Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 14
بوندن صوڭرە قوم عرب سائر اقوامی بَلْعْ ایتدیگی كبی، مِلَلِ سائرەنڭ معلوماتلری دخی مسلمان اولمەیە باشلادیغندن، محرَّفە اولان اسرائیلیات ایسە وَهْبْ، كَعْبْ كبی علمای اهل كتابڭ اسلامیتلرینڭ جهتیلە عربلرڭ خزائن خیالاتنە بر مجرا و منفذ بولارق او افكار صافیەیە قاریشدیلر.
هم صوڭرە دە احترام دخی كوردیلر. زیرا علمای اهل كتابدن اسلامیتە كلنلر، اسلامیت شرفیلە غایت جلالت و تكمّل ایتدكلرندن، معلومات مزخرفۀ سابقەلری مقبولە و مسلَّمە كبی اولدیلر، ردّ ایدیلمدی. چونكە اسلامیتڭ اصولنە مصادِم اولمادیغندن، حكایات كبی روایت اولونور ایكن، اهمّیتسزلگی ایچون تنقیدسز دیڭلنیرلر ایدی. فقط حیفا! صوڭرە حق اولارق قبول ایدیلدیلر، چوق شُبَهْ و شُكوكاتە سببیت ویردیلر.
هم دە وقتاكە شو اسرائیلیات، كتاب و سنّتڭ بعض ایماآتلرینە مرجع و بعض مفاهیملرینە بر مناسبتلە مأخذ اولابیلیرلر ایدی. فقط آیات و حدیثڭ معنالری دگل. بلكە فرضا طوغری اولسەلر ایدی، ماصدق و افرادندن اولمەلری ممكن اولدیغندن، سٓوء اختیارلریلە باشقە بر مأخذی بولمایان ویا عطف نظر ایتمەین ظاهرپرستلر، بعض آیات و احادیثی او حكایات اسرائیلیەیە تطبیق ایدرك تفسیر أیلەدیلر. حالبوكە قرآنی تفسیر ایدەجك، یینە قرآن و حدیث صحیحدر. یوقسە احكامی منسوخ اولدیغی كبی، قَصصی دخی محرَّفە اولان انجیل و تورات دگلدر.
اوت، ماصدق ایلە معنا آیریدرلر. حالبوكە ماصدق اولمەیە ممكن اولان شی، معنا یرینە اقامە اولوندی. چوق دە امكانات وقوعاتە قاریشدیریلدی.
هم دە وقتا حكمت یونانیەیی مسلمان ایتمك ایچون مأمونڭ عصرندە ترجمە اولوندی. فقط پك چوق
SAYFA 15
اساطیر و خرافاتڭ منبعندن چیقان او حكمت، بر درجە متعفِّنە اولدیغندن، صافیە اولان افكارِ عربڭ ایچلرینە تداخل ایتدیگندن، بر درجە افكارلری قاریشدیردیغی كبی، تحقیقدن تقلیدە بر یول آچدی.
هم دە آب حیات اولان اسلامیتدن قریحۀ فطریەلریلە استنباط ایتمەیە قابل ایكن، او حكمتڭ تَلَمُّذینە تنزّل ایتدیلر. اوت، ناصلكە اختلاطِ اَعجام ایلە كلام مُضَرٖینڭ مَلكەسی فسادە یوز طوتمقلە، محقّقین علما او مَلكەیی محافظە ایتمك ایچون، علوم عربیەنڭ قواعدینی تدوین ایتدیلر.
اویلە دە، شو حكمت و اسرائیلیات دخی، دائرۀ اسلامیتە دخوللریلە برابر، بعض نَقَّادِ محقّقینِ اسلام تمییز و تصفیەلرینە تشبّث ایتدیلر. فقط حیفا، تمامیلە موفّق اولامدیلر.
ایش بو قدر دە قالمدی. چونكە تفسیر قرآنە صَرْفِ همّت ایدیلدیگی وقت، بعض اهل ظاهر، قرآنڭ نقلیاتنى بعض اسرائیلیاتە تطبیق و بر قسم عقلیاتنى دخی حكمت مزبورەیە توفیق ایتدیلر. چونكە كوردیلركە، قرآن معقول و منقولە مشتملدر. حدیث دە اویلە. صوڭرە كتاب و سنّتڭ بعض نقلیات صادقەلریلە و بعض محرَّف اسرائیلیاتڭ اورتەسندە بر مطابقت و مناسبت استنباط ایتدیلر.
هم دە حقیقی اولان عقلیاتلریلە موهوم و مُمَوَّهْ اولان شو حكمت آراسندە بر مشابهت و موافقت توهّم أیلەدكلرندن، شو مطابقت و مشابهتی كتاب و سنّتڭ معنالرینە تفسیر و مقصدلرینە بیان ظن ایدوب حكم أیلەدیلر. كلّا! ثمّ كلّا! زیرا كتاب معجز البیانڭ مِصداقی اعجازیدر. مفسّری اجزاسیدر. معناسی ایچندەدر. صدفی دە دُرّدر، مَدَر دگلدر. فرضا، بو مطابقتی اظهار ایتمكدن مقصد، او شاهد صادقڭ تزكیەسی ایچون اولسە دە، یینە عبثدر.
SAYFA 16
زیرا قرآن مبین، اوڭا مقالید انقیادی تسلیم ایدن اویلە عقل و نقلڭ تزكیەلرندن پك یوكسك و غَنیدر. چونكە او، اونلری تزكیە ایتمزسە. شهادتلری مسموع اولاماز. اوت، ثریّایی ثرادە دگل، سمادە آرامق كركدر. قرآنڭ معانیسنی دە اصدافندە آرا. یوقسە قارمە قاریشیق اولان سنڭ جیبڭدن آرامە. زیرا بولامییورسڭ. بولسەڭ دە سكّۀ بلاغت اولمادیغندن قرآن قبول ایتمز.
زیرا مقرّردر: اصل معنا اودركە، الفاظ اونی صِماخدە بوشالتدیغی كبی، ذهنە نفوذ ایدرك وجدان دخی تشرّب ایتمكلە، ازاهیر افكاری فیضیاب ایدن شیدر. یوقسە باشقە شیئڭ كثرت توغُّلندن سنڭ خیالڭە تداخل ایدن بعض احتمالات. ویاخود حكمتڭ اباطیلندن و حكایاتڭ اساطیرندن سرقت ایدوب جیبدە طولدیرارق صوڭرە آیات و احادیثڭ تلافیفندە كیزلتمك، چیقارتمق، الدە طوتمق، چاغیرمقكە: "بودر معنا، كلیڭز، آلیڭز" دیدیگڭ وقت آلاجغڭ جواب شودر:
یاهو! ایشتە سنڭ معناڭ سیلیكدر. سكّەسی تقلیددر، نقّاد حقیقت ردّ ایدر. سلطانِ اعجاز دخی اونی ضرب ایدنی طرد ایدر. سن آیت و حدیثڭ نظاملرینە تعرّض ایتدیگڭدن، آیت شكایت ایدوب حاكم بلاغت سنڭ خولیاڭی، سنڭ خیالڭدە حپس ایدەجكدر. و مشترئ حقیقت دخی سنڭ بو متاعڭی آلمایاجقدر. زیرا دییەجك: آیتڭ معناسی دُرّدر. بو ایسە مَدَردر. حدیثڭ مفهومی مُهَج، بو هَمَجدر.
[تنویر ایچون بر ضرب مثل]
كردلرڭ امثال اَدبیەسندندر: بر آدمڭ اسم عَلُو ایمش. بال خیرسزلایوردى. اوڭا دینیلدی: خیرسزلغڭ تبیّن ایدەجكدر. او دە آلداتمق ایچون بر بوش پتكدە یبانجی آریلری طولدیروب بالی باشقە یردن خیرسزلار، كُوَاردە صاقلایور ایدی. بری سؤٓال ایتسە ایدی، دیردی: "بو، بال مهندسی
SAYFA 17
اولان آریلریمڭ صنعتیدر. "صوڭرە دە آریلری ایلە قونوشدیغی وقت، مشترك بر لسان ایلە (وِیزْ وِیزْ ژِوَه هِنْگِوٖینْ ژِمِنْ) دیردی. یعنی:" طَنین سزدن، بال بندن. "
ای تشهّی و هوس ایلە تأویل ایدیجی افندی! بو تشبیه ایلە تسلّی ایتمە. زیرا بو تشبیه تمثیلدر. سنڭ معناڭ بال دگل، زهردر. او الفاظ آریلر دگل، بلكە قلب و وجدانە ارواح حقائقی وحی ایدن او كتاب كاملڭ كلماتی، ملائكە كبیدرلر. حدیث، معدن حیات و ملهِم حقیقتدر.
الحاصل: افراط كبی تفریط دە مضردر، بلكە داها زیادە. فقط افراط، تفریطە سبب اولدیغندن، داها قباحتلیدر. اوت، افراط ایلە مسامحەنڭ قاپیسی آچیلدی. چوروك شیلر او حقائق عالیەیە قاریشدیغندن، اهل تفریط ایلە انصافسز اولان اهل تنقید، غایت حقسزلق اولارق شو چوروك شیلرڭ یوزر مثلنە اولان حقائق عالیە ایچندە كوردكلرندن ئوركدیلر، نفرت ایتدیلر. حاشا! لكەدار و قیمتسز ظن ایتدیلر.
عجبا دفینەیە خارجدن كیرمش بر سیلیك پارە بولونسە ویاخود بر بوستاندە باشقە یردن دوشمش اولان چوروك و آجی بر الما كورونسە، حق و انصافمیدركە، عموم دفینەیی قلب و عموم المالری آجی ظن ایدوب واز كچمكلە لكەدار ایدیلسین؟
} [خاتمە]{
بو مقدَّمەدن مقصدم، افكار عمومیە بر تفسیر قرآن ایستەیور. اوت، هر زمانڭ بر حكمی وار. زمان دخی بر مفسّردر. احوال و وقوعات ایسە، بر كشّافدر. افكار عامّەیە خواجەلق ایدەجك، یینە افكار عامّۀ علمیەدر. بو سرّە بناءً و استنادًا ایسترمكە، مفسّر عظیم اولان زمانڭ
SAYFA 18
تحت ریاستندە، هر بری بر فندە متخصّص، محقّقین علمادن منتخب بر مجلس مبعوثان علمیە تشكیلی ایلە، مشورت ایلە بر تفسیری تألیف ایتمكلە، سائر تفاسیردەكی منقسِم اولان محاسن و كمالاتی مهذَّبە و مذهبَّە اولارق جمع ایتملیدرلر. اوت، مشروطیتدر، هر شیدە مشورت حكم فرمادر. افكار عمومیە دخی دیدەباندر. اجماع امّتڭ حجّیتی، بوڭا حجّتدر.
} [دردنجی مقدَّمە]{
شهرت، انسانڭ مالی اولمایانی دە انسانە مال ایدر. شویلەكە: بشرڭ سجیەلرندندر، غریب ویا قیمتدار بر شیئی اصیلزادە كوسترمك ایچون، او قیمتدار شیلرڭ جنسیلە مشتهِر اولان ذاتە نسبت و اسناد ایتمكدر. یعنی سوزلری رواج بولمق ویا تكذیب اولونمامق ویاخود باشقە اَغراض ایچون، ظالمانە و استبدادكارانە، بر ملّتڭ نتائج افكارینى ویا محاسن اطوارینى بر شخصدە كوروب اوندن بیلیرلر. حالبوكە او آدمڭ شانندندر، او هدیۀ مستبدانەیی ردّ ایدە. زیرا كوزل بر صفت ویا علوی بر صنعتلە مشهور اولان بر آدم، حسن صورینڭ ماوراسنی كورمك شانندن اولان نظر صنعتپرورانەسنە حقسز اولارق اوڭا اسناد اولونان امر عرض ایدیلوب كوستریلیر ایسە، "سنڭ دست خطّڭدر" دینیلیر ایسە، او امر صنعتڭ تناسب و موازنەسندن ناشی اولان كوزللگنی اخلال ایتدیگی ایچون، رد ایدوب اِعراض و تبرّی ایدەجكدر. "حاشا و كلّا!" دییەجكدر.
SAYFA 19
بو سجیەیە بنا ایلە مشهور قاعدەیە- بر شی ثابت اولسە، لوازمیلە ثابت اولور- استنادًا، انسانلر او شخص مشهوردە تخیّلاتلرینە بر نظام ویردیرمك ایچون مضطردرلركە، چوق قوّت و عظمت و ذكا كبی لوازمِ خارق العادەیی اسناد ایتسینلر، تا او شخصڭ جملە منسوباتنە مرجعیتی ممكن اولابیلسین. او حالدە، او آدم بر اُعْجوبە اولارق ذهنلرندە تجسّم ایدر. اگر ایسترسەڭ خیالات عَجَمانە ایچندە پروردە اولان رُسْتَمِ زالڭ تمثال معنویسنە باق، كور، نە اُعْجوبەدر! زیرا شجاعتلە مشتهر اولدیغندن و هیچ ایرانیلر تضییقاتندن قورتولامایان استبداد سرّیلە و شهرت قوّتیلە ایرانیلرڭ مفاخرینى غصب و غارت ایدرك بویوتدی. خیاللردە بویویوب شیشدی. یالان، یالانە مقدّمە اولدیغی ایچون، شو خارق العادە شجاعت، خارق العادە بر عمر و دهشتلی بر قامت و اونلرڭ لوازم و توابعلری اولان چوق امرلری طوپلایوب، ایچندە او خیالِ هائل نعرە اورارق بن "نَوْعٌ مُنْحَصِرٌ فِی الشَّخْصِم" دیر. غُول یبانی كبی خرافاتی آرقەسنە طاقارق، دیللرڭ دستانلرندە دونویور. امثالنە دخی میدان آچار.
ای حقیقتی چیپلاق كورمك ایستەین ذات! بو مقدّمەیە دقّت ایت. زیرا خرافاتڭ قاپیسی بو یردن آچیلیر. و باب تحقیق دخی بونڭ ایلە سدّ اولور. هم دە قصّەدن حصّە و میل التّرقّیلە متقدّمینڭ اساسلری اوزرینە بنا و سلفلرڭ مَوْروثاتندە تصرّف و زیادەیە جسارت بو شُورستاندە محو اولور. اگر ایسترسەڭ مشهور ملّا نصر الدّین افندی یە دە: "بو غریب سوزلر عمومًا سنڭمیدر؟" البتە سڭا دییەجكدر: "شو سوزلر جلدلری طولدیرییور. اپیجە عمر ایستر. زیرا بتون سوزلرم نوادردن دگلدر. بن خواجەیم. اونلرڭ زكاتنی دە بڭا ویرسەلر راضی یم و كافیدر. فضلەسنی ایستەمم. زیرا ظرافتمی طبیعیلكدن چیقاروب تصنّعە قلب ایدر."
SAYFA 20
یاهو، بو كوكدن، خرافات و موضوعات بیتر و تَنَبُّت ایدر و طوغری شیئڭ قوّتنی بیتیرر.
[خاتمە] احسان الٓهیدن فضلە احسان، احسان دگلدر. بر دانۀ حقیقت بر خرمان خیالاتە مرجّحدر. احسان الٓهی ایلە توصیفدە قناعت ایتمك فرضدر. جمعیتە داخل اولان، جمعیتڭ نظامنی اخلال ایتمەمك كركدر. بر شیئڭ شرفی نسلندە دگلدر، ذاتندەدر. بر شیئڭ اصلنی كوسترن ثمرەسیدر. برینڭ مالنە باشقە مال، ولو قیمتلی دە اولسە قاریشیرسە، مالنی قیمتسز ایتدیگی كبی، حجز ایتمەسنە دخی سبب اولور.
شیمدی بو نقطەلرە استنادًا دیرمكە: ترغیب ویا ترهیب ایچون عوام پرستانە ترویج و تشویق ایلە بعض احادیث موضوعەیی ابن عبّاس كبی ذاتلرە اسناد ایتمك بیوك بر جهالتدر. اوت، حق مستغنیدر. حقیقت ایسە، زنكیندر. تنویر قلوبە ضیالری كافیدر. مفسّر قرآن اولان احادیث صحیحە بزە كفایت ایدر. و منطقڭ میزانیلە طارتیلمش اولان تواریخ صحیحەیە قناعت ایدرز.
} [بشنجی مقدَّمە]{
مجاز، علمڭ ألندن جهلڭ ألنە دوشسە حقیقتە انقلاب ایدر، خرافاتە قاپی آچار. شویلەكە: مَجازات و تشبیهات، نە وقت جهلڭ یسارِ مظلِمانەسی، علمڭ یمین نورانیسندن قاچیروب غصب ایتسە ویاخود مجاز ایلە تشبیه بر اوزون عمر سورسەلر، حقیقتە انقلاب ایدرك، طراوت و زُلالندن بوش اولوب، شراب ایكن سراب. و نازنین و حَسنا ایكن عَجوزۀ شَمطا و قوجەقاری اولور.
SAYFA 21
اوت، مجاز شفّافیتیلە شعلۀ حقیقت اوندن تَلَمُّع ایدر. فقط حقیقتە انقلابیلە كثیف اولوب، حقیقت اصلیەیی مُنكسف ایدر. لكن بو تحوّل بر قانون فطریدر. بوڭا شاهد ایسترسەڭ، لغاتڭ تجدّد و تغیّراتنڭ و اشتراك و ترادفنڭ سرلرینە مراجعت ایت. ایی قولاق ویرسەڭ، ایشیتەجكسڭكە، سلفڭ ذوقلرینە كیدن چوق كلماتی ویا حكایاتی ویا خیالاتی ویا معانی، اختیار و زینتسز اولدقلرندن، خلفڭ هوسِ شبابانەلرینە توافق ایتمدكلرندن، میل تجدّدە و فكر ایجادە و جرئت تغییرە سبب اولمشلردر. بو قاعدە، لغاتدە اولدیغی كبی، خیالات و معانی و حكایاتدە دخی جریان ایدر. اویلە ایسە، هر شیئە ظاهرە كورە حكم ایتمەمك كركدر. محقِّقڭ شأنی، غوّاص اولمق، زمانڭ تأثیراتندن تجرّد ایتمك، ماضینڭ اَعماقنە كیرمك، منطقڭ ترازیسیلە طارتمق، هر شیئڭ منبعنی بولمقدر.
بو حقیقتە بنی مطّلع ایدن، بر وقت صباوتمدە آی طوتولدی. والدەمدن سؤٓال ایتدم. دیدیكە: "ییلان آیی یوتمش." دیدم: "نەدن داها كورونویور؟" دیدیكە: "آسمانڭ ییلانی نیم شفّافدر."
ایشتە باق! ناصل تشبیه حقیقت اولوب، حیلولتیلە حقیقت حالی مُنْخسف ایتمشدر. زیرا مائلِ قمر، مِنْطِقَةُ الْبُرُوج ایلە رأس و ذنَبدە تقاطع ایتدكلرندن، او ایكی دائرۀ موهومەدن ایكی قوسی، ییلانڭ مرادفی اولان تِنّین ایلە اهل هیئت بر تشبیهە بناءً تسمیە أیلەدیلر. ذاتًا آی رأس ویا ذنَبە و كونش دخی اوتەكیسنە كلیرسە، ارضڭ حیلولتیلە انخساف وقوع بولور.
SAYFA 22
ای بنم شو مشوّش سوزلرمدن اوصانمایان ذات! بو مقدَّمەیە دخی دقّت ایت. بر خردەبین ایلە باق. زیرا بو اصل اوزرینە پك چوق خرافات و خلافات تولّد ایدرلر. منطقی و بلاغتی رهبر ایتمك كركدر.
[خاتمە] معنای حقیقینڭ بر سكّەسی اولمق كركدر. او سكّەیی تشخیص ایدن، مقاصد شریعتڭ موازنەسندن حاصل اولان حسن مجرّددر. مجازڭ جوازی ایسە، بلاغتڭ شرائطی تحتندە اولمق كركدر. یوقسە مجازی حقیقت و حقیقتی مجاز صورتیلە كورمك، كوسترمك، جهلڭ استبدادینە قوّت ویرمكدر.
اوت، هر شیئی ظاهرە حمل ایتدیرە ایتدیرە، نهایت ظاهریون مسلك متعسّفەسنی تولید ایتمك شانندە اولان میل التّفریط نە درجەدە مضر ایسە، اویلە دە هر شیئە مجاز نظریلە باقدیرا باقدیرا، نهایتدە باطنیّونڭ مذهب باطلەسنی انتاج ایتمك شانندە اولان حبّ افراط دخی چوق درجە داها مضردر.
حدّ اَوْسطی كوسترەجك، افراط و تفریطی قیراجق، یالڭز فلسفۀ شریعتلە بلاغت و منطق ایلە حكمتدر. اوت، حكمت دیرم، چونكە خیر كثیردر. شرّی واردر، فقط جزؤیدر. اصول مسلّمەدندركە، شرّ جزؤی ایچون خیر كثیری تضمّن ایدن امری ترك ایتمك، شرّ كثیری ایشلەمك دیمكدر. اهون الشرّی اختیار الزمدر.
اوت، اسكی حكمتڭ خیری آز، خرافاتی چوق، اذهان استعدادسز، افكار تقلید ایلە مقیّد، جهل عوامدە حكم فرما اولدقلرندن، سلف بر درجە حكمتدن نهی ایتدیلر. فقط شیمدیكی حكمت، اوڭا نسبتًا مادّی جهتندە خیری چوق، یالانی آز. افكار دخی حرّ، معرفت حكم فرمادر. ذاتًا هر زمانڭ بر حكمی اولمق كركدر.
SAYFA 23
} [آلتنجی مقدَّمە]{
مثلا، تفسیردە مذكور اولان هر بر امر، تفسیردن اولمق لازم كلمز. علم علمە قوّت ویرر. تحكّم ایتمەمك شرطدر. شویلە: مسلّماتدندركە، هندسە كبی بر صنعتدە ماهر اولان ذات، طبّ كبی باشقە صنعتدە عامی و طُفَیْلی و دخیل اولابیلیر. و قواعد اصولیەدندركە، فقیه اولمایان، ولوكە اصول الفقهدە مجتهد اولسە، اجماع فقهادە معتبر دگلدر. زیرا او، اونلرە نسبتًا عامیدر.
هم دە حقائق تاریخیەدندركە، بر شخص چوق فنلردە ملكە صاحبی و متخصّص اولاماز. آنجق فرید بر آدم، درت ویا بش فنلردە متخصّص اولابیلیر. عمومە أل آتمق، عمومی ترك ایتمك دیمكدر. بر فندە، ملكە او فنّڭ صورت حقیقیەسیدر. اونڭ ایلە تمثّل ایتمك كركدر. زیرا بر فندە متخصّص و معلومات سائرەسنی متمّمە و مدد ویریجی ایتمز ایسە، معلومات پریشانندن بر صورت عجیبە تمثّل ایدەجكدر.
[تنویر ایچون بر لطیفۀ فرضیەدر]
ناصلكە باشقە عالمدن بو كُرەیە كلن تصویرجی بر نقّاش فرض اولونسە. حالبوكە نە انسانی و نە انسانڭ غیریسی، تام صورتنی كورمەمش، بلكە هر بریسندن بعض اعضاسنی كورمكلە انسانڭ تصویری ویاخود كوردیگی اشیانڭ عمومندن بر صورتی تصویر ایتمك ایسترسە. مثلا، انساندن كوردیگی بر ال، بر آیاق، بر كوز، بر قولاق، یاری یوز و بورون و عَمامە كبی شیلرڭ تركیبیلە
SAYFA 24
بر انسانڭ تمثالی. یاخود نظرینە تصادف ایدن آتڭ قویروغی، دوەنڭ بویننی. انسانڭ یوزینی، آسلانڭ باشی بر حیوانڭ صورتی یاپسە. ناصلكە امتزاجسزلقلە قابل حیات اولمادیغی ایچون شرائط حیات بویلە اعجوبەلرە مساعد دگلدر دییەجكلر و نقّاشی متّهَم ایدەجكلر. شیمدی بو قاعدە، فنلردە عینًا جریان ایدر. چارەسی اودركە، بر فنّی اساس طوتوب سائر معلوماتنی آوْزَنْ و زَنْ آو [حاشیە] كبی یاپمقدر.
هم دە عادات مستمرّەدندركە، كتاب واحددە علوم كثیرە تزاحم ایدر. زیرا علوم بربرینی انتاج و بربرینڭ ألنی طوتمقلە تعانق و تجاوب ایتدكلرندن، او درجەدە اشتباك حاصل اولوركە، بر فندە تألیف اولونان بر كتابدە، او فنّڭ مسائلی او كتابڭ محتویاتنە نسبتی، آنجق زكاتی چیقابیلیر. بو سردن غفلت ایلەدركە، بر شریعت ویا بر تفسیر كتابندە استطرادًا درج اولونمش بر مسئلەیی كورن بر ظاهرپرست ویا مغالطەجی بر آدم دیركە: "شریعت و تفسیر بویلە" دیر. اگر دوست اولسە دییەجك: "بونی قبول ایتمەین مسلمان دگلدر." شاید دوشمان اولسە، او بهانە ایلە دیر: "شریعت ویا تفسیر (حاشا!) یاڭلیش."
أی افراط و تفریط صاحبلری! تفسیر و شریعت باشقەدر، تفسیر و شریعتدە تألیف اولونان كتاب یینە باشقەدر. زیرا كتاب داها كنیشدر. او دكّاندە جوهردن باشقە قیمتسز شیلر دخی بولونور. اگر بونی فهم ایدەبیلدڭ، حَیْصَ بَیْصَ دن قورتولاجقسڭ.
دقّت ایت، ناصلكە بر أوڭ لوازم متنوّعەسی یالڭز بر صنعتكاردن آلینماز، بلكە هر بر حاجتدە او صنعتدە متخصّص اولانە مراجعت اولمق كركدر. اویلە دە، سعادت- سرای كمالاتدە، او قانونە
SAYFA 25
تطبیق حركت ایتمك كركدر. عجبا كورولمییورمیكە. برینڭ ساعتی قیریلسە، ترزی یە ساعتمی دیك دیسە «یوها»دن باشقە جواب وارمیدر؟
[اشارت] بو مقدَّمەنڭ اسّ الاساسی بودركە، صانع ذو الجلالڭ خلقت عالمدە جاری و تقسیم الاعمال قاعدەسندن آقان قانون تكمّل و ترقّیدە مندمج اولان رضا و اشارتنڭ امتثالی فرض ایكن، اطاعت تمامًا ایدیلمەمشدر. شویلە:
قاعدۀ تقسیم الاعمالی مقتضٖی اولان حكمت الٓهیەنڭ دست عنایتیلە بشرڭ ماهیتندە اكمش اولدیغی استعدادات و میولاتلە شریعت خلقتڭ فرض الكفایەسی حكمندە اولان فنون و صنایعڭ اداسنە بر امر معنوی ویرمشكن، سٓوء استعمالمز ایلە او استعداددن تولّد ایدن میلە قوّت و مدد ویریجی اولان شوقی، بو حرص كاذب و شو رأس ریا اولان میل التفوّق ایلە ضایع ایدوب سوندیردك. البتە عصیان ایدن، جهنّمە مستحق اولور. بز دە بو خلقت دینیلن شریعت فطریەنڭ اوامرینە امتثال ایدەمدیگمزدن جهنّم جهل ایلە معذَّب اولدق. بو عذابدن بزی قورتاراجق، تقسیم الاعمال قانونیلە عمل ایتمكدر. زیرا سلفلریمز تقسیم الاعمالڭ عملیلە جِنان علومە داخل اولمشلردر.
[خاتمە] بر غیر مسلم، یالڭز مسجدە كیرمكلە مسلمان اولمەسنە كافی اولمادیغی كبی، تفسیرڭ ویا شریعتڭ كتابلرینە، حكمت ویا جغرافیە ویا تاریخ كبی بر فنّڭ مسئلەسی كیرمسیلە تفسیر ویا شریعت اولاماز. هم دە بر مفسّر ویا فقیه متخصّص اولمق شرطیلە، حكمی یالڭز نفس شریعت و تفسیردە حجّتدر. یوقسە طُفَیْلی اولارق اذنسز تفسیر و شریعت كتابلرینە كیرمش امرلردە حجّت دگلدر. زیرا اونلردە طفیلی اولابیلیر. ناقلە عتاب یوقدر. اوت بر فندە سوزی حجّت اولانڭ
SAYFA 26
سائر فنلردە نقل ویا دعوا جهتیلە حكمنی حجّت طوتمق، تقسیم المحاسن و تفریق المساعی اولان قانون الٓهیسنە وجه رضا كوسترمەمك دیمكدر.
هم دە منطقجە مسلّمدركە، حكم، موضوع ایلە محمولڭ یالڭز وَجْهِ مَا ایلە تصوّرلرینی اقتضا ایدر. و اونلرڭ تشریحات سائرەسی ایسە، او فندن دگلدر. باشقە فنّڭ مسائلندن اولمق كركدر.
هم دە مقرّردركە، عامّ، خاصّە دلالات ثلاثەنڭ هیچ بریسی ایلە دلالت ایتمز. مثلا، تفسیر بیضاویدە{ بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} اولان آیتندە ارمنیە و آذربایجان طاغلرینڭ مابینندە اولان تأویلە نظر قطعی ایلە باقمق، اڭ بیوك منطقسزلقدر. زیرا اساسًا نقلدر. هم دە تعیینی قرآنڭ مدلولی دگلدر، تفسیردن صاییلماز. زیرا او تأویل، آیتڭ بر قیدینڭ باشقە فنّە استنادًا بر تشریحیدر.
بناءً علیه او مفسّرِ جلیلڭ تفسیردەكی ملكۀ راسخەسنە بویلە ضعیف نقطەلری بهانە طوتمق، شبهەلری ایراث ایتمك، انصافسزلقدر. ایشتە اصل حقائق تفسیر و شریعت میداندەدر. ییلدیزلر كبی پارلایور. او حقائقدەكی وضوح و قوّتدر، بنم كبی بر عاجزە جسارت ویرییور. بن دە دعوا ایدرم: تفسیرڭ و شریعتڭ نە قدر حقائق اساسیەسی وارسە برر برر نظر تدقیقە كتیریلسە، كورولوركە، حقیقتدن چیقوب حكمت ایلە طارتیلوب حق اولارق حقّە مُنْصَرِفدر. نە قدر شبهەلی نقطەلر وارسە، عمومًا جربزەلی ذهنلردن چیقوب صوڭرە دە اونلرە قاریشمش. كیمڭ اصل حقیقتلرینە بر شبهەسی وارسە، ایشتە میدان، كندینی اظهار ایتسین.
SAYFA 27
} [یدنجی مقدَّمە]{
مبالغە اختلالجیدر. شویلەكە: بشرڭ سجیەلرندندر، تلذّذ ایتدیگی شیدە میل التّزیّد و وصف ایتدیگی شیدە میل المجازفە و حكایە ایتدیگی شیدە میل المبالغە ایلە، خیالی حقیقتە قاریشدیرمقدر. بو سجیۀ سیّئە ایلە اییلك ایتمك، فنالق ایتمك دیمكدر. بیلمدیگی حالدە تزییدندن نقصان، اصلاحندن فساد، مدحندن ذمّ، تحسینندن قبح تولّد ایدر. زیرا موازنت و تناسبدن ناشی اولان حُسنی، (مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ) اخلال ایدر. ناصلكە بر علاجی استحسان ایدوب ازدیاد ایتمك، دوایی دائە انقلاب ایتمكدر.
اویلە دە، هیچ بر وقت حق اوڭا محتاج اولمایان مبالغەلی ترغیب و ترهیب ایلە، غیبتی قتلە مساوی ویا آیاقدە بَوْل ایتمك زنا درجەسندە كوسترمك ویا بر درهمی تصدّق ایتمك حجّە مقابل طوتمق كبی موازنەسز سوزلر، قتل و زنایی تخفیف و حجّڭ قیمتنی تنزیل ایدییورلر. بو سرّە بناءً، واعظ هم حكیم، هم محاكمەلی اولملیدر. اوت، موازنەسز واعظلر، چوق حقائق نیّرۀ دینیەنڭ خسوفنە سبب اولمشلردر.
مثلا، انشقاق قمر اولان معجزۀ متواترۀ باهرەیی، میل المجازفە ایلە، "ارضە نزول ایلە پیغمبرڭ ؐ جیبنە كیروب چیقمش" اولان علاوە، او كونش مثال معجزەیی سُها ییلدیزی كبی مخفی و قمر مثال اولان برهان نبوّتی مُنْخسف ایتدیگی كبی منكرلرینڭ بهانەلرینە قاپولر آچدی.
حاصل كلام: هر محبِّ دینە و عاشقِ حقیقتە لازمدر: هر شیئڭ قیمتنە قناعت ایتمك