MUHÂKEMÂT

30

آرامقلە خلاف شریعتلە وجودە كلن احوالی و سٓوء تفهّمدن نشأت ایدن شُبُهاتی سند طوتمق، اسلامیتە لكە كتیرمك، پك بیوك انصافسزلقدر. زیرا بر مسلمڭ هر بر صفتی اسلامیتدن نشأت ایتمك لازم كلمز.

} [سكزنجی مقدَّمە]{

تمهید: شو كلن اوزون مقدَّمەدن اوصانما. زیرا نهایتی، نهایت درجەدە مهمدر. هم دە شو كلن مقدَّمە، هر كمالی محو ایدن یأسی ئولدیرر. و هر بر سعادتڭ مایەسی اولان امیدی حیاتلاندیرر. و ماضی باشقەلرە و استقبال بزە اولاجغنە بشارت ویرر. تقسیمە راضی یز. ایشتە موضوعی، ابنای ماضی ایلە ابنای مستقبلی موازنە ایتمكدر. هم دە مكاتب عالیەدە الف و با اوقونمییور. ماهیت علم بر دخی اولسە، صورت تدریسی باشقەدر. اوت، ماضی دینیلن مكتب حسّیاتلە، استقبال دینیلن مدرسۀ افكار بر طرزدە دگلدر.

اوّلا: ابنای ماضیدن مرادم، اسلاملرڭ غیریسندن اوننجی عصردن اوّل اولان قرون وسطی و اُولٰی در. اما ملّت اسلام، اوچ یوز سنەیە قدر ممتاز و سرفراز و بش یوز سنەیە قدر فی الجملە مظهر كمالدر. بشنجی عصردن اون ایكنجی عصرە قدر بن«ماضی» ایلە تعبیر ایدرم، اوندن صوڭرە«مستقبل» دیرم.

بوندن صوڭرە معلومدركە، انساندە مدبّر غالب، یا عقل ویا بصردر. تعبیر دیگر ایلە یا افكار ویا حسّیاتدر. ویاخود یا حقدر ویا قوّتدر. ویاخود یا حكمت ویا حكومتدر. ویاخود یا میولات قلبیەدر ویا تمایلات عقلیەدر. ویاخود یا هوا ویا هدادر. بوڭا بناءً كورویورزكە،

31

ابنای ماضینڭ بر درجە صافی اولان اخلاق و خالص اولان حسّیاتلری غلبە چالارق غیر منوّر اولان افكارلرینی استخدام ایدرك شخصیات و اختلافات میدانی آلدی. فقط ابنای مستقبلڭ بر درجە منوّر اولان افكارلری هوس و شهوتلە مظلِم اولان حسّیاتلرینە غلبە ایدرك امرینە مسخّر أیلەدیگندن، حقوق عمومیەنڭ حكم فرما اولاجغی محقّق اولدی. انسانیت بر درجە تجلّی ایتدی. بشارت ویرییوركە، اصل انسانیت كبرا اولان اسلامیت، سمای مستقبلدە و آسیەنڭ جِنانی اوزرندە بلوطسز كونش كبی پَرتَوْ اَفشان اولاجقدر.

وقتاكە ماضی درەلرندە حكم فرما اولان غرض و خصومت و میل التفوّقی تولید ایدن، حسّیات و میولات و قوّت ایدی. او زمانڭ اهلنی ارشاد ایچون اقناعیات خطابیە كافی ایدی. زیرا حسّیاتی اوخشایان و میولاتە تأثیر ایتدیرن، مدّعایی مزیَّنە و شعشعەلاندیرمق ویاخود هائلە ویا قوّۀ بلاغتلە خیالە مأنوس قیلمق، برهانڭ یرینی طوتار ایدی. فقط بزی اونلرە قیاس ایتمك، حركت رِجْعِیە ایلە او زمانڭ كوشەلرینە صوقمق دیمكدر. هر بر زمانڭ بر حكمی وار. بز دلیل ایسترز، تصویر مدّعا ایلە آلدانمایز.

وقتاكە حال صحراسندە استقبال طاغلرینە دائما یاغمور ویرن حقائق حكمتڭ معدن تَبَخُّراتی افكار و عقل و حق و حكمت اولدقلرندن یڭی تولّدە باشلایان میل تحرّئ حقیقت و عشق حق و منفعت عمومیەیی منفعت شخصیەیە ترجیح و میل انسانیتكارانەیی انتاج أیلەین براهین قاطعەدن باشقە اثبات مدّعا بر شیلە اولماز. بز اهل حالز، نامزد استقبالز. تصویر و تزیین مدّعا، ذهنمزی اشباع ایتمییور. برهان ایسترز.

32

براز دە ایكی سلطان حكمندە اولان ماضی و استقبالڭ حسنات و سیئاتلرینی ذكر ایدەلم. ماضی اولكەسندە اكثریتلە حكم فرما، قوّت و هوا و طبیعت و میولات و حسّیات اولدیغندن. سیئٓاتندن بری، هر بر امردە،- وَلَوْ فی الجملە اولسون- استبداد و تحكّم وار ایدی. هم دە مسلك غیرە خصومتە، كندی مسلگنە التزام و محبّتدن داها زیادە اهتمام اولونور ایدی. هم دە بر شخصە خصومتڭ، باشقەسنڭ محبّتی صورتندە تظاهری ایدی. هم دە كشف حقیقتە مانع اولان التزام و تعصّب و طرفدارلغڭ مداخلەلری ایدی.

حاصل كلام: میولات مختلفە اولدقلرندن، طرفدارلق حسّی، هر شیئە پارماق اورمق ایلە اختلافاتلە اختلال چیقاریلدیغندن، حقیقت ایسە قاچوب كیزلنیر ایدی. هم دە استبداد حسّیاتڭ سیّئەلرندندركە، مسالك و مذاهبی اقامە ایدەجك، غالبًا تعصّب ویا تضلیلِ غیر ویا سفسطە ایدی. حالبوكە اوچی دە نظر شریعتدە مذموم و اخوّت اسلامیەیە و نسبت همجنسیەیە و تعاون فطری یە منافیدر.

حتّی او درجە اولویور، بونلردن بری تعصّب و سفسطەسنی ترك ایدرك ناسڭ اجماع و تواترینی تصدیق ایتدیگی كبی، بردن مذهب و مسلكنی تبدیل ایتمەیە مضطر قالییور. حالبوكە تعصّب یرندە حق و سفسطە یرندە برهان و تضلیل غیر یرندە توفیق و تطبیق و استشارە ایدرسە، دنیا برلشسە، حق اولان مذهب و مسلكنی بر پارچە تبدیل ایدەمز. ناصلكە زمان سعادتدە و سلف صالحین زمانلرندە حكم فرما، حق و برهان و عقل و مشورت اولدقلرندن، شكوك و شبهاتڭ حكملری اولماز ایدی.

كذالك كورویورزكە، فنّڭ همّتیلە، زمان حالدە فی الجملە، ان شٓاء اللّٰه استقبالدە بِتَمامِهٖ

33

حكم فرما، قوّتە بدل حق و سفسطەیە بدل برهان و طبعە بدل عقل و هوایە بدل هدا و تعصّبە بدل متانت و غرضە بدل حمیت و میولات نفسانیەیە بدل تمایلات عقول و حسّیاتە بدل افكار اولاجقلردر. قَرْن اوّل و ثانی و ثالثدەكی كبی و بشنجی قرنە قدر فی الجملە اولدیغی كبی. بشنجی عصردن شیمدی یە قدر قوّت، حقّی مغلوب أیلەمش ایدی.

سلطنت افكارڭ اجرای حسنەسندندركە، حقائق اسلامیتڭ كونشی، اوهام و خیالات بلوطلرندن قورتولمش، هر یری تنویرە باشلامشدر. حتّی دینسزلك باتاقلغندە تعفّن ایدن آدملر دخی او ضیا ایلە استفادەیە باشلامشدرلر.

هم دە مشورت افكارڭ محاسنندندركە، مقاصد و مسالك، برهان قاطع اوزرینە تأسّس و هر كمالە مُمِدّ اولان حق ثابت ایلە حقائقی ربط أیلەمسیدر. بونڭ نتیجەسی.. باطل، حق صورتنی كییمكلە افكاری آلداتماز.

ای اخوان مسلمین! حال، لسان حال ایلە بزە بشارت ویرییوركە سرِّ{ وَقُلْ جَٓاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ} بویننی قالدیرمش، أل ایلە استقبالە اشارت ایدوب، یوكسك سس ایلە اعلان ایدییوركە، دهرە و طبایع بشرە، دامن قیامتە قدر حاكم اولاجق، یالڭز عالم كَوْندە عدالت ازلیەنڭ تجلّی و تمثالی اولان حقیقت اسلامیتدركە، اصل انسانیت كبرا دینیلن شی اودر.

انسانیت صغرا دینیلن محاسن مدنیت، اونڭ مقدَّمەسیدر. كورولمییورمیكە، تلاحقدن نشأت ایدن تنوّر افكار ایلە طوپراغە بڭزەین اوهام و خیالاتی، حقائق اسلامیەنڭ اوموزی اوزرندن خفیفلشدیرمشدر. بو حال كوسترییوركە، نجوم سمای هدایت اولان او حقائق تمامًا انكشاف و تلألؤ و لمعەنِثار اولاجقدر. (عَلٰی رَغْمِ اُنُوفِ الْاَعْدَٓاءِ)

34

اگر ایسترسەڭ، استقبال ایچنە كیر، باق! حقیقتلرڭ میدانندە حكمتڭ تحت نظارت و مراقبەسندە تثلیث ایچندە توحیدی آرایانلر، سفسطە ایدرك اصل توحید محض و اعتقاد كامل و عقل سلیم قبول ایتدیگی عقیدۀ حق ایلە مجهّز و سیف برهان ایلە متقلّد اولانلرلە مبارزە و محاربە ایدرسە، ناصل بردن مغلوب و منهزم اولویور.

قرآنڭ اسلوب حكیمانەسنە یمین ایدرمكە، نصاری یی و امثالنی هوالاندیرارق ضلالت درەلرینە آتان، یالڭز عقلی عزل و برهانی طرد و رهبانی تقلید ایتمكدر. هم دە اسلامیتی دائما تجلّی و انبساط افكار نسبتندە حقائقی انكشاف ایتدیرن، یالڭز اسلامیتڭ حقیقت اوزرندە اولان تأسُّس و برهان ایلە تقلُّدی و عقل ایلە مشورتی و تخت حقیقت اوستندە بولونمسی و ازلدن ابدە متسلسل اولان حكمتڭ دساتیرینە مطابقت و محاكاتیدر. عجبا كورولمییور، آیاتڭ اكثر فواتح و خواتمندە نوع بشری وجدانە حوالە و عقلڭ استشارەسنە حمل ایتدیرییور. دییور:

{ اَفَلَا يَنْظُرُونَ و فَانْظُرُوا و اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ و اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ و تَتَفَكَّرُوا و مَا يَشْعُرُونَ و يَعْقِلُونَ و لَا يَعْقِلُونَ و يَعْلَمُونَ و فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِی الْاَبْصَارِ}

بن دخی دیرم: (فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِی الْاَلْبَابِ)

} [خاتمە]{

(فَاعْتَبِرُوا يَٓا اُولِی الْاَلْبَابْ) ظاهردن عُبور ایدیڭز! حقیقت سزی بكلەیور. فقط كوردیگڭز وقت اینجیتمەییڭز. اصحّ و لازم.

35

} [طقوزنجی مقدَّمە]{

عقول سلیمە یانندە محقّقدركە، خلقتدە خیر اصل، شر ایسە تبعیدر. خیر كلّی، شر جزؤیدر. شویلە كورونویوركە، عالمڭ هر بر نوعنە دائر بر فن تشكّل ایتمش و ایتمكدەدر. فن ایسە، قواعد كلّیەدن عبارتدر. كلّیت قاعدە ایسە، او نوعدە اولان حسن انتظامنە كشّافدر. دیمك جمیع فنون، حسن انتظامە برر شاهد صادقدر.

اوت، كلّیت انتظامە دلیلدر. زیرا بر شیدە انتظام اولمازسە، حكم كلّیتیلە جریان ایدەمز. چوق استثناآتیلە پریشان اولویور. بو شاهدلری تزكیە ایدن، نظر حكمتلە استقرای تامدر. فقط بعضًا انتظام كورولمییور. چونكە دائرەسی، افق نظردن داها كنیش، تمامًا تصوّر و احاطە اولونمدیغی ایچون، نظامڭ تصویر بی مثالی كندینی كوسترەمییور.

بناءً علیه عموم فنونڭ شهادتلریلە و نظر حكمتدن نشأت ایدن استقرای تامّڭ تصدیقیلە ثابتدركە، خلقت عالمدە مقصود بالذّات و غالب مطلق، یالڭز حسن و خیر و حق و كمالدر. اما شرّ و قبح و باطل ایسە، تَبَعیە و مغلوبە و مغمورەدرلر. اگر چندان صولت ایتسەلر دە، موقّتدر.

هم دە ثابتدركە، اكرمِ خلق بنی آدمدر. استعدادی و صنعتی بوڭا شاهددر. هم دە بنی آدمڭ اڭ اشرفی، اهل حق و حقیقت اولان طوغری مسلمانلردر. حقائق اسلامیت بوڭا شهادت ایتدیگی كبی، استقبالڭ وقوعاتی دە تصدیق ایدەجكدر.

هم دە ثابتدركە، اكمل كلّ، محمّددر (علیه الصّلاة والسّلام). معجزاتی و اخلاق كاملەسی شهادت ایتدیگی كبی، محقّقین نوع بشر دە تصدیق ایدرلر. حتّی اعداسی دە تسلیم ایدییورلر و ایتمەیە مجبوردرلر.

36

وقتاكە بو بویلە، شو شویلە و او اویلەدر. عجبا نوع بشر شقاوتیلە او فنونلرڭ شهادتنی جرح و استقرای تامّی نقض و ابطال و مشیئت الٓهیەسنڭ قارشوسندە تمرّد، تعنّدە مقتدر اولاجقمیدر؟

كلّا، مقتدر اولماز و اولاماز. عادل و حكیم مطلقڭ رحمن و رحیم اسمنە قَسم ایدرم: نوع بشر، شر و قبح و باطلی، زحمتسز، یعنی«بِسَلَامَةِ الْاَمْرْ» ایلە هضم ایدەمیەجكدر. هم دە حكمت الٓهیە مساعدە ایتمیەجكدر.

اوت، حقوق عمومیۀ كائناتە جنایت ایدن عفو اولونماز، راه عدم ویریلمز. اوت، بیڭلر سنە شرّڭ غلبەسی یالڭز بو دنیادە اڭ اقلّ بیڭ سنە مغلوبیت مطلقە ایلە نتیجە ویرەجكدر. عالم اخرادە خیر، شرّی اعدام ابدی ایلە محكوم ایدەجكدر. یوقسە عالمڭ، منتظمە و مكمّلە و اوامر الٓهیەیە مُطیعە اولان سائر انواع و اجناس، بو پریشان و شقاوتجی اولان نوع بشری كندیلری ایچندە قبول ایتمیەرك، حقوق وجوددن اسقات و ظلمت خانۀ عدمە نفی و وظیفۀ خلقتدن طرد ایتمك اقتضا و عرض حال ایدەجكلردر. بو ایسە بتون استعدادات بشریەیی و عالمدە سلطنت سورمك و آخرتدە سعادت ابدیەیە مظهر اولمق ایچون مجهّز ایدیلن قابلیاتی و میولاتی عبث و بیهودە اولمقلغی استلزام ایدر. عبث ایسە استقرای تامّە مناقض اولدیغی كبی، صانع حكیمڭ حكمتنە دخی معارض و نبیّ صادقڭ حكمنە دە مخالفدر. اوت، استقبال بو دعوالرڭ بر قسمنی تصفیە ایدەجكدر. فقط تمام تصفیەسی ایسە آخرتدە كورولەجكدر. شویلە:

اشخاصدن قطع نظر، نوعی و عمومی حسن و حقّڭ میدان غلبەسی استقبالدر. بز ئولسەك، ملّتمز باقیدر. قرق سنە ایلە راضی دگلز. اڭ اقلّ بیڭ سنە غلبەیی ایسترز. لكن هم شخصی، هم عمومی، هم جزؤی، هم كلّی اولان حسن، حق و خیر و كمالڭ میدان غلبەسی و محكمۀ كبراسی..

37

و بشری، سائر اخوانی اولان كائنات منتظمە كبی تنظیم و استعدادیلە متناسب تجزیە و مكافات ویرن، یالڭز دار آخرتدر. زیرا اوندە حق و عدالت محضە تجلّی ایدەجكدر.

اوت، بو دار دنیا، بشرڭ جوهرندە مندمج اولان استعدادات غیر محدودە و ابد ایچون مخلوق اولان میولات و آرزولرینڭ سنبللنمەسنە مساعد دگلدر. بسلەمك و تربیە ایچون باشقە عالمە كوندریلەجكدر. انسانڭ جوهری بیوكدر، ماهیتی عالیەدر، جنایتی دخی عظیمدر. انتظامی دە مهمدر، سائر كائناتە بكزەمز، انتظامسز اولاماز. اوت، ابدە نامزد اولان بیوكدر، مهمل قالاماز، عبث اولاماز. فنای مطلق ایلە محكوم اولاماز. عدم صِرفە قاچاماز. جهنّم آغزینی، جنّت دخی آغوشُ نازندارانەسنی آچوب بكلەیورلر.

} [خاتمە]{

اسلامڭ و آسیەنڭ استقبالی، اوزاقدن غایت پارلاق كورونویور.

چونكە آسیەنڭ حاكم اوّل و آخری اولان اسلامیتڭ غلبەسی ایچون درت-بش مقاومتسوز قوّتلر اتّفاق و اتّحاد ایتمكدەدرلر.

برنجی قوّت: معارف و مدنیت ایلە مجهّز اولان اسلامیتڭ قوّت حقیقیەسیدر.

ایكنجیسی: تكمّل مبادی و وسائطلە مجهّز اولان احتیاج شدیددر.

اوچنجیسی: آسیەیی غایت سفالتدە، باشقە یرلری نهایت رفاهتدە كورمكدن نشأت ایدن تَنَبُّهُ تام و تیقّظ كامل ایلە مجهّز اولان غبطە و رقابت و كینِ مضمَردر.

دردنجیسی: اهل توحیدڭ دستوری اولان توحید كلمە. و زمینڭ خاصیتی اولان اعتدال و تعدیل مزاج.

38

و زمانڭ ضیاسی اولان تنوّر اذهان. و مدنیتڭ قانونی اولان تلاحق افكار.. و بدویتڭ لازمی اولان سلامت فطرت.. و ضرورتڭ ثمرەسی اولان خفیفلك و جرئت تشبّث ایلە مجهّز اولان استعداد فطریدر.

بشنجیسی: بو زماندە مادّةً ترقّی یە متوقّف اولان اعلای كلمة اللّٰه.. اسلامیتڭ امریلە و زمانڭ الجاآتیلە و فقر شدیدڭ اجباری ایلە و هر آرزویی ئولدیرن یأسڭ ئولمسیلە حیات بولان امید ایلە مجهّز اولان آرزوی مدنیت و میل تجدّددر. و بو قوّتلرە یاردیم ایتمك ایچون اجانب ایچنە اختلال ویرن و مدنیتلری اختیارلاندیران مَساوئ مدنیتڭ محاسننە غلبەسیدر. و سعیڭ سفاهتە عدم كفایتیدر. بونڭ ایكی سببی واردر:

برنجیسی: دین و فضیلتی دستور مدنیت ایتمەمكلكدن نشأت ایدن مساعدۀ سفاهت و موافقتِ شهوت نفسدر.

ایكنجیسی: حبّ الشّهوات و دیانتسزلگڭ نتیجەسی اولان مرحمتسزلكدن نشأت ایدن معیشتدەكی مدهش مساواتسزلقدر.

اوت شو دیانتسزلك، آوروپە مدنیتنڭ ایچ یوزینی اویلە قاریشدیرمشكە، او قدر فِرق فسادیەیی و اختلالیەیی تولید ایتمش. فرضا حَبْلُ المتین اسلامیە و سدّ ذو القرنین كبی شریعت غرّانڭ حقیقتنە التجا و تحصّن ایدیلمزسە، بو فِرَقِ فسادیە، اونلرڭ علم مدنیتلرینی زیر و زبر ایدەجكلردر. ناصلكە شیمدیدن تهدید ایدییورلر. عجبا حقیقت اسلامیەنڭ بیڭلر مسائلندن یالڭز زكات مسئلەسی، دستور مدنیت و معاونت اولورسە، بو بلایە و ییلانڭ یووەسی اولان معیشتدەكی مدهش مساواتسزلغە دوای شافی اولمایاجقمیدر؟ اوت، اڭ مكمّل و بوزولماز بر دوا اولاجقدر.

39

اگر دینیلسە: شیمدی یە قدر آوروپەیی غالب ایتدیرن سبب، بوندن صوڭرە نەدن ایتمەسین؟

جواب: بو كتابڭ مقدَّمەسنی مطالعە ایت. صوڭرە بوڭا دە دقّت ایت: سبب ترقّیسی، هر شیئی كیچ آلمق و كیچ دە بیراقمق و متانت ایتمك شأنندە اولان برودت مملكت.. و مكان و مسكنڭ طارلغی.. و ساكنلرڭ كثرتندن نشأت ایدن فكر معرفت و آرزوی صنعت.. و دڭز و معدن و سائر وسائطڭ مساعدەسیلە حاصل اولان تعاون و تلاحق ایدی. فقط شیمدی تكمّلُ وسائط نقلیە ایلە عالم بر شهر واحد حكمنە كچدیگی كبی، مطبوعات و تلغراف كبی وسائط مخابرە و مداولە ایلە اهل دنیا بر مجلسڭ اهلی حكمندەدر.

والحاصل: اونلرڭ یوكلری آغیر، بزمكی خفیف اولدیغندن یتیشوب، كچەجگز. اگر توفیق رفیق اولا.

[خاتمەنڭ خاتمەسی]

آسیەنڭ بختنى، اسلامیتڭ طالعنى آچاجق یالڭز مشروطیت و حرّیتدر. فقط شریعت غرّانڭ تربیەسندە قالمق شرطیلە.

[تنبیه] محاسن مدنیت دینیلن امرلر، شریعتڭ باشقە شكلە چوریلمش برر مسئلەسیدر.

40

} [اوننجی مقدَّمە]{

بر كلامدە، هر فهمە كلن شیلردە متكلّم مؤاخذە اولونماز. زیرا مَسُوقُ لَهُ الْكلامدن باشقە مفهوملر، ارادە ایلە درعهدە ایدر. ارادە ایتمزسە، عتاب اولونماز. فقط غرض و مقصدە مطلقا ضامِندر. فنّ بیاندە مقرّردر: صدق و كذب، متكلّمڭ قصد و غرضنڭ آرقەسندە كیدییورلر. دیمك مقصود و مَساق كلامدە اولان مؤاخذە و تنقید، متكلّمە عائددر. فقط كلامڭ مُسْتَتْبَعَاتی تعبیر اولونان تلویحات و تلمیحاتندە و صُوَر معانی و طرز افادە و معانئ اولی تعبیر اولونان وسائل و اسلوب غرضندە اولان كناه و مؤاخذە، متكلّمڭ ذمّتندە دگل، بلكە عرف و عادتە و قبول عمومی یە عائددر. زیرا تفهیم ایچون، قبول عمومی و عرف، احترام اولونور. هم دە اگر حكایە ایسە، خَلَلْ و خطا مَحْكِیٌّ عَنْهە عائددر.

اوت، متكلّم صُوَرْ و مستتبعاتدە مؤاخذە اولونماز. زیرا اونلرە ال آتمق، ثمراتنی آلمق ایچون دگلدر. بلكە داها یوقاری مقاصدڭ داللرینە چیقمق ایچوندر. اگر ایسترسەڭ كنائی شیلرە دقّت ایت. مثلا: "فلانڭ قیلیجنڭ بندی اوزوندر" و "رَمادی چوقدر" دینیلدیگی وقت، او آدم اوزون و سخی اولا. رماد و قیلیجی هیچ اولمازسە دە كلام صادقدر. اگر ایسترسەڭ مثال و مُثُلُ فَرَضیەیە دقّت ایت. كورەجكسڭ، اشتهاردن نشأت ایدن قیمت و قوّت ایلە مداولۀ افكار و عقللر آراسندە سفارتە مستعد اولویورلر. حتّی مثنوی صاحبی و سعدئ شیرازی كبی اڭ طوغری مؤلّف و اڭ محقّق حكیم، او مُثُلُ فَرَضیەیی استخدام و استعمال ایتمەلرندن، مُشاحّت كورمەمشلردر. اگر بو سرّ سڭا كوروندی و ایشیقلاندی، مومڭی اوندن یاندیر، قصّات و حكایتڭ كوشەلرینە كیت. زیرا جزؤدە جاری اولان، بعضًا كُلْدە دخی جاری اولابیلیر.

41

تنبیه: اوچنجی مقالەدە مشكلات و متشابهات قرآنیەیە دائر بر قاعدە كلەجكدر. اقتضای مقام ایلە شیمدیلك بر نبذەسنی ذكر ایدەجگز. شویلە:

وقتاكە، كتاب حكیمدن مقصود اهمّ، اكثریتی تشكیل ایدن جمهورڭ ارشادی ایدی. چونكە خواص، عوامڭ مسلكندن استفادە ایدەبیلیرلر. فقط عوام ایسە، خواصّە خطاب اولونان كلامی حقیلە فهم ایدەمزلر. حالبوكە جمهور ایسە، اكثری عوام و عوام ایسە، مألوفات و متخیَّلاتندن تجرّد ایدوب حقیقت محضە و مجرَّدات صِرفەیی چیپلاق اولارق كورەمزلر. فقط كورمەلری تأمین ایدەجك، یالڭز ذهنلرینڭ تأنیسی ایچون، مألوف اولان زِیّ و لباس ایلە مجرّدات عرض اندام ایتمكدر. تا مجرّداتی، صُوَرِ خیالیە آرقەسندە تماشا ایتمكلە كوروب طانیسین.

اویلە ایسە حقیقت محضە، مألوفلرینی كییەجكدر. فقط صورتە حصر نظر ایتمەمك كركدر. بو سرّە بناءًدر: اسالیب عربدە عقول بشرە اولان تنزّلات الٓهیە تعبیر اولونان مراعات اَفهام و مماشات اذهان، قرآن معجز البیاندە جریان ایتدی. ازجملە:{ ثُمَّ اسْتَوٰی عَلَی الْعَرْشِ} و{ يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ اَيْد۪يهِمْ} و{ وَجَٓاءَ رَبُّكَ} و امثالی، هم دە{ حَتّٰٓی اِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ ف۪ی عَيْنٍ حَمِئَةٍ} و اَشباهی، هم دە{ وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} و نظائری بو اسلوبە برر مجرادر.{ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ف۪يهِ}

[خاتمە] صَعب اولان بر كلامڭ اِغلاق و اِشكالی، یا لفظ و اسلوبڭ پریشانلغندن نشأت ایدر،- بو قسم قرآن واضح البیانە یاناشمامشدر- ویاخود معنانڭ دقیق، درین ویاخود قیمتدار ویاخود غیر مألوف، غیر مبذول اولدیغندن، كویا فهمە قارشو نازلانمق و شوقی آرتدیرمق ایچون كندینی كوسترمەمك و قیمت و اهمّیت ویرمك ایستر. مشكلات قرآنیە بو قسمدندر.

42

تنبیه: حدیث شریفدە وارد اولدیغی كبی، هر آیتڭ برر ظاهر و باطنی. و هر ظاهر و باطنڭ برر حد و مُطَّلَعی.. و هر حد و مُطَّلَعڭ چوق شجون و غُصونی واردر. علوم اسلامیە بوڭا شاهددر. بو مراتبڭ هر برینڭ برر درجەسی، برر قیمتی، برر مقامی واردر.. تمییز لازمدر. لكن تزاحم یوقدر. فقط اشتباك، اشتباهی انتاج ایدر. ناصل دائرۀ اسباب دائرۀ عقائدە قاریشدیریلسە، یا توكّل نامیلە بر بطالت ویا مراعات اسباب نامیلە بر اعتزالی انتاج ایدر. اویلە دە دوائر و مراتب تفریق اولونمازسە، بویلە نتیجەلری ویرر.

} [اون برنجی مقدَّمە]{

كلام واحددە احكام متعدّدە اولابیلیر. بر صدف، چوق جواهری تضمّن ایدەبیلیر.

ذوی الالبابجە مقرّردر: قضیۀ واحدە، متعدّد قضایایی تضمّن ایدر. او قضیەلرڭ هر بری آیری برر معدندن چیقدیغی كبی، آیری آیری برر ثمرە دە ویرر. بربرندن فرق ایتمەین، حقدن بیگانە قالیر.

مثلا، حدیثدە دینیلمش: [اَنَا وَالسَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ] یعنی: "بن و قیامت بو ایكی پارماق كبی یز." مابینمزدە توسّط ایدەجك پیغمبر یوقدر. ویا حدیثڭ مرادی نە ایسە حقدر. شیمدی بو حدیث اوچ قضیەیی متضمّندر:

برنجیسی: بو كلام پیغمبرڭ ؐ كلامیدر. بو قضیە ایسە، تواترڭ- اگر اولسە- نتیجەسیدر.

43

ایكنجیسی: كلامڭ معنای مرادی حق و صادقدر. بو قضیە ایسە، معجزەلردن تولّد ایدن برهانڭ نتیجەسیدر. بو ایكیسندە اتّفاق ایتمك كركدر. فقط برنجیسنی انكار ایدن، مُكابر، كاذب اولور. ایكنجیسنی انكار ایدن آدم، ضلالتە كیدر، ظلمتە دوشر.

اوچنجی قضیە: بو كلامدە مراد بودر. و بو صدفدە اولان جوهر بودر.. بن كوسترییورم. بو قضیە ایسە تشهّی ایلە دگل، اجتهادڭ نتیجەسیدر.

ذاتًا مجتهد اولان، باشقە مجتهدڭ تقلیدینە مكلّف دگلدر. بو اوچنجی قضیەدە اختلافات فوران ایدرلر. قال و قیل بوڭا شاهددر. بونی انكار ایدن آدم، اگر اجتهاد ایلە اولسە، نە مكابردر و نە كفرە كیدر. زیرا عامّ، بر خاصّڭ انتفاسیلە منتفی دگلدر. بناءً علیه هر أوە كندی قاپیسیلە كیتمك لازمدر. زیرا هر أوڭ بر قاپیسی وار. و هر كلیدڭ بر آناختاری واردر.

[خاتمە] بو اوچ قضیە حدیثدە جریانی كبی، آیتدە دە جریان ایدر. زیرا عمومیدر. فقط قضیۀ اُولٰیدە بر فَرْقِ دقیق واردر. و بوندن باشقە، بر كلامدە چوق احكام ضمنیە بولونور. فقط خصوصیدر. هر بری آیری بر اصل، آیری بر ثمرەسی اولابیلیر.

تنبیه: التزام خلاف و تعصّب بارد و میل التفوّق و حسّ طرفدارلق و وهمنی بر اصلە ارجاع ایلە كندینە عذر كوسترمك، آرزوسنە موافق اولان ضعیف شیلری قوی كورمك و غیرڭ تنقیصیلە كندی كمالنی كوسترمك و غیری تكذیب ویا تضلیل ایتمكلە كندی صدق و استقامتنى اعلان ایتمك كبی سفیل و سفلی امرلرڭ منشأی اولان حبّ نفس ایلە بویلە مقاملردە مغالطە ایدرك چوق بهانەلر بولابیلیر. (وَاِلَی اللّٰهِ الْمُشْتَكٰی)

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç