Bundan sonra kavm-i Arab sâir akvâmı bel‘ ettiği gibi, milel-i sâirenin ma‘lûmâtları dahi Müslüman olmaya başladığından, muharrefe olan İsrâîliyât ise Vehb, Ka‘b gibi ulemâ-yı ehl-i kitâbın İslâmiyetlerinin cihetiyle Arabların hazâin-i hayâlâtına bir mecrâ ve menfez bularak o efkâr-ı sâfiyeye karıştılar.

Hem sonra da ihtirâm dahi gördüler. Zîrâ ulemâ-yı ehl-i kitâbdan İslâmiyet’e gelenler, İslâmiyet şerefiyle gayet celâlet ve tekemmül ettiklerinden, ma‘lûmât-ı müzahrefe-i sâbıkaları makbûle ve müselleme gibi oldular, reddedilmedi. Çünki İslâmiyet’in usûlüne müsâdim olmadığından, hikâyât gibi rivâyet olunur iken, ehemmiyetsizliği için tenkîdsiz dinlenirler idi. Fakat hayfâ! Sonra hak olarak kabul edildiler, çok şübeh ve şükûkâta sebebiyet verdiler.

Hem de vaktâ ki şu İsrâîliyât, Kitap ve Sünnet’in bazı îmââtlarına merci‘ ve bazı mefâhîmlerine bir münâsebetle me’haz olabilirler idi. Fakat âyât ve hadîsin ma‘nâları değil. Belki farazâ doğru olsalar idi, mâsadak ve efradından olmaları mümkün olduğundan, sû’-i ihtiyârlarıyla başka bir me’hazi bulmayan veya atf-ı nazar etmeyen zâhirperestler, bazı âyât ve ehâdîsi o hikâyât-ı İsrâîliyeye tatbîk ederek tefsîr eylediler. Halbuki Kur’ân’ı tefsîr edecek, yine Kur’ân ve hadîs-i sahîhtir. Yoksa ahkâmı mensûh olduğu gibi, kasası dahi muharrefe olan İncil ve Tevrat değildir.

Evet, mâsadak ile ma‘nâ ayrıdırlar. Halbuki mâsadak olmaya mümkün olan şey, ma‘nâ yerine ikāme olundu. Çok da imkânât vukūâta karıştırıldı.

Hem de vaktâ hikmet-i Yunaniyeyi Müslüman etmek için Me’mûn’un asrında tercüme olundu. Fakat pek çok

esâtîr ve hurâfâtın menbaından çıkan o hikmet, bir derece müteaffine olduğundan, sâfiye olan efkâr-ı Arabın içlerine tedâhül ettiğinden, bir derece efkârları karıştırdığı gibi, tahkîkten taklîde bir yol açtı.

Hem de âb-ı hayat olan İslâmiyet’ten karîha-i fıtriyeleriyle istinbât etmeye kābil iken, o hikmetin telemmüzüne tenezzül ettiler. Evet, nasıl ki ihtilât-ı a‘câm ile kelâm-ı Mudarî’nin melekesi fesâda yüz tutmakla, muhakkikîn-i ulemâ o melekeyi muhâfaza etmek için, ulûm-u Arabiyenin kavâidini tedvîn ettiler.

Öyle de, şu hikmet ve İsrâîliyât dahi, dâire-i İslâmiyet’e duhûlleriyle beraber, bazı nekkād-ı muhakkikîn-i İslâm temyîz ve tasfiyelerine teşebbüs ettiler. Fakat hayfâ, tamamıyla muvaffak olamadılar.

İş bu kadar da kalmadı. Çünki tefsîr-i Kur’ân’a sarf-ı himmet edildiği vakit, bazı ehl-i zâhir Kur’ân’ın nakliyâtını bazı İsrâîliyât’a tatbîk ve bir kısım akliyâtını dahi hikmet-i mezbûreye tevfîk ettiler. Çünki gördüler ki, Kur’ân ma‘kūl ve menkūle müştemildir. Hadîs de öyle. Sonra Kitap ve Sünnet’in bazı nakliyât-ı sâdıkalarıyla ve bazı muharref İsrâîliyât’ın ortasında bir mutâbakat ve münâsebet istinbât ettiler.

Hem de hakîkî olan akliyâtlarıyla mevhûm ve mümevveh olan şu hikmet arasında bir müşâbehet ve muvâfakat tevehhüm eylediklerinden, şu mutâbakat ve müşâbeheti Kitap ve Sünnet’in ma‘nâlarına tefsîr ve maksadlarına beyân zannedip hükmeylediler. Kellâ! Sümme kellâ! Zîrâ Kitâb-ı Mu‘cizü’l-Beyân’ın misdâkı i‘câzıdır. Müfessiri eczâsıdır. Ma‘nâsı içindedir. Sadefi de dürrdür, meder değildir. Farazâ, bu mutâbakatı izhâr etmekten maksad, o şâhid-i sâdıkın tezkiyesi için olsa da, yine abestir.

Zîrâ Kur’ân-ı Mübîn, ona mekālîd-i inkıyâdı teslîm eden öyle akıl ve naklin tezkiyelerinden pek yüksek ve ganîdir. Çünki o, onları tezkiye etmezse. şehâdetleri mesmû‘ olamaz. Evet, Süreyyâ’yı serâda değil, semâda aramak gerektir. Kur’ân’ın maânîsini de esdâfında ara. Yoksa karmakarışık olan senin cebinden arama. zîrâ bulamıyorsun. Bulsan da sikke-i belâgat olmadığından Kur’ân kabul etmez.

Zîrâ mukarrerdir: Asıl ma‘nâ odur ki, elfâz onu sımâhta boşalttığı gibi, zihne nüfûz ederek vicdan dahi teşerrüb etmekle, ezâhîr-i efkârı feyiz-yâb eden şeydir. Yoksa başka şeyin kesret-i tevaggulünden senin hayâline tedâhül eden bazı ihtimâlât; veyahud hikmetin ebâtîlinden ve hikâyâtın esâtîrinden sirkat edip cepte doldurarak sonra âyât ve ehâdîsin telâfîfinde gizletmek, çıkartmak, elde tutmak, çağırmak ki: ”Budur ma‘nâ, geliniz, alınız“ dediğin vakit alacağın cevab şudur:

Yahu! İşte senin ma‘nân siliktir. Sikkesi taklîddir, nekkād-ı hakîkat reddeder. Sultân-ı i‘câz dahi onu darb edeni tard eder. Sen âyet ve hadîsin nizâmlarına taarruz ettiğinden, âyet şikâyet edip hâkim-i belâgat senin hülyanı, senin hayâlinde hapsedecektir. Ve müşterî-i hakîkat dahi senin bu metâını almayacaktır. Zîrâ diyecek: Âyetin ma‘nâsı dürrdür. Bu ise mederdir. Hadîsin mefhûmu mühec, bu hemecdir.

[Tenvîr için bir darb-ı mesel]

Kürdlerin emsâl-i edebiyesindendir: Bir adamın ismi Alo imiş. Bal hırsızlıyordu. Ona denildi: Hırsızlığın tebeyyün edecektir. O da aldatmak için bir boş petekte yabancı arıları doldurup balı başka yerden hırsızlar, küvârda saklıyor idi. Biri suâl etse idi, derdi: ”Bu, bal mühendisi

olan arılarımın san‘atıdır. “Sonra da arıları ile konuştuğu vakit, müşterek bir lisân ile وِیزْ وِیزْ ژِوَه هِنْگِوٖینْ ژِمِنْ derdi. Yani: Tanîn sizden, bal benden.

Ey teşehhî ve heves ile te’vîl edici efendi! Bu teşbîh ile teselli etme. Zîrâ bu teşbîh temsîldir. Senin ma‘nân bal değil, zehirdir. O elfâz arılar değil, belki kalb ve vicdana ervâh-ı hakāiki vahyeden o kitâb-ı kâmilin kelimâtı, melâike gibidirler. Hadîs, ma‘den-i hayat ve mülhim-i hakîkattir.

Elhasıl: İfrât gibi tefrît de muzırdır, belki daha ziyâde. Fakat ifrât, tefrîte sebeb olduğundan, daha kabahatlidir. Evet, ifrât ile müsâmahanın kapısı açıldı. Çürük şeyler o hakāik-i âliyeye karıştığından, ehl-i tefrît ile insafsız olan ehl-i tenkîd, gayet haksızlık olarak şu çürük şeylerin yüzer misline olan hakāik-i âliye içinde gördüklerinden ürktüler, nefret ettiler. Hâşâ! Lekedâr ve kıymetsiz zannettiler.

Acaba defineye hâriçten girmiş bir silik para bulunsa veyahud bir bostanda başka yerden düşmüş olan çürük ve acı bir elma görünse, hak ve insaf mıdır ki, umum defineyi kalb ve umum elmaları acı zannedip vazgeçmekle lekedâr edilsin?

Hâtime

Bu mukaddemeden maksadım, efkâr-ı umûmiyye bir tefsîr-i Kur’ân istiyor. Evet, her zamanın bir hükmü var. Zaman dahi bir müfessirdir. Ahvâl ve vukūât ise, bir keşşâftır. Efkâr-ı âmmeye hocalık edecek, yine efkâr-ı âmme-i ilmiyedir. Bu sırra binâen ve istinâden isterim ki, müfessir-i azîm olan zamanın

taht-ı riyâsetinde, her biri bir fende mütehassıs, muhakkikîn-i ulemâdan müntehab bir meclis-i meb‘ûsân-ı ilmiye teşkîli ile, meşveret ile bir tefsîri te’lîf etmekle, sâir tefâsîrdeki münkasım olan mehâsin ve kemâlâtı mühezzebe ve müzehhebe olarak cem‘ etmelidirler. Evet, meşrûtiyettir, her şeyde meşveret hüküm-fermâdır. Efkâr-ı umûmiye dahi dîdebândır. İcmâ‘-ı ümmetin hucciyeti, buna huccettir.

Dördüncü Mukaddeme

Şöhret, insanın malı olmayanı da insana mal eder. Şöyle ki: Beşerin seciyelerindendir, garib veya kıymetdar bir şeyi asilzâde göstermek için, o kıymetdar şeylerin cinsiyle müştehir olan zâta nisbet ve isnâd etmektir. Yani sözleri revâc bulmak veya tekzîb olunmamak veyahud başka ağrâz için, zâlimâne ve istibdâdkârâne, bir milletin netâic-i efkârını veya mehâsin-i etvârını bir şahısta görüp ondan bilirler. Halbuki o adamın şânındandır, o hediye-i müstebidâneyi reddede. Zîrâ güzel bir sıfat veya ulvî bir san‘atla meşhur olan bir adam, hüsn-ü sûrînin mâverâsını görmek şânından olan nazar-ı san‘at-perverânesine haksız olarak ona isnâd olunan emir arz edilip gösterilir ise, Senin dest-i hattındır denilir ise, o emir san‘atın tenâsüb ve muvâzenesinden nâşî olan güzelliğini ihlâl ettiği için, reddedip i‘râz ve teberrî edecektir. Hâşâ ve kellâ! diyecektir.

Bu seciyeye binâ ile meşhur kâideye Bir şey sâbit olsa, levâzımıyla sâbit olur ” istinaden, insanlar o şahs-ı meşhûrda tahayyülâtlarına bir nizâm verdirmek için muzdardırlar ki, çok kuvvet ve azamet ve zekâ gibi levâzım-ı hârikulâdeyi isnâd etsinler, tâ o şahsın cümle mensûbâtına merciiyeti mümkün olabilsin. O halde, o adam bir u‘cûbe olarak zihinlerinde tecessüm eder. Eğer istersen hayâlât-ı Acemâne içinde perverde olan Rüstem-i Zâl’in timsâl-i ma‘nevîsine bak, gör, ne u‘cûbedir! Zîrâ şecâatle müştehir olduğundan ve hiç İranîler tazyîkātından kurtulamayan istibdâd sırrıyla ve şöhret kuvvetiyle İranîlerin mefâhirini gasb u gāret ederek büyüttü. Hayallerde büyüyüp şişti. Yalan, yalana mukaddeme olduğu için, şu hârikulâde şecâat, hârikulâde bir ömür ve dehşetli bir kāmet ve onların levâzım ve tevâbi‘leri olan çok emirleri toplayıp, içinde o hayâl-i hâil na‘ra vurarak “ Ben nev‘un münhasırun fi'ş-şahsım der. Gulyabânî gibi hurâfâtı arkasına takarak, dillerin destanlarında dönüyor. Emsâline dahi meydan açar.

Ey hakîkati çıplak görmek isteyen zât! Bu mukaddemeye dikkat et. zîrâ hurâfâtın kapısı bu yerden açılır. Ve bâb-ı tahkîk dahi bunun ile seddolur. Hem de kıssadan hisse ve meylü’t-terakkiyle mütekaddimînin esasları üzerine binâ ve seleflerin mevrûsâtında tasarruf ve ziyâdeye cesâret bu şûristânda mahvolur. Eğer istersen meşhur Molla Nasreddîn Efendi’ye de: Bu garib sözler umûmen senin midir? Elbette sana diyecektir: Şu sözler cildleri dolduruyor. Epeyce ömür ister. Zîrâ bütün sözlerim nevâdirden değildir. Ben hocayım. Onların zekâtını da bana verseler râzıyım ve kâfîdir. Fazlasını istemem. Zîrâ zarâfetimi tabîîlikten çıkarıp tasannu‘a kalb eder.

Yahu, bu kökten, hurâfât ve mevzûât biter ve tenebbüt eder ve doğru şeyin kuvvetini bitirir.

Hâtime: İhsân-ı İlâhîden fazla ihsân, ihsân değildir. Bir dâne-i hakîkat bir harman hayâlâta müreccahtır. İhsân-ı İlâhî ile tavsîfte kanâat etmek farzdır. Cem’iyete dâhil olan, cem‘iyetin nizâmını ihlâl etmemek gerektir. Bir şeyin şerefi neslinde değildir, zâtındadır. Bir şeyin aslını gösteren semeresidir. Birinin malına başka mal, velev kıymetli de olsa karışırsa, malını kıymetsiz ettiği gibi, haczetmesine dahi sebeb olur.

Şimdi bu noktalara istinâden derim ki: Terğîb veya terhîb için avâm-perestâne tervîc ve teşvîk ile bazı ehadîs-i mevzûayı İbn-i Abbâs gibi zâtlara isnâd etmek büyük bir cehâlettir. Evet, hak müstağnîdir. Hakîkat ise, zengindir. Tenvîr-i kulûba ziyâları kâfîdir. Müfessir-i Kur’ân olan ehâdîs-i sahîha bize kifâyet eder. Ve mantığın mîzânıyla tartılmış olan tevârîh-i sahîhaya kanâat ederiz.

Beşinci Mukaddeme

Mecâz, ilmin elinden cehlin eline düşse hakîkate inkılâb eder, hurâfâta kapı açar. Şöyle ki: Mecâzât ve teşbîhât, ne vakit cehlin yesâr-ı muzlimânesi, ilmin yemîn-i nûrânîsinden kaçırıp gasbetse veyahud mecaz ile teşbîh bir uzun ömür sürseler, hakîkate inkılâb ederek, tarâvet ve zülâlinden boş olup, şarab iken serâb. ve nâzenîn ve hasnâ iken acûze-i şemtâ ve kocakarı olur.

Evet, mecaz şeffâfiyetiyle şu‘le-i hakîkat ondan telemmu‘ eder. Fakat hakîkate inkılâbıyla kesîf olup, hakîkat-ı asliyeyi münkesif eder. Lâkin bu tahavvül bir kānûn-u fıtrîdir. Buna şâhid istersen, lügatın teceddüd ve tagayyürâtının ve iştirâk ve terâdüfünün sırlarına mürâcaat et. İyi kulak versen, işiteceksin ki, selefin zevklerine giden çok kelimâtı veya hikâyâtı veya hayâlâtı veya maânî, ihtiyâr ve ziynetsiz olduklarından, halefin heves-i şebâbânelerine tevâfuk etmediklerinden, meyl-i teceddüde ve fikr-i îcâda ve cür’et-i tağyîre sebeb olmuşlardır. Bu kaide, lügatte olduğu gibi, hayâlât ve maânî ve hikâyâtta dahi cereyân eder. Öyle ise, her şeye zâhire göre hükmetmemek gerektir. Muhakkikin şe’ni, gavvâs olmak, zamanın te’sîrâtından tecerrüd etmek, mâzînin a‘mâkına girmek, mantığın terâzisiyle tartmak, her şeyin menbaını bulmaktır.

Bu hakîkate beni muttali‘ eden, bir vakit sabâvetimde ay tutuldu. Vâlidemden suâl ettim. Dedi ki: Yılan ay’ı yutmuş. Dedim: Neden daha görünüyor? Dedi ki: Âsumânın yılanı nîm-şeffâftır.

İşte bak! Nasıl teşbîh hakîkat olup, haylûletiyle hakîkat-i hâli münhasif etmiştir. Zîrâ mâil-i kamer, mıntakatü’l-bürûc ile re’s ve zenebde tekātu‘ ettiklerinden, o iki dâire-i mevhûmeden iki kavsi, yılanın mürâdifi olan tinnîn ile ehl-i hey’et bir teşbîhe binâen tesmiye eylediler. Zaten ay re’s veya zenebe ve güneş dahi ötekisine gelirse, arzın haylûletiyle inhisâf vukū‘ bulur.

Ey benim şu müşevveş sözlerimden usanmayan zât! Bu mukaddemeye dahi dikkat et. Bir hurdebîn ile bak. Zîrâ bu asıl üzerine pek çok hurâfât ve hilâfât tevellüd ederler. Mantığı ve belâgati rehber etmek gerektir.

Hâtime: Ma‘nâ-yı hakîkînin bir sikkesi olmak gerektir. O sikkeyi teşhîs eden, makāsıd-ı şerîatın muvâzenesinden hâsıl olan hüsn-ü mücerreddir. Mecazın cevâzı ise, belâgatin şerâiti tahtında olmak gerektir. Yoksa mecazı hakîkat ve hakîkati mecaz sûretiyle görmek, göstermek, cehlin istibdâdına kuvvet vermektir.

Evet, her şeyi zâhire hamlettire ettire, nihâyet zâhiriyyûn meslek-i müteassifesini tevlîd etmek şânında olan meylü’t-tefrît ne derecede muzır ise, öyle de her şeye mecaz nazarıyla baktıra baktıra, nihâyette bâtıniyyûnun mezheb-i bâtılasını intâc etmek şânında olan hubb-u ifrât dahi çok derece daha muzırdır.

Hadd-i evsatı gösterecek, ifrât ve tefrîti kıracak, yalnız felsefe-i şerîatla belâgat ve mantık ile hikmettir. Evet, hikmet derim, çünki hayr-ı kesîrdir. Şerri vardır, fakat cüz’îdir. Usûl-ü müsellemedendir ki, şerr-i cüz’î için hayr-ı kesîri tazammun eden emri terk etmek, şerr-i kesîri işlemek demektir. Ehvenü’ş-şerri ihtiyâr elzemdir.

Evet, eski hikmetin hayrı az, hurâfâtı çok, ezhân isti‘dâdsız, efkâr taklîd ile mukayyed, cehil avâmda hükümfermâ olduklarından, Selef bir derece hikmetten nehyettiler. Fakat şimdiki hikmet, ona nisbeten maddî cihetinde hayrı çok, yalanı az. efkâr dahi hür, ma‘rifet hükümfermâdır. Zaten her zamanın bir hükmü olmak gerektir.

Altıncı Mukaddeme

Meselâ, tefsîrde mezkûr olan her bir emir, tefsîrden olmak lâzım gelmez. İlim ilme kuvvet verir. Tahakküm etmemek şarttır. Şöyle: müsellemâttandır ki, hendese gibi bir san‘atta mâhir olan zât, tıb gibi başka san‘atta âmî ve tufeylî ve dahîl olabilir. Ve kavâid-i usûliyedendir ki, fakîh olmayan, velev ki usûlü’l-fıkıhta müctehid olsa, icmâ‘-ı fukahâda mu‘teber değildir. Zîrâ o, onlara nisbeten âmîdir.

Hem de hakāik-i târîhiyedendir ki, bir şahıs çok fenlerde meleke sâhibi ve mütehassıs olamaz. Ancak ferîd bir adam, dört veya beş fenlerde mütehassıs olabilir. Umuma el atmak, umumu terk etmek demektir. Bir fende meleke, o fennin sûret-i hakîkiyesidir. Onun ile temessül etmek gerektir. Zîrâ bir fende mütehassıs ve ma‘lûmât-ı sâiresini mütemmime ve meded verici etmez ise, ma‘lûmât-ı perîşânından bir sûret-i acîbe temessül edecektir.

[Tenvîr için bir latîfe-i faraziyedir]

Nasıl ki başka âlemden bu küreye gelen tasvîrci bir nakkāş farz olunsa. halbuki ne insanı ve ne insanın gayrısı, tam suretini görmemiş, belki her birisinden bazı a‘zâsını görmekle insanın tasvîri veyahud gördüğü eşyânın umumundan bir sûreti tasvîr etmek isterse. meselâ, insandan gördüğü bir el, bir ayak, bir göz, bir kulak, yarı yüz ve burun ve amâme gibi şeylerin terkîbiyle

bir insanın timsâli. yahud nazarına tesâdüf eden atın kuyruğu, devenin boynunu. insanın yüzünü, aslanın başı bir hayvanın sureti yapsa. nasıl ki imtizâcsızlıkla kābil-i hayat olmadığı için şerâit-i hayat böyle u‘cûbelere müsâid değildir diyecekler ve nakkāşı müttehem edecekler. Şimdi bu kâide, fenlerde aynen cereyân eder. Çaresi odur ki, bir fenni esas tutup sâir ma‘lûmâtını avzen ve zen-av Hâşiye gibi yapmaktır.

Hem de âdât-ı müstemirredendir ki, kitab-ı vâhidde ulûm-u kesîre tezâhüm eder. Zîrâ ulûm birbirini intâc ve birbirinin elini tutmakla teânuk ve tecâvüb ettiklerinden, o derecede iştibâk hâsıl olur ki, bir fende te’lîf olunan bir kitapta, o fennin mesâili o kitabın muhteviyâtına nisbeti, ancak zekâtı çıkabilir. Bu sırdan gaflet iledir ki, bir şerîat veya bir tefsîr kitabında istitrâden derc olunmuş bir meseleyi gören bir zâhirperest veya muğālatacı bir adam der ki: Şerîat ve tefsîr böyle der. Eğer dost olsa diyecek: Bunu kabul etmeyen Müslüman değildir. Şâyet düşman olsa, o bahane ile der: Şerîat veya tefsîr hâşâ! yanlış.

Ey ifrât ve tefrît sâhibleri! Tefsîr ve şerîat başkadır, tefsîr ve şerîatta te’lîf olunan kitap yine başkadır. Zîrâ kitap daha geniştir. O dükkânda cevherden başka kıymetsiz şeyler dahi bulunur. Eğer bunu fehmedebildin, hayse beyseden kurtulacaksın.

Dikkat et, nasıl ki bir evin levâzım-ı mütenevviası yalnız bir san‘atkârdan alınmaz, belki her bir hâcette o san‘atta mütehassıs olana mürâcaat olmak gerektir. Öyle de, saadet sarây-ı kemâlâtta, o kanuna

tatbîk-i hareket etmek gerektir. Acaba görülmüyor mu ki. birinin saati kırılsa, terziye saatimi dik dese, ’yuha‘dan başka cevab var mıdır?

İşaret: Bu mukaddemenin üssül’esâsı budur ki, Sâni‘-i Zülcelâl’in hilkat-i âlemde cârî ve taksîmü’l-a‘mâl kaidesinden akan kānûn-u tekemmül ve terakkîde mündemic olan rızâ ve işaretinin imtisâli farz iken, itâat tamamen edilmemiştir. Şöyle:

Kāide-i taksîmü’l-a‘mâli muktezî olan hikmet-i İlâhiyenin dest-i inâyetle beşerin mâhiyetinde ekmiş olduğu isti‘dâdât ve müyûlâtla şerîat-ı hilkatin farzü’l-kifâyesi hükmünde olan fünûn ve sanâyiin edâsına bir emr-i ma‘nevî vermişken, sû’-i isti‘mâlimiz ile o isti‘dâddan tevellüd eden meyle kuvvet ve meded verici olan şevki, bu hırs-ı kâzib ve şu re’s-i riyâ olan meylü’t-tefevvuk ile zâyi‘ edip söndürdük. Elbette isyan eden, cehenneme müstehak olur. Biz de bu hilkat denilen şerîat-ı fıtriyenin evâmirine imtisâl edemediğimizden cehennem-i cehl ile muazzeb olduk. Bu azabdan bizi kurtaracak, taksîmü’l-a‘mâl kanunuyla amel etmektir. Zîrâ seleflerimiz taksîmü’l-a‘mâlin ameliyle cinân-ı ulûma dâhil olmuşlardır.

Hâtime: Bir gayr-i müslim, yalnız mescide girmekle Müslüman olmasına kâfî olmadığı gibi, tefsîrin veya şerîatın kitaplarına, hikmet veya coğrafya veya tarih gibi bir fennin meselesi girmesiyle tefsîr veya şerîat olamaz. Hem de bir müfessir veya fakîh mütehassıs olmak şartıyla, hükmü yalnız nefs-i şerîat ve tefsîrde huccettir. Yoksa tufeylî olarak izinsiz tefsîr ve şerîat kitaplarına girmiş emirlerde huccet değildir. Zîrâ onlarda tufeylî olabilir. Nâkile itâb yoktur. Evet bir fende sözü huccet olanın

sâir fenlerde nakil veya da‘vâ cihetiyle hükmünü huccet tutmak, taksîmü’l-mehâsin ve tefrîku’l-mesâî olan kānûn-u İlâhîsine vech-i rızâ göstermemek demektir.

Hem de mantıkça müsellemdir ki, hüküm, mevzû‘ ile mahmûlün yalnız vechun-mâ ile ile tasavvurlarını iktizâ eder. Ve onların teşrîhât-ı sâiresi ise, o fenden değildir. Başka fennin mesâilinden olmak gerektir.

Hem de mukarrerdir ki, âmm, hâssa delâlât-ı selâsenin hiçbirisi ile delâlet etmez. Meselâ, Tefsîr-i Beyzavî’de بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ olan âyetinde Ermeniye ve Azerbeycan Dağlarının mâbeyninde olan te’vîle nazar-ı kat‘î ile bakmak, en büyük mantıksızlıktır. Zîrâ esâsen nakildir. Hem de ta‘yîni Kur’ân’ın medlûlü değildir, tefsîrden sayılmaz. Zîrâ o te’vîl, âyetin bir kaydının başka fenne istinâden bir teşrîhidir.

Binâenaleyh o müfessir-i celîlin tefsîrdeki meleke-i râsihasına böyle zayıf noktaları bahane tutmak, şübheleri îrâs etmek, insafsızlıktır. İşte asıl hakāik-i tefsîr ve şerîat meydandadır. Yıldızlar gibi parlıyor. O hakāikteki vuzûh ve kuvvettir, benim gibi bir âcize cesâret veriyor. Ben de da‘vâ ederim: Tefsîrin ve şerîatın ne kadar hakāik-i esâsiyesi varsa birer birer nazar-ı tedkîke getirilse, görülür ki, hakîkatten çıkıp hikmet ile tartılıp hak olarak hakka munsariftir. Ne kadar şübheli noktalar varsa, umumen cerbezeli zihinlerden çıkıp sonra da onlara karışmış. Kimin asl-ı hakîkatlerine bir şübhesi varsa, işte meydan, kendini izhâr etsin.

Yedinci Mukaddeme

Mübâlağa ihtilâlcidir. Şöyle ki: Beşerin seciyelerindendir, telezzüz ettiği şeyde meylü’t-tezeyyüd ve vasfettiği şeyde meylü’l-mücâzefe ve hikâye ettiği şeyde meylü’l-mübâlağa ile, hayâli hakîkate karıştırmaktır. Bu seciye-i seyyie ile iyilik etmek, fenâlık etmek demektir. Bilmediği halde tezyîdinden noksân, ıslahından fesâd, medhinden zemm, tahsîninden kubuh tevellüd eder. Zîrâ muvâzenet ve tenâsübden nâşî olan hüsnü, مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ ihlâl eder. Nasıl ki bir ilacı istihsân edip izdiyâd etmek, devâyı dâe inkılâb etmektir.

Öyle de, hiçbir vakit hak ona muhtaç olmayan mübâlağalı terğîb ve terhîb ile, gıybeti katle müsâvî veya ayakta bevletmek zinâ derecesinde göstermek veya bir dirhemi tasadduk etmek hacca mukābil tutmak gibi muvâzenesiz sözler, katil ve zinâyı tahfîf ve haccın kıymetini tenzîl ediyorlar. Bu sırra binâen, vâiz hem hakîm, hem muhâkemeli olmalıdır. Evet, muvâzenesiz vâizler, çok hakāik-i neyyire-i dîniyenin husûfuna sebeb olmuşlardır.

Meselâ, inşikāk-ı kamer olan mu‘cize-i mütevâtire-i bâhireyi, meylü’l-mücâzefe ile, arza nüzûl ile peygamberin asm cebine girip çıkmış olan ilâve, o güneş-misâl mu‘cizeyi Sühâ yıldızı gibi mahfî ve kamer-misâl olan burhân-ı nübüvveti münhasif ettiği gibi, münkirlerinin bahânelerine kapılar açtı.

Hâsıl-ı kelâm: Her muhibb-i dîne ve âşık-ı hakîkate lâzımdır: Her şeyin kıymetine kanâat etmek