Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 52
} [برنجی مسئلە]{
سنڭ مُنصف اولان ذهنڭە معلومدركە، كُرَویت ارض و یرڭ یووارلاقلغنە.. محقّقین اسلام- اگرچە اتّفاقِ سكوتیلە اولسە- اتّفاق ایتمشلردر. اگر بر شبهەڭ وارسە،«مقاصد» و«مواقف» ە كیت.. مقصدە وقوف و اطّلاع پیدا ایدەجكسڭ و كورەجكسڭ: سَعْدْ ؇ و سَیِّدْ ؇، طوپ كبی كرەیی اللرندە طوتمشلر، هر طرفنە تماشا ایدییورلر.
اگر او قاپی سڭا آچیلامدی.«مفاتیح الغیب» اولان امام رازینڭ؇ كنیش اولان تفسیرینە كیر و سریر تدریسدە او داهی امامڭ حلقۀ درسندە اوتور، درسنی دیڭلە.
اگر اونڭ ایلە مطمئن اولامدڭ. ارضی، كرویت قابنە صیغیشدیرامدڭ. ابراهیم حقّنڭ؇ آرقەسنە دوش، حجّّت الاسلام اولان امام غزالینڭ ؇ یاننە كیت، فتوا ایستە. دیكە: "كُرَویتدە مُشاحّت وارمیدر؟" البتە دییەجك: "قبول ایتمزسەڭ مُشاحّت واردر." زیرا تا زمانندنبری شویلە بر فتوا كوندرمش: "كیم كُرَوِیَتِ ارض كبی برهان قطعیلە ثابت اولان بر امری، دینە حمایت بهانەسیلە انكار و ردّ ایتسە، دینە جنایت عظیم ایتمش اولور. زیرا بو، صداقت دگل، خیانتدر."
اگر امّیسڭ فتوایی اوقویامییورسڭ. بزم هم عصریمز و فكرًا برادریمز اولان حسین جسرینڭ ؇ سوزینی دیڭلە! زیرا یوكسك سسلە منكِرِ كُرویتی تهدید ایتدیگی كبی، حقیقت قوّتیلە پرواسز اولارق دیر: "كیم دینە استناد ایلە، حمایت یولندە مدوَّریت ارضی انكار ایدر ایسە، صدیق احمقدر، عدوّ شدیددن داها زیادە ضرر ویرمش اولور."
اگر بو یوكسك سسلە سنڭ یاتمش اولان فكر حقیقتڭ اویقودن قالقمدیسە و كوزڭ دە آچیلامدی.
SAYFA 53
ابن هُمام ؇ و فخر الاسلام ؇ كبی ذاتلرڭ اللرینی طوت، امام شافعی یە ؇ كیت، استفتا ایت، دیكە: "شریعتدە واردر: بر وقتدە بش وقتڭ نمازی قیلینیر. هم دە بر قوم واردر، یاتسو نمازلرینڭ وقتی بعض وقتدە یوقدر. هم دە بر قوم واردر، كونش چوق كونلردە غروب و چوق كیجەلردە طلوع ایتمز. ناصل اوروچ طوتاجقلر؟" هم دە استفسار ایتكە: "شرطڭ تعریف شرعیسی اولان سائر اركانە مقارن اولان شیدر. ناصل نمازدە شرط اولان استقبال قبلەیە انطباق ایدر. حالبوكە یالڭز قیام و یاری قُعوددە مقارنت واردر؟"
امین اول، امام شافعی ؇ مسئلۀ اُولٰی یی شرقدن و غربدن كچن دائرەنڭ مدوَّریتیلە تصویر ایدەجكدر. ایكنجی و اوچنجی مسئلەیی دخی، جنوبدن شمالە مُمْتد اولان دائرەنڭ مقوَّسیتیلە تطبیق ایدەجكدر. برهان عقلی كبی جواب ویرەجكدر. هم دە قبلە مسئلەسندە دییەجك: "قبلە و كعبە اویلە بر عمود نورانیدركە، سماواتی عرشە قدر طاقمش و نظم ایدوب كرۀ ارضڭ طبقاتنی فرشە قدر دلەرك كائناتڭ منتظم بر عمود نورانیسی اولمشدر.
اگر غطا و پردە كشف اولونسە، خطّ شاقول ایلە سنڭ كوزیڭڭ شعاعی، نمازڭ هر بر حركتندە عین قبلە ایلە تماس و مصافحە ایدەجكدر.
ای برادر! اگر سن ظنّ ایتدیگم آدملردنسەڭ، عجیب خولیالرڭ علم خیالدن باشقە بر یر بولامادیغندن، بر قیمتی یوقدر، تا قلبە كیرەبیلسین. سن دە اینانمایورسڭ، نفسڭی قاندیرامییورسڭ.. فقط صاپمشسڭ.
اگر او خیالاتە آچیق و حقیقتە قپالی اولان قلبڭزدە پك چوق دفعە متخیِّلەڭزدن داها كوچك اولان كرۀ ارض یرلشمز ایسە، توسیع ذهن ایچون نظرڭ افقنی كنیشلتدیر. بر مجلس حكمندە كچن ارضڭ
SAYFA 54
ساكنلرینی كور، سؤٓال ایت. زیرا أو صاحبی اوینی بیلیر. اونلر عمومًا مشاهدە و تواتر ایلە بر لسانلە سڭا سویلەیەجكلر: "یاهو! بزم بشیگمز و فضای عالمدە شمندوفریمز اولان كرەمز او قدر دیوانە دگلدر. اجرام علویەدە جاری اولان قاعدە و قانون الٓهیدن شذوذ و سركشلك ایتسین." هم دە دلائل مجسّمۀ مُسَطَّحە اولارق خریطەلری ابراز ایدەجكدر.
اشارت: نظام خلقت عالم دینیلن شریعت فطریۀ الٓهیە. مولوی كبی جذبە طوتان مجذوب و مسافر اولان كرۀ ارضە، كونشە اقتدا ایدن صَفْبَسْتە ییلدیزلرڭ صفندە طوروب اطاعت ایتمەسنی فرض و واجب قیلمشدر. زیرا زمین، سما ایلە برابر{ اَتَیْنَا طَٓائِع۪ینَ} دیمشلردر. طاعت ایسە، جماعت ایلە داها افضل و داها احسندر.
الحاصل: صانع عالم، ارضی ایستەدیگی كبی و حكمتی اقتضا ایتدیگی كبی یاراتمشدر. سزڭ ای اهل خیال، تشهّی ایلە ایستەدیگڭز كبی یاراتمامشدر. عقللریڭزی كائناتە مهندس ایتمەمشدر.
تنبیه: ضعف عقیدەیە ویاخود سوفسطائی مذهبنە اولان میلە.. ویاخود داها آلمامش، یڭی مشتری اولمەسنە اشارت ایدن امورڭ بری دە.. "بو حقیقت، دینە منافیدر" اولان كلمۀ حَمْقادر. زیرا برهان قطعی ایلە ثابت اولان بر شیئی حق و حقیقت اولان دینە مخالف اولدیغنە احتمال ویرن و منافاتندن خوف ایدن آدم، خالی دگل، یا دماغندە بر سوفسطائی كیزلنمش، قاریشدیرییور.. ویاخود قلبنی دلەرك بر موَسوِس صاقلانمش، اختلال ایدییور.. ویاخود یڭیدن دینە مشتری اولمش، تنقید ایلە آلمق ایستەیور.
SAYFA 55
} [ایكنجی مسئلە]}{
پوشیدە اولماسین، ثور و حوتڭ قصّۀ مشهورەسی، اسلامیتڭ دخیل و طُفیلیسیدر.
راویسیلە برابر مسلمان اولمشدر. ایسترسەڭ مقدّمۀ ثالثەیە كیت، كورەجكسڭ، هانكی قاپیدن دائرۀ اسلامیتە داخل اولمشدر. اما ابن عبّاسەؓ اولان نسبتڭ اتّصالی ایسە، دردنجی مقدّمەنڭ آیینەسنە باق، او الحاقڭ سرّینی كورەجكسڭ. بوندن صوڭرە مرویدر: "ارض، ثور و حوت اوزرندەدر." حدیث اولارق روایت ایدیلییور.
اوّلا: تسلیم ایتمییورزكە، حدیثدر. زیرا اسرائیلیاتڭ نشانی واردر.
ثانیًا: حدیث اولسە دە، ضعف اتّصال ایچون یالڭز ظنّی افادە ایدن آحددندر. عقیدەیە داخل اولماز، زیرا یقین شرطدر.
ثالثًا: متواتر و قطعیّ المتن اولسە دە، قطعیّ الدّلالت دگلدر. اگر ایسترسەڭ بشنجی مقدّمەیە مراجعتلە، اون برنجی مقدّمە ایلە مشاورە ایت! كورەجكسڭ، ناصل خیالات، ظاهرپرستلری هوالاندیرمش، بو حدیثی مَحَامِلِ صحیحەدن چویرمشلردر.
ایشتە وجوه صحیحە اوچدر:
ناصل ثور و نَسْر و انسان و دیگریلە مسمّا اولان حملۀ عرش، ملائكەدر. بو ثور و حوت دخی، اویلە ایكی ملائكەدر. یوقسە عرش اعظمی ملائكەیە.. كرەیی، كُرە كبی همّتە محتاج اولان بر اوكوزە تحمیل ایتمك، نظام عالمە منافیدر.
هم دە لسان شریعتدن ایشیتیلییور: هر بر نوعە مخصوص و او نوعە مناسب بر ملك مؤكّل واردر.
SAYFA 56
بر مناسبتە بناءً او ملك او نوعڭ اسمیلە مسمّا، بلكە عالم ملائكەدە اونڭ صورتیلە متمثّل اولویور. حدیث اولارق ایشیتیلییور: "هر آقشامدە كونش عرشە كیدر، سجدە ایدر. اذن آلییور، صوڭرە كلییور." اوت، شمسە مؤكّل اولان ملك.. اسمی شمس، مثالی دە شمسدر. اودر، كیدر، كلیر.
هم دە حكمای الٓهیّون نزدندە هر بر نوع ایچون حیّ و ناطق و افرادە امداد ویریجی و مُسْتَمِدّی بر ماهیت مجرّدە واردر. لسان شریعتدە ملك الجبال و ملك البحار و ملك الامطار كبی اسملر ایلە تعبیر ایدیلیر. فقط تأثیر حقیقیلری یوقدر. مؤثّر حقیقی یالڭز ذات اقدسدر.
(اِذْ لَا مُؤَثِّرَ فِی الْكَوْنِ اِلَّا اللّٰهُ)
اسباب ظاهریەنڭ وضعندەكی حكمت ایسە: اظهار عزّت و سلطنت تعبیر اولونان دست قدرت، پردەسز دائرۀ اسبابە مُنْعَطِف اولان نظرە قارشو، ظاهرًا امور خسیسە ایلە مباشرت و ملابستی كورولمەمكدەدر. فقط دائرۀ عقیدە دینیلن حق و ملكوتیتدە هر شی علویدر. دست قدرتڭ پردەسز مباشرتی عزّتە مناسبدر.{ ذٰلِكَ تَقْد۪یرُ الْعَز۪یزِ الْعَل۪یمِ}
ایكنجی مَحْمِلْ: ثور، عمارت و زراعت ارضڭ اڭ بیوك واسطەسی اولان اوكوزدر. حوت ایسە، اهل سَواحلڭ، بلكە پك چوق نوع بشرڭ مدار معیشتی اولان بالیقدر.
ناصل بری سؤٓال ایدرسە: "دولت نە شی اوستندەدر؟" جواب ویریلیر: "قیلیچلە قلم اوستندەدر." ویاخود "مدنیت نە ایلە قائمدر؟" "معرفت و صنعت و تجارت ایلە" جواب ویریلیر. ویاخود "نوع بشر، نە شی اوزرندە بقا بولور؟" جواب ایسە: "علم و عمل اوستندە بقا بولور."
SAYFA 57
كذالك، وَاللّٰهُ اَعْلَمْ، فخر كائنات ؐ بوڭا بناءً جواب ویرمش. شویلە سؤٓال ایدن ذات- ایكنجی مقدّمەنڭ سرّیلە- بویلە حقائقە ذهنی استعداد كسب ایتمدیگندن، وظیفەسی اولمایان بر شیدن سؤٓال ایتدیگی كبی، پیغمبریمزؐ دە اصل لازم اولان شویلە جواب بیوردیكە: "یر، ثور اوستندەدر." زیرا یرڭ عمارتی نوع بشر ایلەدر. نوع بشردن اولان اهل قُرَانڭ منبع حیاتلری زراعت ایلەدر. زراعت ایسە، اوكوزڭ اوموزی اوستندەدر و ذمّتندەدر. قسم دیگری اولان اهل سَواحلڭ اعظم معیشتلری، بلكە اهل مدنیتڭ بیوك بر معدن تجارتلری، بالیغڭ جوفندە و حوتڭ اوستندەدر. (كُلُّ الصَّیْدِ ف۪ی جَوْفِ الْفَرَا) مسئلەسنە ماصدقدر. بو لطیف بر جوابدر. مزاح دە اولسە حقدر. زیرا مزاح ایتسە دە یالڭز حق سویلر. فرضا، سائل كیفیتِ خلقتدن سؤٓال ایتمشسە، فنّ بیاندە اولان (تَلَقَّی السَّامِعُ بِغَیْرِ الْمُتَرَقَّبِ) قاعدەسنڭ اسلوب حكیمانەسیلە، لازم و ایستەدیگی جوابی ویرمشدر. یوقسە خستە اولان سائل، اشتهای كاذبیلە ایستەدیگی جوابی ویرمەمشدر. و{ یَسْئَلُونَكَ عَنِ الْاَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوَاق۪یتُ لِلنَّاسِ} بو حقیقتە بر براعت الاستهلالدر.
اوچنجی مَحْمِلْ: ثور و حوت، ارضڭ مَحْرَكِ سنویسندە مقدّر اولان ایكی برجدر. او برجلر اگر چندان فرضی و موهومەدرلر. اصل اجرامی نظم و ربط ایلە یوكلنمش اولان عالمدە جاری و لفظًا و اصطلاحًا جاذبۀ عمومیە ایلە مسمّا اولان عادات اللّٰهڭ قانونی او برجلردە تمركز و تحصّل ایتدیگندن، "ارض برجلر اوستندەدر" اولان تعبیر حكیمانە جائزدر. بو محمل، حكمت جدیدە نقطۀ نظرندەدر. زیرا حكمت عتیقە، برجلری سمادە.. حكمت جدیدە ایسە مدار ارضدە فرض ایتمشلردر. بو تأویل، یڭی حكمتڭ نظرندە بیوك بر قیمتی تضمّن ایدر.
SAYFA 58
هم دە مرویدر: سؤٓال تعدّد ایتمش. بر كرە "حوت اوستندەدر." دیمك بر آیدن صوڭرە "ثور اوستندەدر" دینیلمشدر. یعنی فضای غیر محدودەنڭ هر طرفندە منتشر اولان مزبور قانونڭ خیوط وَاشِعەلرینڭ نقطۀ محراقیەسی اولان حوت برجندە تمركز ایتدیگندن، كرۀ ارض دَلْوْ برجندن قوشوب حوتدەكی تدلّی ایدن قانونی طوتوب، شجرۀ خلقتڭ بر دالیلە ثمرە كبی آصیلدی. ویاخود قوش كبی قوندی. صوڭرە طیّار اولان یر، یووەسنی برجُ ثور اوستندە یاپمش دیمكدر. بونی بیلدكدن صوڭرە انصافلە دقّت ایت! بشنجی مقدّمەنڭ سرّیلە اهل خیالڭ اختراعْ كَرْدەسی اولان قصّۀ عجیبۀ مشهورەدە، عجبا حكمت ازلیەیە اسنادِ عبثیت و صنعت الٓهیەدە اثباتِ اسراف و برهان صانع اولان نظام بدیعی اخلال ایتمكدن باشقە نە ایلە تأویل اولوناجقدر؟ نفرین، هَزاران نفرین، جهلڭ یوزینە!
} [اوچنجی مسئلە]{
قاف طاغیدر.
اشارت: معلومدر، بر شیئڭ ماهیتنڭ كیفیتنی بیلمك باشقەدر، او شیئڭ وجودینی تصدیق ایتمك یینە باشقەدر. بو ایكی نقطەیی تمییز ایتمك لازمدر. زیرا چوق شیلرڭ اصل وجودی یقین ایكن، وهم اوندە تصرّف ایدرك، تا امكاندن امتناع درجەسنە چیقارییور. ایسترسەڭ یدنجی مقدّمەدن سؤٓال ایت.. سڭا "نَعَمْ" جوابی ویرەجكدر. هم دە چوق شیلرڭ متنلری قطعی ایكن، دلالتلرندە ظنون تزاحم أیلەمشلردر. بلكە "مراد نەدر؟" اولان سؤٓالنڭ جوابندە، اَفهام متحیّر اولمشلردر. ایسترسەڭ اون برنجی مقدّمەنڭ صدفنى آچ. بو جوهری بولاجقسڭ.
SAYFA 59
[تنبیه]
وقتاكە بو بویلەدر.«قاف» ە اشارت ایدن قطعیُّ المتنلردن یالڭز{ قٓ وَالْقُرْاٰنِ الْمَج۪یدِ} در. حالبوكە جائزدر.. «قاف»،«ص» كبی اولسون. دنیانڭ شرقندە دگل، بلكە آغزڭ غربندەدر. شو احتمال ایلە دلیل یقینیّتدن دوشر. هم دە قطعیُّ الدّلالت بوندن باشقە اولمادیغنڭ بر دلیلی، شرعڭ مجتهدلرندن اولان قَرَافٖی نڭ (لَٓا اَصْلَ لَەُ) دیمەسیدر. لكن ابن عبّاسەؓ اسناد اولونان كیفیت مشهورەسی، دردنجی مقدّمەیە باق. وجه نسبتی سڭا تمثّل ایدەجكدر. حالبوكە ابن عبّاسڭؓ هر سویلەدیگی سوزی، حدیث اولمسی لازم كلمدیگی كبی، هر نقل ایتدیگی شیئی دە اونڭ مقبولی اولمق لازم كلمز. زیرا ابن عبّاسؓ كنچلگندە اسرائیلیاتە، بعض حقائقڭ تظاهری ایچون حكایت طریقیلە بر درجە عطف نظر أیلەمشدر.
اگر دیرسەڭ: "محقّقین صوفیە،«قاف» ە دائر پك چوق تصویراتدە بولونمشلردر؟" بوڭا جوابًا دیرم:
مشهور اولان عالم مثال، اونلرڭ جولانگاهیدر. بز البسەمزی چیقاردیغمز كبی، اونلر دە جسدلرینی چیقاروب سیر روحانی ایلە او مَعْرَضْگاه عجائبە تماشا ایدییورلر.«قاف» ایسە، او عالمدە اونلرڭ تعریف ایتدكلری كبی متمثّلدر. بر پارچە آیینەدە، سماوات و نجوم تمثّل ایتدكلری كبی، بو عالم شهادتدە ولو كوچك شیلر دە اولسە، چكردك كبی، عالم مثالدە تجسّم معانینڭ تأثیریلە بر بیوك آغاچ اولویور. بو ایكی عالمڭ احكاملری بربرینە قاریشدیریلماز. محیی الدّین عربینڭ ؇ مَغْزِ كلامنە مطّلع اولان، بونی تصدیق ایدر. اما عوامڭ یاخود عوام كبی آدملرڭ مابینلرندە مشتهر اولان كیفیتیكە-«قاف» یرە محیطدر و متعدّددر.. هر ایكیسنڭ اورتەسندە بش یوز سنەدر.. و ذروەسی سمانڭ
SAYFA 60
كَتفنە مُماسدر.. اِلٰی اٰخِرِ خَیَالَاتِهِمْ- بونی، نە قیمتدە اولدیغنی بیلمك ایسترسەڭ، كیت اوچنجی مقدّمەدن فناریڭی یاق. صوڭرە كل، بو ظلماتە كیر. بلكە آب حیات اولان بلاغتنی كورەجكسڭ.
اگر بزم بو مسئلەدە اولان اعتقادیمزی آڭلامق ایسترسەڭ، بیلكە، بن«قاف» ڭ وجودینە جزم ایدرم.. فقط كیفیتی ایسە حوالە ایدرم. اگر بر حدیث صحیح و متواتر، كیفیتڭ بیانندە ثابت اولورسە، ایمان ایدرمكە، مراد نبی ؐ صادق و طوغری و حقدر. فقط مراد نبوی ؐ اوزرینە! یوقسە ناسڭ متخیَّللری اوزرینە دگلدر. زیرا بعضًا فهم اولونان شی، مرادڭ غیریسیدر.
بو مسئلەدە معلوممز بودر: قاف طاغی، اكثر شرقی احاطە ایدن و اسكی زماندە بدوی و مدنیلرڭ آرالرندە فاصل اولان و اعظم جبال دنیا اولان چامولارینڭ آناسی اولان هیمالایە سلسلەسیدر. بو سلسلەنڭ عرقندن جبال دنیانڭ اكثریسی تشعّب أیلەدكلری دینیلیر. بو حال اویلە كوسترییوركە،«قاف» ڭ دنیایە مشهور اولان احاطەنڭ فكر و خیالی بو اصلِ تشعّبدن نشأت ایتمش اولمق كركدر.
و ثانیًا: عالم شهادتە، صورتیلە.. و عالم غیبە، معناسیلە مشابه و ایكیسنڭ مابینندە بر برزخ اولان عالم مثال، او معمّایی حلّ ایدر. كیم ایسترسە كشف صادق پنجرەسیلە ویا رؤیای صادق منفذیلە ویا شفّاف شیلر دوربینیلە و هیچ اولماز ایسە خیالڭ وَراء پردەسیلە او عالمە بر درجە سیرجی اولابیلیر. بو عالم مثالڭ وجودینە و اوندە معانینڭ تجسّم ایتمەلرینە پك چوق دلائل واردر. بناءً علیه بو كُرەدە اولان«قاف»، او عالمدە ذی العجائب اولان«قاف» ڭ چكردگی اولابیلیر.
هم دە صانعڭ ملكی كنیشدر. بو سفیل كُرەیە منحصر دگلدر. فضا ایسە غایت واسع،
SAYFA 61
اللّٰهڭ دنیاسی غایت عظیم اولدیغندن، ذو العجائب اولان «قاف» ی استیعاب ایدەبیلیر. فقط ایّام الٓهیە ایلە بش یوز سنە بزم كرەدن اوزاق اولمقلە برابر، موج مكفوف اولان سمایە تماس ایتمك، امكان عقلیدن خارج دگلدر. زیرا «قاف» سما كبی شفّاف و غیر مرئی اولمق جائزدر.
و رابعًا: نەدن جائز اولماسینكە،«قاف»، دائرۀ افقدن تجلّی ایدن سلسلۀ اعظمدن عبارت اولا. ناصل افقڭ اسمی دە«قاف» ە مأخذ اولابیلیر. زیرا دوائر متداخلە كبی نرەیە باقیلیرسە، سلسلەلردن بر دائرە كورولور. كیدە كیدە نظر قالیر، خیالە تسلیم ایدر. اڭ نهایت خیال ایسە، سلاسلِ جبالدن بر دائرۀ محیطەىی تخیّل ایدركە، سمانڭ اطرافنە تماس ایدییور. كرویت سرّیلە، بش یوز سنە دە اوزاق اولورسە یینە متّصل كورونور.
} [دردنجی مسئلە]{
سدّ ذوالقرنیندر.
ناصل بیلدڭكە، بر شیئڭ وجودینی بیلمك، او شیئڭ كیفیت و ماهیتنی بیلمكدن آیریدر. هم دە بر قضیە، چوق احكامی تضمّن ایدر. او احكامڭ بعضیسی ضروری و بعضیسی دخی نظرٖی و مختَلفٌ فیهادر.
هم دە معلومدر: بر متعنّد و مقلّد سائل، امتحان جهتیلە، بر كتابدە كوردیگی بر مسئلەیی، اگرچە بر درجە دە محرَّف اولسە، بر آدمدن سؤٓال ایتسە، تا غیبدە اولان معلومنە جواب ویرسە، او جواب ایكی جهتلە طوغریدر: یا طوغریدن طوغری یە جواب ویرسە ویاخود سائلِ متعنّدڭ معلومنە یا بالذّات ویا تأویل ایلە جواب موافق ویرییور.
SAYFA 62
ایكیسی دە طوغریدر. دیمك بر جواب، هم واقعی راضی ایدر، زیرا حقدر. هم سائلی اقناع ایدر. زیرا اگرچە مراد دگلسە، معلومنە تطبیق ایدر. هم مقامڭ خاطرینی دخی قیرمییور. زیرا جوابدە عقدۀ حیاتیەیی درج ایدركە، مقاصد كلام اوندن استمداد حیات ایدر. ایشتە جواب قرآن دخی بویلەدر. بوندن صوڭرە ضروری و غیر ضروری یی تفریق ایدەجگز.
ایشتە جواب قرآنیدن مفهوم اولان ضروری حكملركە، انكاری قبول ایتمز. شودر: ذو القرنین مُؤَیَّد مِنْ عِنْدِ اللّٰهْ بر شخصدر. اونڭ ارشاد و ترتیبیلە، ایكی طاغ آراسندە بر سد بنا ایدیلمشدر. ظالملرڭ و بدویلرڭ دفع فسادلری ایچون. و یأجوج مأجوج، ایكی مفسد قبیلەدرلر. امر الٓهی كلدیگی وقت سد خراب اولاجقدر، اِلٰی اٰخِرِهٖ. بو قیاس ایلە، اوڭا قرآن دلالت ایدن حكملر، قرآنڭ ضروریاتندندرلر. بر حرفڭ انكاری دخی قابل دگلدر. فقط او موضوعات و محمولاتڭ كیفیاتلرینڭ تشریحاتلری و ماهیتلرینڭ حدودی ایسە، قرآن اونلرە قطعیّ الدّلالت دگلدر. بلكە "عامّ، خاصّە دلالت ثلاثەدن هیچ بریسیلە دلالت ایتمز" قاعدەسیلە و منطقدە بیان اولوندیغی كبی "بر حكم، موضوع و محمولڭ وَجْهِ مَا ایلە تصوّر ایتمك، كافی اولدیغی" نڭ دستوریلە ثابتدركە، قرآن اونلرە دلالت ایتمز فقط قبول ایدەبیلیر.
دیمك او تشریحات، احكام نظریەدندر. باشقە دلائلە محوَّلدر. اجتهادڭ مَظَنّەسیدر. اوندە تأویل ایچون مجال واردر. محقّقینڭ اختلافاتی، نظریتنە دلیلدر. فقط وا أسفا! جوابڭ سؤٓالە هر جهتلە لزوم مطابقتڭ تخیّلیلە، سؤٓالدەكی خلَلە اهمّیت ویرمیەرك، جوابڭ ضروری و نظری اولان حكملرینی، بردن مأخذ سائلدن و مَنبت سؤٓالدن خوشەچین اولوب، آلوب مفسّر اولدیلر. یوق، بلكە مؤوِّل، یوق بلكە ماصدقی معنا یرینە معنا كوستردیلر. یوق، بلكە
SAYFA 63
ماصدقی اولمق جائز و بر درجە ممكن اولان شیئی، مدلول و مفهوم اولارق تأویل ایتدیلر. حالبوكە اوچنجی مقدّمەنڭ سرّیلە ظاهر پرستلر قبول ایدرك و محقّقین دخی حكایات كبی اهمّیتسز اولدیغندن تنقیدسز شو تأویلی دیڭلەدیلر. او تشریحاتی، محرَّف اولان تورات و انجیلدە اولدیغی كبی قبول ایدرسە، عقیدۀ اهل سنّت و جماعتدە اولان معصومیت انبیایە مخالفت اولویور. قصّۀ لوط و داود علیهما السّلام، بوڭا ایكی شاهددر.
وقتاكە كیفیتدە اجتهاد و تأویلڭ مجالی واردر. بن دە بِتوفق اللّٰه دیرم: اعتقادِ جازم، خدا و پیغمبریمزڭ ؐ مرادلرینە قطعیًّا واجبدر.. زیرا ضروریات دینیەدندر. فقط مراد هانكیسیدر، مختلَفٌ فیهدر. شویلە: ذوالقرنین، اسكندر دیمم.. زیرا اسم بیراقماز. بعض مفسّر«ملِك» (لامڭ كسریلە)، بعض«ملَك» (لامڭ فتحیلە)، بعض«نبی»، بعض«ولی»، اِلٰی اٰخِرِهٖ دیمشلردر. هر حالدە ذوالقرنین، مُؤَیَّدْ مِنْ عِنْدِ اللّٰهْ و سدّڭ بناسنە مرشد بر شخصدر. اما سد ایسە، بعض مفسّر "سدّ چین" و بعض مفسّر "باشقە یردە جَبللشمش" و بعض مفسّر "سدِّ مخفیدر، انقلاب و احوال عالم ستر أیلەمشدر.." و بعض و بعض، دیمشلردر، دیمشلردر هر حالدە مفسدلرڭ دفع شرلری ایچون بر رَدم عظیم و جسیم بر دیواردر.
اما یأجوج مأجوج، بعض مفسّر "ولد یافثدن ایكی قبیلە" و بعض دیگر "موغول و مانچور" و بعض دخی "اقوام شرقیۀ شمالی" و بعض دخی "بنی آدمدن بر جمعیت عظیمە، دنیا و مدنیتی هرج و مرج ایدن بر طائفە" و بعض دخی "مخلوق الٓهیدن یرڭ ظهرندە ویاخود بطنندە آدمٖی ویا غیر آدمٖی بر مخلوقدركە، قیامتدە، بویلە نوع بشرڭ هرج و مرجنە سبب اولاجقدر.." بعض
SAYFA 64
و بعض و بعض دیدكلرینی دیدیلر. نقطۀ قطعیە و جهت اتّفاقٖی بودر: یأجوج و مأجوج، اهل غارت و فساد.. و اهل حضارت و مدنیتە اجل قضا حكمندە ایكی طائفۀ مخلوق اللّٰهدر.
اما خرابیت سدّ.. بعض، قیامتدە و بعض، قیامتە یاقین و بعض، امارەسی اولمق شرطیلە اوزاقدر و بعض، خراب اولمشدر، فقط دَكّ اولمامش. "قٖیلَ" لر چوق. هر حالدە نقطۀ اتّفاق، سدّڭ انهدامی، یرڭ صقالنە بر بیاض دوشمك و اوغلی اولان نوع بشر دە اختیار اولمەسنە بر علامتدر. اگر بو مذاكراتی موازنە و محاكمە ایتمشسەڭ، جائزدر، تجویز ایدەسڭ. سدّ قرآن، سدّ چیندركە، چوق فرسخلر ایلە اوزون و عجائب سبعۀ مشهورەدن بر مُؤَیَّدْ مِنْ عِنْدِ اللّٰهڭ ارشادیلە بنا اولونمش، او زمانڭ اهل مدنیتی، اهل بدویتڭ شرلرندن تأمین أیلەمشدر.
اوت، او وحشیلردن خون قبیلەسی آوروپەیی هرج و مرج ایتدیگی كبی، اونلردن مُغول طائفەسی دە آسیەیی زیر و زبر أیلەمشدر. صوڭرە سدڭ خرابیتی قیامتە علامت اولور. باخصوص دكّ، اوندن باشقەدر. پیغمبر ؐ: "اشراط ساعتدنم. بن و قیامت بو ایكی پارماق كبی یز." دیسە، نەدن استغراب اولونسونكە، خرابیت سد، زمان سعادتدن صوڭرە علامت قیامت اولسون؟
هم دە سدّڭ انهدامی، عمر ارضە نسبتًا، یرڭ یوزندە اختیارلقدن بر بوروشوقلقدر. بلكە تمامِ نهارە نسبتًا وقت اصفرار كبیدر.- اگرچە بیڭلر سنە دە فاصل اولسە - كذالك یأجوج و مأجوجڭ اختلاللری، نوع بشرڭ شیخوختندن كلمە بر حمّا و صیتمەسی حكمندەدر.
بوندن صوڭرە اون ایكنجی مقدّمەنڭ فاتحەسندە بر تأویل آخَر سڭا فتح باب ایدر. شویلە: قرآن حِصَص ایچون قصصی ذكر ایتدیگی كبی، عُقَد حیاتیە حكمندە و مقاصد قرآنیەدن بر مقصدینە
SAYFA 65
مناسب نقطەلری انتخاب و ربط مقصدە اتّصال ایتدیرییور. اگرچە خارجدە و حصولدە بربرینڭ ناری ویا نوری بربریلە كورونمدیگی حالدە، ذهنندە و اسلوبدە تعانق و مصاحبت ایدەبیلیرلر. حیناكە، قصّە حصّە ایچوندر. سڭا نە لازم تشریحاتی.. ناصل اولورسە اولسون سڭا تعلّق ایدەمز. كندی حصّەڭی آل، كیت. هم دە اوننجی مقدّمەدن استظهار ایت. كورەجكسڭ، مجاز مجازە قاپی آچار.{ تَغْرُبُ ف۪ی عَیْنٍ حَمِئَةٍ} ظاهرپرستلری طیشاری یە سورویور.
معلوم اولسونكە، اسالیب عربدە تجلّی ایدن حجّت اللّٰهڭ مفتاحی، یالڭز استعارە و مجاز اوزرینە مؤسّس و اصلِ اعجاز اولان بلاغتدر. یوقسە شهرت سببیلە یالانجی حدسلە لقیطە اولونان و رضالری اولمدیغی حالدە اصداف آیاتدە صاقلانان بونجوقلر دگلدر. ایسترسەڭ اوننجی مقدّمەنڭ خاتمەسنی استشماملە ذوق ایت. زیرا ختامی مسكدر. و ایچندە بالدر. هم دە جائزدركە، مَجْهُولُ الْكَیْفِیَتْ اولان سد، باشقە یردە سائر علامات قیامت كبی مستور و قیامتە قدر باقی و بعض انقلاباتیلە مجهول قالارق قیامتدە خراب اولاجقدر.
اشارت: معلومدر، مسكن، ساكنلرندن داها زیادە یاشار. قلعە، اهل تحصّندن داها زیادە عمری اوزوندر. سكون و تحصّن، وجودینڭ علّتیدر، بقا و دوامنە دگلدر. بقا و دوامنە اولسە دە، استمرار و عدم خُلُوّی اقتضا ایتمز. بر شیدەكی غرضڭ دوامی، بلكە ترتّبی او شیئڭ دوامنڭ ضروریاتندن دگلدر. پك چوق بنالر سُكْنا ویا تحصّن ایچون یاپیلمشكن، خاوی و خالی اولارق اورتەدە معلّق قالییور. بو سرّڭ عدم تفهّمندن، توهّملرە یول آچیلمشدر.
تنبیه: شو تفصیلدن مقصد. تفسیری تأویلدن، قطعی یی ظنّیدن، وجودی كیفیتدن، حكمی اطرافڭ تشریحاتلرندن، معنایی ماصَدقدن، وقوعی امكاندن تمییز و تفریق ایلە بر یول آچمقدر.