڭ اهلنی ارشاد ایچون اقناعیات خطابیە كافی ایدی. زیرا حسّیاتی اوخشایان و میولاتە تأثیر ایتدیرن، مدّعایی مزیَّنە و شعشعەلاندیرمق ویاخود هائلە ویا قوّۀ بلاغتلە خیالە مأنوس قیلمق، برهانڭ یرینی طوتار ایدی. فقط بزی اونلرە قیاس ایتمك، حركت رِجْعِیە ایلە او زمانڭ كوشەلرینە صوقمق دیمكدر. هر بر زمانڭ بر حكمی وار. بز دلیل ایسترز، تصویر مدّعا ایلە آلدانمایز.
وقتاكە حال صحراسندە استقبال طاغلرینە دائما یاغمور ویرن حقائق حكمتڭ معدن تَبَخُّراتی افكار و عقل و حق و حكمت اولدقلرندن یڭی تولّدە باشلایان میل تحرّئ حقیقت و عشق حق و منفعت عمومیەیی منفعت شخصیەیە ترجیح و میل انسانیتكارانەیی انتاج أیلەین براهین قاطعەدن باشقە اثبات مدّعا بر شیلە اولماز. بز اهل حالز، نامزد استقبالز. تصویر و تزیین مدّعا، ذهنمزی اشباع ایتمییور. برهان ایسترز.
SAYFA 32
براز دە ایكی سلطان حكمندە اولان ماضی و استقبالڭ حسنات و سیئاتلرینی ذكر ایدەلم. ماضی اولكەسندە اكثریتلە حكم فرما، قوّت و هوا و طبیعت و میولات و حسّیات اولدیغندن. سیئٓاتندن بری، هر بر امردە،- وَلَوْ فی الجملە اولسون- استبداد و تحكّم وار ایدی. هم دە مسلك غیرە خصومتە، كندی مسلگنە التزام و محبّتدن داها زیادە اهتمام اولونور ایدی. هم دە بر شخصە خصومتڭ، باشقەسنڭ محبّتی صورتندە تظاهری ایدی. هم دە كشف حقیقتە مانع اولان التزام و تعصّب و طرفدارلغڭ مداخلەلری ایدی.
حاصل كلام: میولات مختلفە اولدقلرندن، طرفدارلق حسّی، هر شیئە پارماق اورمق ایلە اختلافاتلە اختلال چیقاریلدیغندن، حقیقت ایسە قاچوب كیزلنیر ایدی. هم دە استبداد حسّیاتڭ سیّئەلرندندركە، مسالك و مذاهبی اقامە ایدەجك، غالبًا تعصّب ویا تضلیلِ غیر ویا سفسطە ایدی. حالبوكە اوچی دە نظر شریعتدە مذموم و اخوّت اسلامیەیە و نسبت همجنسیەیە و تعاون فطری یە منافیدر.
حتّی او درجە اولویور، بونلردن بری تعصّب و سفسطەسنی ترك ایدرك ناسڭ اجماع و تواترینی تصدیق ایتدیگی كبی، بردن مذهب و مسلكنی تبدیل ایتمەیە مضطر قالییور. حالبوكە تعصّب یرندە حق و سفسطە یرندە برهان و تضلیل غیر یرندە توفیق و تطبیق و استشارە ایدرسە، دنیا برلشسە، حق اولان مذهب و مسلكنی بر پارچە تبدیل ایدەمز. ناصلكە زمان سعادتدە و سلف صالحین زمانلرندە حكم فرما، حق و برهان و عقل و مشورت اولدقلرندن، شكوك و شبهاتڭ حكملری اولماز ایدی.
كذالك كورویورزكە، فنّڭ همّتیلە، زمان حالدە فی الجملە، ان شٓاء اللّٰه استقبالدە بِتَمامِهٖ
SAYFA 33
حكم فرما، قوّتە بدل حق و سفسطەیە بدل برهان و طبعە بدل عقل و هوایە بدل هدا و تعصّبە بدل متانت و غرضە بدل حمیت و میولات نفسانیەیە بدل تمایلات عقول و حسّیاتە بدل افكار اولاجقلردر. قَرْن اوّل و ثانی و ثالثدەكی كبی و بشنجی قرنە قدر فی الجملە اولدیغی كبی. بشنجی عصردن شیمدی یە قدر قوّت، حقّی مغلوب أیلەمش ایدی.
سلطنت افكارڭ اجرای حسنەسندندركە، حقائق اسلامیتڭ كونشی، اوهام و خیالات بلوطلرندن قورتولمش، هر یری تنویرە باشلامشدر. حتّی دینسزلك باتاقلغندە تعفّن ایدن آدملر دخی او ضیا ایلە استفادەیە باشلامشدرلر.
هم دە مشورت افكارڭ محاسنندندركە، مقاصد و مسالك، برهان قاطع اوزرینە تأسّس و هر كمالە مُمِدّ اولان حق ثابت ایلە حقائقی ربط أیلەمسیدر. بونڭ نتیجەسی.. باطل، حق صورتنی كییمكلە افكاری آلداتماز.
ای اخوان مسلمین! حال، لسان حال ایلە بزە بشارت ویرییوركە سرِّ{ وَقُلْ جَٓاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ} بویننی قالدیرمش، أل ایلە استقبالە اشارت ایدوب، یوكسك سس ایلە اعلان ایدییوركە، دهرە و طبایع بشرە، دامن قیامتە قدر حاكم اولاجق، یالڭز عالم كَوْندە عدالت ازلیەنڭ تجلّی و تمثالی اولان حقیقت اسلامیتدركە، اصل انسانیت كبرا دینیلن شی اودر.
انسانیت صغرا دینیلن محاسن مدنیت، اونڭ مقدَّمەسیدر. كورولمییورمیكە، تلاحقدن نشأت ایدن تنوّر افكار ایلە طوپراغە بڭزەین اوهام و خیالاتی، حقائق اسلامیەنڭ اوموزی اوزرندن خفیفلشدیرمشدر. بو حال كوسترییوركە، نجوم سمای هدایت اولان او حقائق تمامًا انكشاف و تلألؤ و لمعەنِثار اولاجقدر. (عَلٰی رَغْمِ اُنُوفِ الْاَعْدَٓاءِ)
SAYFA 34
اگر ایسترسەڭ، استقبال ایچنە كیر، باق! حقیقتلرڭ میدانندە حكمتڭ تحت نظارت و مراقبەسندە تثلیث ایچندە توحیدی آرایانلر، سفسطە ایدرك اصل توحید محض و اعتقاد كامل و عقل سلیم قبول ایتدیگی عقیدۀ حق ایلە مجهّز و سیف برهان ایلە متقلّد اولانلرلە مبارزە و محاربە ایدرسە، ناصل بردن مغلوب و منهزم اولویور.
قرآنڭ اسلوب حكیمانەسنە یمین ایدرمكە، نصاری یی و امثالنی هوالاندیرارق ضلالت درەلرینە آتان، یالڭز عقلی عزل و برهانی طرد و رهبانی تقلید ایتمكدر. هم دە اسلامیتی دائما تجلّی و انبساط افكار نسبتندە حقائقی انكشاف ایتدیرن، یالڭز اسلامیتڭ حقیقت اوزرندە اولان تأسُّس و برهان ایلە تقلُّدی و عقل ایلە مشورتی و تخت حقیقت اوستندە بولونمسی و ازلدن ابدە متسلسل اولان حكمتڭ دساتیرینە مطابقت و محاكاتیدر. عجبا كورولمییور، آیاتڭ اكثر فواتح و خواتمندە نوع بشری وجدانە حوالە و عقلڭ استشارەسنە حمل ایتدیرییور. دییور:
{ اَفَلَا يَنْظُرُونَ و فَانْظُرُوا و اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ و اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ و تَتَفَكَّرُوا و مَا يَشْعُرُونَ و يَعْقِلُونَ و لَا يَعْقِلُونَ و يَعْلَمُونَ و فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِی الْاَبْصَارِ}
بن دخی دیرم: (فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِی الْاَلْبَابِ)
} [خاتمە]{
(فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِی الْاَلْبَابْ) ظاهردن عُبور ایدیڭز! حقیقت سزی بكلەیور. فقط كوردیگڭز وقت اینجیتمەییڭز. اصحّ و لازم.
SAYFA 35
} [طقوزنجی مقدَّمە]{
عقول سلیمە یانندە محقّقدركە، خلقتدە خیر اصل، شر ایسە تبعیدر. خیر كلّی، شر جزؤیدر. شویلە كورونویوركە، عالمڭ هر بر نوعنە دائر بر فن تشكّل ایتمش و ایتمكدەدر. فن ایسە، قواعد كلّیەدن عبارتدر. كلّیت قاعدە ایسە، او نوعدە اولان حسن انتظامنە كشّافدر. دیمك جمیع فنون، حسن انتظامە برر شاهد صادقدر.
اوت، كلّیت انتظامە دلیلدر. زیرا بر شیدە انتظام اولمازسە، حكم كلّیتیلە جریان ایدەمز. چوق استثناآتیلە پریشان اولویور. بو شاهدلری تزكیە ایدن، نظر حكمتلە استقرای تامدر. فقط بعضًا انتظام كورولمییور. چونكە دائرەسی، افق نظردن داها كنیش، تمامًا تصوّر و احاطە اولونمدیغی ایچون، نظامڭ تصویر بی مثالی كندینی كوسترەمییور.
بناءً علیه عموم فنونڭ شهادتلریلە و نظر حكمتدن نشأت ایدن استقرای تامّڭ تصدیقیلە ثابتدركە، خلقت عالمدە مقصود بالذّات و غالب مطلق، یالڭز حسن و خیر و حق و كمالدر. اما شرّ و قبح و باطل ایسە، تَبَعیە و مغلوبە و مغمورەدرلر. اگر چندان صولت ایتسەلر دە، موقّتدر.
هم دە ثابتدركە، اكرمِ خلق بنی آدمدر. استعدادی و صنعتی بوڭا شاهددر. هم دە بنی آدمڭ اڭ اشرفی، اهل حق و حقیقت اولان طوغری مسلمانلردر. حقائق اسلامیت بوڭا شهادت ایتدیگی كبی، استقبالڭ وقوعاتی دە تصدیق ایدەجكدر.
هم دە ثابتدركە، اكمل كلّ، محمّددر (علیه الصّلاة والسّلام). معجزاتی و اخلاق كاملەسی شهادت ایتدیگی كبی، محقّقین نوع بشر دە تصدیق ایدرلر. حتّی اعداسی دە تسلیم ایدییورلر و ایتمەیە مجبوردرلر.
SAYFA 36
وقتاكە بو بویلە، شو شویلە و او اویلەدر. عجبا نوع بشر شقاوتیلە او فنونلرڭ شهادتنی جرح و استقرای تامّی نقض و ابطال و مشیئت الٓهیەسنڭ قارشوسندە تمرّد، تعنّدە مقتدر اولاجقمیدر؟
كلّا، مقتدر اولماز و اولاماز. عادل و حكیم مطلقڭ رحمن و رحیم اسمنە قَسم ایدرم: نوع بشر، شر و قبح و باطلی، زحمتسز، یعنی«بِسَلَامَةِ الْاَمْرْ» ایلە هضم ایدەمیەجكدر. هم دە حكمت الٓهیە مساعدە ایتمیەجكدر.
اوت، حقوق عمومیۀ كائناتە جنایت ایدن عفو اولونماز، راه عدم ویریلمز. اوت، بیڭلر سنە شرّڭ غلبەسی یالڭز بو دنیادە اڭ اقلّ بیڭ سنە مغلوبیت مطلقە ایلە نتیجە ویرەجكدر. عالم اخرادە خیر، شرّی اعدام ابدی ایلە محكوم ایدەجكدر. یوقسە عالمڭ، منتظمە و مكمّلە و اوامر الٓهیەیە مُطیعە اولان سائر انواع و اجناس، بو پریشان و شقاوتجی اولان نوع بشری كندیلری ایچندە قبول ایتمیەرك، حقوق وجوددن اسقات و ظلمت خانۀ عدمە نفی و وظیفۀ خلقتدن طرد ایتمك اقتضا و عرض حال ایدەجكلردر. بو ایسە بتون استعدادات بشریەیی و عالمدە سلطنت سورمك و آخرتدە سعادت ابدیەیە مظهر اولمق ایچون مجهّز ایدیلن قابلیاتی و میولاتی عبث و بیهودە اولمقلغی استلزام ایدر. عبث ایسە استقرای تامّە مناقض اولدیغی كبی، صانع حكیمڭ حكمتنە دخی معارض و نبیّ صادقڭ حكمنە دە مخالفدر. اوت، استقبال بو دعوالرڭ بر قسمنی تصفیە ایدەجكدر. فقط تمام تصفیەسی ایسە آخرتدە كورولەجكدر. شویلە:
اشخاصدن قطع نظر، نوعی و عمومی حسن و حقّڭ میدان غلبەسی استقبالدر. بز ئولسەك، ملّتمز باقیدر. قرق سنە ایلە راضی دگلز. اڭ اقلّ بیڭ سنە غلبەیی ایسترز. لكن هم شخصی، هم عمومی، هم جزؤی، هم كلّی اولان حسن، حق و خیر و كمالڭ میدان غلبەسی و محكمۀ كبراسی..