Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 49
بوڭا بناءً وظائف، اهل اولمایانڭ اللرینە كچدی. باخصوص مدارس، بونڭ ایلە اِنْدِراسە یوز طوتدی. بوڭا چارۀ یگانە، دائرۀ واحدەنڭ حكمندە اولان مدرّسلری، دار الفنون كبی چوق دوائرە تبدیل و ترتیب ایتمكدر. تا هركس سوق انسانیسیلە حقّنە كیتمكلە، حكمت ازلیەنڭ امر معنویسنی میل فطریسیلە امتثال ایدوب، قاعدۀ تقسیم الاعمالە تطبیق ایدیلسین.
تنبیه: علوم مدارسڭ تدنّیسنە و مجرای طبیعیدن چوریلمەسنە بر سبب مهم بودر: علوم آلیە مقصود بالذّات صیرەسنە كچدیگندن، علوم عالیە مهمل قالدیغی كبی، لباس معنا حكمندە اولان عبارۀ عربیەنڭ حلّی، اذهانی ضبط ایدرك، اصل مقصود اولان علم ایسە تبعی قالمقلە برابر، عبارەلری بر درجە مبذول اولان و سلسلۀ تحصیلە رسمًا كچن كتابلر، اوقات و افكاری كندینە حصر ایدوب خارجە چیقمەسنە میدان ویرمەمەلریدر.
ای برادرِ وجدان! ظن ایدییورم، شیمدی شو مقدّمات اوزرینە ترتّب ایدەجك اولان كُتب ثلاثەیی، نە ماهیتدە اولدقلرینی كورمك ایستەیورسڭ، فقط داها صبر ایت. شیمدیلك سڭا بر موضوع سویلەیەجگمكە، او كُتبڭ بر زمین اجمالیسنی، تعبیر دیگر ایلە كوچك بر فوطوغرافنى ویا اجمالی بر خریطەسنی تشكیل ایدر. هم دە او كتبدە سكز-طقوز مسئلەیی، عجلە ایدوب سڭا تقدیم ایدەجگم. اوچنجی مقالەدن صوڭرە اگر مشیئت الٓهیە تعلّق ایتسە و توفیق ربّانی رفیق اولسە، تفصیلاتنی ذكر ایتمك فكرندەیم. ایشتە موضوع و زمین بودر:
قرآنڭ كوستردیگی وسائل ایلە، طوغری حكمتڭ قوّتیلە، بر سیر روحانی اولارق سماواتڭ علوملرینە چیقاجغم. تا اورادن تماشا ایدوب كورەجگزكە، كرۀ ارض هول ویا طوپ ویا فیر فیرە
SAYFA 50
ویا صاپان طاشی كبی صانع حكیم دست قدرتلە دوندیروب، آتمقلە چویرییور. تا پارچە پارچە ایدرك داها اییسنە تبدیل ایدەجگنە نظر حكمتلە كورەجگز.
صوڭرە دە سماواتدن آصیلوب، جوّدن كچەجگز. تدریجًا، بشیگمز اولان و بشرڭ یاتوب و استراحت أیلەمەسی ایچون خالق رحمن، سطحنى سروب مهیّا و مُمَهَّد ایتمش اولان كرۀ ارضە اینەجگز.
صوڭرە دە بشر، چوجقلغندن چیقدیغی كبی بشیگنى آتوب خراب ایتمكلە بشری سعادت- سرای ابدیەیە كوندریلمەسنە نظر دقّتلە تماشا ایدەجگز. بونی تمامًا تماشا ایتدیگمزدن صوڭرە، زمان و مكان ایلە مقیّد اولمایان سیر روحانی ایلە زمان ماضی قطعەسنە كیروب، ابنای جنسمز اولان ابنای ماضی ایلە سیّالۀ برقیۀ تاریخیە ایلە مخابرە ایدەجگز. او مغرب اختفانڭ كوشەسندە وقوعە كلن حادثاتی اوگرنوب، اوندن فكر ایچون بر شمندوفری یاپاجغز.
صوڭرە دونوب كلمك اوزرە اولان ابنای جنسمزی زیارت و استقبال ایچون سعادتڭ فجر صادقنى اوزاقدن كورمك و كوسترمك ایلە مشرق استقبالە متوجّه اولارق، شمندوفر ترقّی یە و توفیق دینیلن سفینۀ سعیە بیندیگمز ایلە برابر، اللریمزدە اولان برهانڭ مصباحیلە، او بدایتی قراڭلق كورولن فقط آرقەسی غایت پارلاق اولان زمانە داخل اولاجغز. تا اَبنای مستقبل ایلە مصافحە ایدوب سعادتلرینی تبریك ایدەجگز.
ایشتە بو كوچك فوطوغرافدە اویلە بر كوزل رسم مندمجدركە، ایلریدە تحریر ایلە سڭا كورونەجكدر. شیمدی بو زمیندە كُتُبُ مَزبورەنڭ شجرەلری تَنَبُّت و مقالات ثلاثەنڭ جداولیلە صولاناجقدر.
SAYFA 51
ای برادر! سنڭ الڭی طوتوب خزینۀ حقائقە كوتورمكدن اوّل، وعد ایتدیگم برقاچ مسئلە ایلە عجلە ایدوب بصر بصیرتڭزە غِشاوت و پردە اولان خیالاتی دفع ایدەجگم. اویلە خیالات، غول یبانی كبی اللریلە سنڭ كوزیڭی قاپار، كوگسڭە اورور، سنی تخویف ایدر. فرضا كوسترسە دە، نوری نار، دُرّی مَدَر كبی كوسترر. او خیالاتدن صاقین! سنڭ وسوسەلریڭڭ اڭ بیوك منشأی، كُرَویتە تعلّق ایدن برقاچ مسئلەدر.
ازجملە: ثور و حوت و قاف طاغی و سدّ ذوالقرنین و جبالڭ اَوتادیّتلری و یر آلتندە جهنّمڭ یرینی تعیین ایتمك و{ دَحٰيهَا و سُطِحَتْ، وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا، وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ ف۪يهَا مِنْ بَرَدٍ} كبی مسائلدر. حقیقتلرینی بیان ایدەجگم.. تا، دینڭ دوشمانلرینڭ كوزلری قپاتیلسین و دوستلرینڭ كوزلری دخی آچیلسین. ایشتە باشلایورم:
SAYFA 52
} [برنجی مسئلە]{
سنڭ مُنصف اولان ذهنڭە معلومدركە، كُرَویت ارض و یرڭ یووارلاقلغنە.. محقّقین اسلام- اگرچە اتّفاقِ سكوتیلە اولسە- اتّفاق ایتمشلردر. اگر بر شبهەڭ وارسە،«مقاصد» و«مواقف» ە كیت.. مقصدە وقوف و اطّلاع پیدا ایدەجكسڭ و كورەجكسڭ: سَعْدْ ؇ و سَیِّدْ ؇، طوپ كبی كرەیی اللرندە طوتمشلر، هر طرفنە تماشا ایدییورلر.
اگر او قاپی سڭا آچیلامدی.«مفاتیح الغیب» اولان امام رازینڭ؇ كنیش اولان تفسیرینە كیر و سریر تدریسدە او داهی امامڭ حلقۀ درسندە اوتور، درسنی دیڭلە.
اگر اونڭ ایلە مطمئن اولامدڭ. ارضی، كرویت قابنە صیغیشدیرامدڭ. ابراهیم حقّنڭ؇ آرقەسنە دوش، حجّّت الاسلام اولان امام غزالینڭ ؇ یاننە كیت، فتوا ایستە. دیكە: "كُرَویتدە مُشاحّت وارمیدر؟" البتە دییەجك: "قبول ایتمزسەڭ مُشاحّت واردر." زیرا تا زمانندنبری شویلە بر فتوا كوندرمش: "كیم كُرَوِیَتِ ارض كبی برهان قطعیلە ثابت اولان بر امری، دینە حمایت بهانەسیلە انكار و ردّ ایتسە، دینە جنایت عظیم ایتمش اولور. زیرا بو، صداقت دگل، خیانتدر."
اگر امّیسڭ فتوایی اوقویامییورسڭ. بزم هم عصریمز و فكرًا برادریمز اولان حسین جسرینڭ ؇ سوزینی دیڭلە! زیرا یوكسك سسلە منكِرِ كُرویتی تهدید ایتدیگی كبی، حقیقت قوّتیلە پرواسز اولارق دیر: "كیم دینە استناد ایلە، حمایت یولندە مدوَّریت ارضی انكار ایدر ایسە، صدیق احمقدر، عدوّ شدیددن داها زیادە ضرر ویرمش اولور."
اگر بو یوكسك سسلە سنڭ یاتمش اولان فكر حقیقتڭ اویقودن قالقمدیسە و كوزڭ دە آچیلامدی.
SAYFA 53
ابن هُمام ؇ و فخر الاسلام ؇ كبی ذاتلرڭ اللرینی طوت، امام شافعی یە ؇ كیت، استفتا ایت، دیكە: "شریعتدە واردر: بر وقتدە بش وقتڭ نمازی قیلینیر. هم دە بر قوم واردر، یاتسو نمازلرینڭ وقتی بعض وقتدە یوقدر. هم دە بر قوم واردر، كونش چوق كونلردە غروب و چوق كیجەلردە طلوع ایتمز. ناصل اوروچ طوتاجقلر؟" هم دە استفسار ایتكە: "شرطڭ تعریف شرعیسی اولان سائر اركانە مقارن اولان شیدر. ناصل نمازدە شرط اولان استقبال قبلەیە انطباق ایدر. حالبوكە یالڭز قیام و یاری قُعوددە مقارنت واردر؟"
امین اول، امام شافعی ؇ مسئلۀ اُولٰی یی شرقدن و غربدن كچن دائرەنڭ مدوَّریتیلە تصویر ایدەجكدر. ایكنجی و اوچنجی مسئلەیی دخی، جنوبدن شمالە مُمْتد اولان دائرەنڭ مقوَّسیتیلە تطبیق ایدەجكدر. برهان عقلی كبی جواب ویرەجكدر. هم دە قبلە مسئلەسندە دییەجك: "قبلە و كعبە اویلە بر عمود نورانیدركە، سماواتی عرشە قدر طاقمش و نظم ایدوب كرۀ ارضڭ طبقاتنی فرشە قدر دلەرك كائناتڭ منتظم بر عمود نورانیسی اولمشدر.
اگر غطا و پردە كشف اولونسە، خطّ شاقول ایلە سنڭ كوزیڭڭ شعاعی، نمازڭ هر بر حركتندە عین قبلە ایلە تماس و مصافحە ایدەجكدر.
ای برادر! اگر سن ظنّ ایتدیگم آدملردنسەڭ، عجیب خولیالرڭ علم خیالدن باشقە بر یر بولامادیغندن، بر قیمتی یوقدر، تا قلبە كیرەبیلسین. سن دە اینانمایورسڭ، نفسڭی قاندیرامییورسڭ.. فقط صاپمشسڭ.
اگر او خیالاتە آچیق و حقیقتە قپالی اولان قلبڭزدە پك چوق دفعە متخیِّلەڭزدن داها كوچك اولان كرۀ ارض یرلشمز ایسە، توسیع ذهن ایچون نظرڭ افقنی كنیشلتدیر. بر مجلس حكمندە كچن ارضڭ
SAYFA 54
ساكنلرینی كور، سؤٓال ایت. زیرا أو صاحبی اوینی بیلیر. اونلر عمومًا مشاهدە و تواتر ایلە بر لسانلە سڭا سویلەیەجكلر: "یاهو! بزم بشیگمز و فضای عالمدە شمندوفریمز اولان كرەمز او قدر دیوانە دگلدر. اجرام علویەدە جاری اولان قاعدە و قانون الٓهیدن شذوذ و سركشلك ایتسین." هم دە دلائل مجسّمۀ مُسَطَّحە اولارق خریطەلری ابراز ایدەجكدر.
اشارت: نظام خلقت عالم دینیلن شریعت فطریۀ الٓهیە. مولوی كبی جذبە طوتان مجذوب و مسافر اولان كرۀ ارضە، كونشە اقتدا ایدن صَفْبَسْتە ییلدیزلرڭ صفندە طوروب اطاعت ایتمەسنی فرض و واجب قیلمشدر. زیرا زمین، سما ایلە برابر{ اَتَیْنَا طَٓائِع۪ینَ} دیمشلردر. طاعت ایسە، جماعت ایلە داها افضل و داها احسندر.
الحاصل: صانع عالم، ارضی ایستەدیگی كبی و حكمتی اقتضا ایتدیگی كبی یاراتمشدر. سزڭ ای اهل خیال، تشهّی ایلە ایستەدیگڭز كبی یاراتمامشدر. عقللریڭزی كائناتە مهندس ایتمەمشدر.
تنبیه: ضعف عقیدەیە ویاخود سوفسطائی مذهبنە اولان میلە.. ویاخود داها آلمامش، یڭی مشتری اولمەسنە اشارت ایدن امورڭ بری دە.. "بو حقیقت، دینە منافیدر" اولان كلمۀ حَمْقادر. زیرا برهان قطعی ایلە ثابت اولان بر شیئی حق و حقیقت اولان دینە مخالف اولدیغنە احتمال ویرن و منافاتندن خوف ایدن آدم، خالی دگل، یا دماغندە بر سوفسطائی كیزلنمش، قاریشدیرییور.. ویاخود قلبنی دلەرك بر موَسوِس صاقلانمش، اختلال ایدییور.. ویاخود یڭیدن دینە مشتری اولمش، تنقید ایلە آلمق ایستەیور.
SAYFA 55
} [ایكنجی مسئلە]}{
پوشیدە اولماسین، ثور و حوتڭ قصّۀ مشهورەسی، اسلامیتڭ دخیل و طُفیلیسیدر.
راویسیلە برابر مسلمان اولمشدر. ایسترسەڭ مقدّمۀ ثالثەیە كیت، كورەجكسڭ، هانكی قاپیدن دائرۀ اسلامیتە داخل اولمشدر. اما ابن عبّاسەؓ اولان نسبتڭ اتّصالی ایسە، دردنجی مقدّمەنڭ آیینەسنە باق، او الحاقڭ سرّینی كورەجكسڭ. بوندن صوڭرە مرویدر: "ارض، ثور و حوت اوزرندەدر." حدیث اولارق روایت ایدیلییور.
اوّلا: تسلیم ایتمییورزكە، حدیثدر. زیرا اسرائیلیاتڭ نشانی واردر.
ثانیًا: حدیث اولسە دە، ضعف اتّصال ایچون یالڭز ظنّی افادە ایدن آحددندر. عقیدەیە داخل اولماز، زیرا یقین شرطدر.
ثالثًا: متواتر و قطعیّ المتن اولسە دە، قطعیّ الدّلالت دگلدر. اگر ایسترسەڭ بشنجی مقدّمەیە مراجعتلە، اون برنجی مقدّمە ایلە مشاورە ایت! كورەجكسڭ، ناصل خیالات، ظاهرپرستلری هوالاندیرمش، بو حدیثی مَحَامِلِ صحیحەدن چویرمشلردر.
ایشتە وجوه صحیحە اوچدر:
ناصل ثور و نَسْر و انسان و دیگریلە مسمّا اولان حملۀ عرش، ملائكەدر. بو ثور و حوت دخی، اویلە ایكی ملائكەدر. یوقسە عرش اعظمی ملائكەیە.. كرەیی، كُرە كبی همّتە محتاج اولان بر اوكوزە تحمیل ایتمك، نظام عالمە منافیدر.
هم دە لسان شریعتدن ایشیتیلییور: هر بر نوعە مخصوص و او نوعە مناسب بر ملك مؤكّل واردر.
SAYFA 56
بر مناسبتە بناءً او ملك او نوعڭ اسمیلە مسمّا، بلكە عالم ملائكەدە اونڭ صورتیلە متمثّل اولویور. حدیث اولارق ایشیتیلییور: "هر آقشامدە كونش عرشە كیدر، سجدە ایدر. اذن آلییور، صوڭرە كلییور." اوت، شمسە مؤكّل اولان ملك.. اسمی شمس، مثالی دە شمسدر. اودر، كیدر، كلیر.
هم دە حكمای الٓهیّون نزدندە هر بر نوع ایچون حیّ و ناطق و افرادە امداد ویریجی و مُسْتَمِدّی بر ماهیت مجرّدە واردر. لسان شریعتدە ملك الجبال و ملك البحار و ملك الامطار كبی اسملر ایلە تعبیر ایدیلیر. فقط تأثیر حقیقیلری یوقدر. مؤثّر حقیقی یالڭز ذات اقدسدر.
(اِذْ لَا مُؤَثِّرَ فِی الْكَوْنِ اِلَّا اللّٰهُ)
اسباب ظاهریەنڭ وضعندەكی حكمت ایسە: اظهار عزّت و سلطنت تعبیر اولونان دست قدرت، پردەسز دائرۀ اسبابە مُنْعَطِف اولان نظرە قارشو، ظاهرًا امور خسیسە ایلە مباشرت و ملابستی كورولمەمكدەدر. فقط دائرۀ عقیدە دینیلن حق و ملكوتیتدە هر شی علویدر. دست قدرتڭ پردەسز مباشرتی عزّتە مناسبدر.{ ذٰلِكَ تَقْد۪یرُ الْعَز۪یزِ الْعَل۪یمِ}
ایكنجی مَحْمِلْ: ثور، عمارت و زراعت ارضڭ اڭ بیوك واسطەسی اولان اوكوزدر. حوت ایسە، اهل سَواحلڭ، بلكە پك چوق نوع بشرڭ مدار معیشتی اولان بالیقدر.
ناصل بری سؤٓال ایدرسە: "دولت نە شی اوستندەدر؟" جواب ویریلیر: "قیلیچلە قلم اوستندەدر." ویاخود "مدنیت نە ایلە قائمدر؟" "معرفت و صنعت و تجارت ایلە" جواب ویریلیر. ویاخود "نوع بشر، نە شی اوزرندە بقا بولور؟" جواب ایسە: "علم و عمل اوستندە بقا بولور."
SAYFA 57
كذالك، وَاللّٰهُ اَعْلَمْ، فخر كائنات ؐ بوڭا بناءً جواب ویرمش. شویلە سؤٓال ایدن ذات- ایكنجی مقدّمەنڭ سرّیلە- بویلە حقائقە ذهنی استعداد كسب ایتمدیگندن، وظیفەسی اولمایان بر شیدن سؤٓال ایتدیگی كبی، پیغمبریمزؐ دە اصل لازم اولان شویلە جواب بیوردیكە: "یر، ثور اوستندەدر." زیرا یرڭ عمارتی نوع بشر ایلەدر. نوع بشردن اولان اهل قُرَانڭ منبع حیاتلری زراعت ایلەدر. زراعت ایسە، اوكوزڭ اوموزی اوستندەدر و ذمّتندەدر. قسم دیگری اولان اهل سَواحلڭ اعظم معیشتلری، بلكە اهل مدنیتڭ بیوك بر معدن تجارتلری، بالیغڭ جوفندە و حوتڭ اوستندەدر. (كُلُّ الصَّیْدِ ف۪ی جَوْفِ الْفَرَا) مسئلەسنە ماصدقدر. بو لطیف بر جوابدر. مزاح دە اولسە حقدر. زیرا مزاح ایتسە دە یالڭز حق سویلر. فرضا، سائل كیفیتِ خلقتدن سؤٓال ایتمشسە، فنّ بیاندە اولان (تَلَقَّی السَّامِعُ بِغَیْرِ الْمُتَرَقَّبِ) قاعدەسنڭ اسلوب حكیمانەسیلە، لازم و ایستەدیگی جوابی ویرمشدر. یوقسە خستە اولان سائل، اشتهای كاذبیلە ایستەدیگی جوابی ویرمەمشدر. و{ یَسْئَلُونَكَ عَنِ الْاَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوَاق۪یتُ لِلنَّاسِ} بو حقیقتە بر براعت الاستهلالدر.
اوچنجی مَحْمِلْ: ثور و حوت، ارضڭ مَحْرَكِ سنویسندە مقدّر اولان ایكی برجدر. او برجلر اگر چندان فرضی و موهومەدرلر. اصل اجرامی نظم و ربط ایلە یوكلنمش اولان عالمدە جاری و لفظًا و اصطلاحًا جاذبۀ عمومیە ایلە مسمّا اولان عادات اللّٰهڭ قانونی او برجلردە تمركز و تحصّل ایتدیگندن، "ارض برجلر اوستندەدر" اولان تعبیر حكیمانە جائزدر. بو محمل، حكمت جدیدە نقطۀ نظرندەدر. زیرا حكمت عتیقە، برجلری سمادە.. حكمت جدیدە ایسە مدار ارضدە فرض ایتمشلردر. بو تأویل، یڭی حكمتڭ نظرندە بیوك بر قیمتی تضمّن ایدر.
SAYFA 58
هم دە مرویدر: سؤٓال تعدّد ایتمش. بر كرە "حوت اوستندەدر." دیمك بر آیدن صوڭرە "ثور اوستندەدر" دینیلمشدر. یعنی فضای غیر محدودەنڭ هر طرفندە منتشر اولان مزبور قانونڭ خیوط وَاشِعەلرینڭ نقطۀ محراقیەسی اولان حوت برجندە تمركز ایتدیگندن، كرۀ ارض دَلْوْ برجندن قوشوب حوتدەكی تدلّی ایدن قانونی طوتوب، شجرۀ خلقتڭ بر دالیلە ثمرە كبی آصیلدی. ویاخود قوش كبی قوندی. صوڭرە طیّار اولان یر، یووەسنی برجُ ثور اوستندە یاپمش دیمكدر. بونی بیلدكدن صوڭرە انصافلە دقّت ایت! بشنجی مقدّمەنڭ سرّیلە اهل خیالڭ اختراعْ كَرْدەسی اولان قصّۀ عجیبۀ مشهورەدە، عجبا حكمت ازلیەیە اسنادِ عبثیت و صنعت الٓهیەدە اثباتِ اسراف و برهان صانع اولان نظام بدیعی اخلال ایتمكدن باشقە نە ایلە تأویل اولوناجقدر؟ نفرین، هَزاران نفرین، جهلڭ یوزینە!
} [اوچنجی مسئلە]{
قاف طاغیدر.
اشارت: معلومدر، بر شیئڭ ماهیتنڭ كیفیتنی بیلمك باشقەدر، او شیئڭ وجودینی تصدیق ایتمك یینە باشقەدر. بو ایكی نقطەیی تمییز ایتمك لازمدر. زیرا چوق شیلرڭ اصل وجودی یقین ایكن، وهم اوندە تصرّف ایدرك، تا امكاندن امتناع درجەسنە چیقارییور. ایسترسەڭ یدنجی مقدّمەدن سؤٓال ایت.. سڭا "نَعَمْ" جوابی ویرەجكدر. هم دە چوق شیلرڭ متنلری قطعی ایكن، دلالتلرندە ظنون تزاحم أیلەمشلردر. بلكە "مراد نەدر؟" اولان سؤٓالنڭ جوابندە، اَفهام متحیّر اولمشلردر. ایسترسەڭ اون برنجی مقدّمەنڭ صدفنى آچ. بو جوهری بولاجقسڭ.
SAYFA 59
[تنبیه]
وقتاكە بو بویلەدر.«قاف» ە اشارت ایدن قطعیُّ المتنلردن یالڭز{ قٓ وَالْقُرْاٰنِ الْمَج۪یدِ} در. حالبوكە جائزدر.. «قاف»،«ص» كبی اولسون. دنیانڭ شرقندە دگل، بلكە آغزڭ غربندەدر. شو احتمال ایلە دلیل یقینیّتدن دوشر. هم دە قطعیُّ الدّلالت بوندن باشقە اولمادیغنڭ بر دلیلی، شرعڭ مجتهدلرندن اولان قَرَافٖی نڭ (لَٓا اَصْلَ لَەُ) دیمەسیدر. لكن ابن عبّاسەؓ اسناد اولونان كیفیت مشهورەسی، دردنجی مقدّمەیە باق. وجه نسبتی سڭا تمثّل ایدەجكدر. حالبوكە ابن عبّاسڭؓ هر سویلەدیگی سوزی، حدیث اولمسی لازم كلمدیگی كبی، هر نقل ایتدیگی شیئی دە اونڭ مقبولی اولمق لازم كلمز. زیرا ابن عبّاسؓ كنچلگندە اسرائیلیاتە، بعض حقائقڭ تظاهری ایچون حكایت طریقیلە بر درجە عطف نظر أیلەمشدر.
اگر دیرسەڭ: "محقّقین صوفیە،«قاف» ە دائر پك چوق تصویراتدە بولونمشلردر؟" بوڭا جوابًا دیرم:
مشهور اولان عالم مثال، اونلرڭ جولانگاهیدر. بز البسەمزی چیقاردیغمز كبی، اونلر دە جسدلرینی چیقاروب سیر روحانی ایلە او مَعْرَضْگاه عجائبە تماشا ایدییورلر.«قاف» ایسە، او عالمدە اونلرڭ تعریف ایتدكلری كبی متمثّلدر. بر پارچە آیینەدە، سماوات و نجوم تمثّل ایتدكلری كبی، بو عالم شهادتدە ولو كوچك شیلر دە اولسە، چكردك كبی، عالم مثالدە تجسّم معانینڭ تأثیریلە بر بیوك آغاچ اولویور. بو ایكی عالمڭ احكاملری بربرینە قاریشدیریلماز. محیی الدّین عربینڭ ؇ مَغْزِ كلامنە مطّلع اولان، بونی تصدیق ایدر. اما عوامڭ یاخود عوام كبی آدملرڭ مابینلرندە مشتهر اولان كیفیتیكە-«قاف» یرە محیطدر و متعدّددر.. هر ایكیسنڭ اورتەسندە بش یوز سنەدر.. و ذروەسی سمانڭ
SAYFA 60
كَتفنە مُماسدر.. اِلٰی اٰخِرِ خَیَالَاتِهِمْ- بونی، نە قیمتدە اولدیغنی بیلمك ایسترسەڭ، كیت اوچنجی مقدّمەدن فناریڭی یاق. صوڭرە كل، بو ظلماتە كیر. بلكە آب حیات اولان بلاغتنی كورەجكسڭ.
اگر بزم بو مسئلەدە اولان اعتقادیمزی آڭلامق ایسترسەڭ، بیلكە، بن«قاف» ڭ وجودینە جزم ایدرم.. فقط كیفیتی ایسە حوالە ایدرم. اگر بر حدیث صحیح و متواتر، كیفیتڭ بیانندە ثابت اولورسە، ایمان ایدرمكە، مراد نبی ؐ صادق و طوغری و حقدر. فقط مراد نبوی ؐ اوزرینە! یوقسە ناسڭ متخیَّللری اوزرینە دگلدر. زیرا بعضًا فهم اولونان شی، مرادڭ غیریسیدر.
بو مسئلەدە معلوممز بودر: قاف طاغی، اكثر شرقی احاطە ایدن و اسكی زماندە بدوی و مدنیلرڭ آرالرندە فاصل اولان و اعظم جبال دنیا اولان چامولارینڭ آناسی اولان هیمالایە سلسلەسیدر. بو سلسلەنڭ عرقندن جبال دنیانڭ اكثریسی تشعّب أیلەدكلری دینیلیر. بو حال اویلە كوسترییوركە،«قاف» ڭ دنیایە مشهور اولان احاطەنڭ فكر و خیالی بو اصلِ تشعّبدن نشأت ایتمش اولمق كركدر.
و ثانیًا: عالم شهادتە، صورتیلە.. و عالم غیبە، معناسیلە مشابه و ایكیسنڭ مابینندە بر برزخ اولان عالم مثال، او معمّایی حلّ ایدر. كیم ایسترسە كشف صادق پنجرەسیلە ویا رؤیای صادق منفذیلە ویا شفّاف شیلر دوربینیلە و هیچ اولماز ایسە خیالڭ وَراء پردەسیلە او عالمە بر درجە سیرجی اولابیلیر. بو عالم مثالڭ وجودینە و اوندە معانینڭ تجسّم ایتمەلرینە پك چوق دلائل واردر. بناءً علیه بو كُرەدە اولان«قاف»، او عالمدە ذی العجائب اولان«قاف» ڭ چكردگی اولابیلیر.
هم دە صانعڭ ملكی كنیشدر. بو سفیل كُرەیە منحصر دگلدر. فضا ایسە غایت واسع،
SAYFA 61
اللّٰهڭ دنیاسی غایت عظیم اولدیغندن، ذو العجائب اولان «قاف» ی استیعاب ایدەبیلیر. فقط ایّام الٓهیە ایلە بش یوز سنە بزم كرەدن اوزاق اولمقلە برابر، موج مكفوف اولان سمایە تماس ایتمك، امكان عقلیدن خارج دگلدر. زیرا «قاف» سما كبی شفّاف و غیر مرئی اولمق جائزدر.
و رابعًا: نەدن جائز اولماسینكە،«قاف»، دائرۀ افقدن تجلّی ایدن سلسلۀ اعظمدن عبارت اولا. ناصل افقڭ اسمی دە«قاف» ە مأخذ اولابیلیر. زیرا دوائر متداخلە كبی نرەیە باقیلیرسە، سلسلەلردن بر دائرە كورولور. كیدە كیدە نظر قالیر، خیالە تسلیم ایدر. اڭ نهایت خیال ایسە، سلاسلِ جبالدن بر دائرۀ محیطەىی تخیّل ایدركە، سمانڭ اطرافنە تماس ایدییور. كرویت سرّیلە، بش یوز سنە دە اوزاق اولورسە یینە متّصل كورونور.
} [دردنجی مسئلە]{
سدّ ذوالقرنیندر.
ناصل بیلدڭكە، بر شیئڭ وجودینی بیلمك، او شیئڭ كیفیت و ماهیتنی بیلمكدن آیریدر. هم دە بر قضیە، چوق احكامی تضمّن ایدر. او احكامڭ بعضیسی ضروری و بعضیسی دخی نظرٖی و مختَلفٌ فیهادر.
هم دە معلومدر: بر متعنّد و مقلّد سائل، امتحان جهتیلە، بر كتابدە كوردیگی بر مسئلەیی، اگرچە بر درجە دە محرَّف اولسە، بر آدمدن سؤٓال ایتسە، تا غیبدە اولان معلومنە جواب ویرسە، او جواب ایكی جهتلە طوغریدر: یا طوغریدن طوغری یە جواب ویرسە ویاخود سائلِ متعنّدڭ معلومنە یا بالذّات ویا تأویل ایلە جواب موافق ویرییور.
SAYFA 62
ایكیسی دە طوغریدر. دیمك بر جواب، هم واقعی راضی ایدر، زیرا حقدر. هم سائلی اقناع ایدر. زیرا اگرچە مراد دگلسە، معلومنە تطبیق ایدر. هم مقامڭ خاطرینی دخی قیرمییور. زیرا جوابدە عقدۀ حیاتیەیی درج ایدركە، مقاصد كلام اوندن استمداد حیات ایدر. ایشتە جواب قرآن دخی بویلەدر. بوندن صوڭرە ضروری و غیر ضروری یی تفریق ایدەجگز.
ایشتە جواب قرآنیدن مفهوم اولان ضروری حكملركە، انكاری قبول ایتمز. شودر: ذو القرنین مُؤَیَّد مِنْ عِنْدِ اللّٰهْ بر شخصدر. اونڭ ارشاد و ترتیبیلە، ایكی طاغ آراسندە بر سد بنا ایدیلمشدر. ظالملرڭ و بدویلرڭ دفع فسادلری ایچون. و یأجوج مأجوج، ایكی مفسد قبیلەدرلر. امر الٓهی كلدیگی وقت سد خراب اولاجقدر، اِلٰی اٰخِرِهٖ. بو قیاس ایلە، اوڭا قرآن دلالت ایدن حكملر، قرآنڭ ضروریاتندندرلر. بر حرفڭ انكاری دخی قابل دگلدر. فقط او موضوعات و محمولاتڭ كیفیاتلرینڭ تشریحاتلری و ماهیتلرینڭ حدودی ایسە، قرآن اونلرە قطعیّ الدّلالت دگلدر. بلكە "عامّ، خاصّە دلالت ثلاثەدن هیچ بریسیلە دلالت ایتمز" قاعدەسیلە و منطقدە بیان اولوندیغی كبی "بر حكم، موضوع و محمولڭ وَجْهِ مَا ایلە تصوّر ایتمك، كافی اولدیغی" نڭ دستوریلە ثابتدركە، قرآن اونلرە دلالت ایتمز فقط قبول ایدەبیلیر.
دیمك او تشریحات، احكام نظریەدندر. باشقە دلائلە محوَّلدر. اجتهادڭ مَظَنّەسیدر. اوندە تأویل ایچون مجال واردر. محقّقینڭ اختلافاتی، نظریتنە دلیلدر. فقط وا أسفا! جوابڭ سؤٓالە هر جهتلە لزوم مطابقتڭ تخیّلیلە، سؤٓالدەكی خلَلە اهمّیت ویرمیەرك، جوابڭ ضروری و نظری اولان حكملرینی، بردن مأخذ سائلدن و مَنبت سؤٓالدن خوشەچین اولوب، آلوب مفسّر اولدیلر. یوق، بلكە مؤوِّل، یوق بلكە ماصدقی معنا یرینە معنا كوستردیلر. یوق، بلكە