Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 37
و بشری، سائر اخوانی اولان كائنات منتظمە كبی تنظیم و استعدادیلە متناسب تجزیە و مكافات ویرن، یالڭز دار آخرتدر. زیرا اوندە حق و عدالت محضە تجلّی ایدەجكدر.
اوت، بو دار دنیا، بشرڭ جوهرندە مندمج اولان استعدادات غیر محدودە و ابد ایچون مخلوق اولان میولات و آرزولرینڭ سنبللنمەسنە مساعد دگلدر. بسلەمك و تربیە ایچون باشقە عالمە كوندریلەجكدر. انسانڭ جوهری بیوكدر، ماهیتی عالیەدر، جنایتی دخی عظیمدر. انتظامی دە مهمدر، سائر كائناتە بكزەمز، انتظامسز اولاماز. اوت، ابدە نامزد اولان بیوكدر، مهمل قالاماز، عبث اولاماز. فنای مطلق ایلە محكوم اولاماز. عدم صِرفە قاچاماز. جهنّم آغزینی، جنّت دخی آغوشُ نازندارانەسنی آچوب بكلەیورلر.
} [خاتمە]{
اسلامڭ و آسیەنڭ استقبالی، اوزاقدن غایت پارلاق كورونویور.
چونكە آسیەنڭ حاكم اوّل و آخری اولان اسلامیتڭ غلبەسی ایچون درت-بش مقاومتسوز قوّتلر اتّفاق و اتّحاد ایتمكدەدرلر.
برنجی قوّت: معارف و مدنیت ایلە مجهّز اولان اسلامیتڭ قوّت حقیقیەسیدر.
ایكنجیسی: تكمّل مبادی و وسائطلە مجهّز اولان احتیاج شدیددر.
اوچنجیسی: آسیەیی غایت سفالتدە، باشقە یرلری نهایت رفاهتدە كورمكدن نشأت ایدن تَنَبُّهُ تام و تیقّظ كامل ایلە مجهّز اولان غبطە و رقابت و كینِ مضمَردر.
دردنجیسی: اهل توحیدڭ دستوری اولان توحید كلمە. و زمینڭ خاصیتی اولان اعتدال و تعدیل مزاج.
SAYFA 38
و زمانڭ ضیاسی اولان تنوّر اذهان. و مدنیتڭ قانونی اولان تلاحق افكار.. و بدویتڭ لازمی اولان سلامت فطرت.. و ضرورتڭ ثمرەسی اولان خفیفلك و جرئت تشبّث ایلە مجهّز اولان استعداد فطریدر.
بشنجیسی: بو زماندە مادّةً ترقّی یە متوقّف اولان اعلای كلمة اللّٰه.. اسلامیتڭ امریلە و زمانڭ الجاآتیلە و فقر شدیدڭ اجباری ایلە و هر آرزویی ئولدیرن یأسڭ ئولمسیلە حیات بولان امید ایلە مجهّز اولان آرزوی مدنیت و میل تجدّددر. و بو قوّتلرە یاردیم ایتمك ایچون اجانب ایچنە اختلال ویرن و مدنیتلری اختیارلاندیران مَساوئ مدنیتڭ محاسننە غلبەسیدر. و سعیڭ سفاهتە عدم كفایتیدر. بونڭ ایكی سببی واردر:
برنجیسی: دین و فضیلتی دستور مدنیت ایتمەمكلكدن نشأت ایدن مساعدۀ سفاهت و موافقتِ شهوت نفسدر.
ایكنجیسی: حبّ الشّهوات و دیانتسزلگڭ نتیجەسی اولان مرحمتسزلكدن نشأت ایدن معیشتدەكی مدهش مساواتسزلقدر.
اوت شو دیانتسزلك، آوروپە مدنیتنڭ ایچ یوزینی اویلە قاریشدیرمشكە، او قدر فِرق فسادیەیی و اختلالیەیی تولید ایتمش. فرضا حَبْلُ المتین اسلامیە و سدّ ذو القرنین كبی شریعت غرّانڭ حقیقتنە التجا و تحصّن ایدیلمزسە، بو فِرَقِ فسادیە، اونلرڭ علم مدنیتلرینی زیر و زبر ایدەجكلردر. ناصلكە شیمدیدن تهدید ایدییورلر. عجبا حقیقت اسلامیەنڭ بیڭلر مسائلندن یالڭز زكات مسئلەسی، دستور مدنیت و معاونت اولورسە، بو بلایە و ییلانڭ یووەسی اولان معیشتدەكی مدهش مساواتسزلغە دوای شافی اولمایاجقمیدر؟ اوت، اڭ مكمّل و بوزولماز بر دوا اولاجقدر.
SAYFA 39
اگر دینیلسە: شیمدی یە قدر آوروپەیی غالب ایتدیرن سبب، بوندن صوڭرە نەدن ایتمەسین؟
جواب: بو كتابڭ مقدَّمەسنی مطالعە ایت. صوڭرە بوڭا دە دقّت ایت: سبب ترقّیسی، هر شیئی كیچ آلمق و كیچ دە بیراقمق و متانت ایتمك شأنندە اولان برودت مملكت.. و مكان و مسكنڭ طارلغی.. و ساكنلرڭ كثرتندن نشأت ایدن فكر معرفت و آرزوی صنعت.. و دڭز و معدن و سائر وسائطڭ مساعدەسیلە حاصل اولان تعاون و تلاحق ایدی. فقط شیمدی تكمّلُ وسائط نقلیە ایلە عالم بر شهر واحد حكمنە كچدیگی كبی، مطبوعات و تلغراف كبی وسائط مخابرە و مداولە ایلە اهل دنیا بر مجلسڭ اهلی حكمندەدر.
والحاصل: اونلرڭ یوكلری آغیر، بزمكی خفیف اولدیغندن یتیشوب، كچەجگز. اگر توفیق رفیق اولا.
[خاتمەنڭ خاتمەسی]
آسیەنڭ بختنى، اسلامیتڭ طالعنى آچاجق یالڭز مشروطیت و حرّیتدر. فقط شریعت غرّانڭ تربیەسندە قالمق شرطیلە.
[تنبیه] محاسن مدنیت دینیلن امرلر، شریعتڭ باشقە شكلە چوریلمش برر مسئلەسیدر.
SAYFA 40
} [اوننجی مقدَّمە]{
بر كلامدە، هر فهمە كلن شیلردە متكلّم مؤاخذە اولونماز. زیرا مَسُوقُ لَهُ الْكلامدن باشقە مفهوملر، ارادە ایلە درعهدە ایدر. ارادە ایتمزسە، عتاب اولونماز. فقط غرض و مقصدە مطلقا ضامِندر. فنّ بیاندە مقرّردر: صدق و كذب، متكلّمڭ قصد و غرضنڭ آرقەسندە كیدییورلر. دیمك مقصود و مَساق كلامدە اولان مؤاخذە و تنقید، متكلّمە عائددر. فقط كلامڭ مُسْتَتْبَعَاتی تعبیر اولونان تلویحات و تلمیحاتندە و صُوَر معانی و طرز افادە و معانئ اولی تعبیر اولونان وسائل و اسلوب غرضندە اولان كناه و مؤاخذە، متكلّمڭ ذمّتندە دگل، بلكە عرف و عادتە و قبول عمومی یە عائددر. زیرا تفهیم ایچون، قبول عمومی و عرف، احترام اولونور. هم دە اگر حكایە ایسە، خَلَلْ و خطا مَحْكِیٌّ عَنْهە عائددر.
اوت، متكلّم صُوَرْ و مستتبعاتدە مؤاخذە اولونماز. زیرا اونلرە ال آتمق، ثمراتنی آلمق ایچون دگلدر. بلكە داها یوقاری مقاصدڭ داللرینە چیقمق ایچوندر. اگر ایسترسەڭ كنائی شیلرە دقّت ایت. مثلا: "فلانڭ قیلیجنڭ بندی اوزوندر" و "رَمادی چوقدر" دینیلدیگی وقت، او آدم اوزون و سخی اولا. رماد و قیلیجی هیچ اولمازسە دە كلام صادقدر. اگر ایسترسەڭ مثال و مُثُلُ فَرَضیەیە دقّت ایت. كورەجكسڭ، اشتهاردن نشأت ایدن قیمت و قوّت ایلە مداولۀ افكار و عقللر آراسندە سفارتە مستعد اولویورلر. حتّی مثنوی صاحبی و سعدئ شیرازی كبی اڭ طوغری مؤلّف و اڭ محقّق حكیم، او مُثُلُ فَرَضیەیی استخدام و استعمال ایتمەلرندن، مُشاحّت كورمەمشلردر. اگر بو سرّ سڭا كوروندی و ایشیقلاندی، مومڭی اوندن یاندیر، قصّات و حكایتڭ كوشەلرینە كیت. زیرا جزؤدە جاری اولان، بعضًا كُلْدە دخی جاری اولابیلیر.
SAYFA 41
تنبیه: اوچنجی مقالەدە مشكلات و متشابهات قرآنیەیە دائر بر قاعدە كلەجكدر. اقتضای مقام ایلە شیمدیلك بر نبذەسنی ذكر ایدەجگز. شویلە:
وقتاكە، كتاب حكیمدن مقصود اهمّ، اكثریتی تشكیل ایدن جمهورڭ ارشادی ایدی. چونكە خواص، عوامڭ مسلكندن استفادە ایدەبیلیرلر. فقط عوام ایسە، خواصّە خطاب اولونان كلامی حقیلە فهم ایدەمزلر. حالبوكە جمهور ایسە، اكثری عوام و عوام ایسە، مألوفات و متخیَّلاتندن تجرّد ایدوب حقیقت محضە و مجرَّدات صِرفەیی چیپلاق اولارق كورەمزلر. فقط كورمەلری تأمین ایدەجك، یالڭز ذهنلرینڭ تأنیسی ایچون، مألوف اولان زِیّ و لباس ایلە مجرّدات عرض اندام ایتمكدر. تا مجرّداتی، صُوَرِ خیالیە آرقەسندە تماشا ایتمكلە كوروب طانیسین.
اویلە ایسە حقیقت محضە، مألوفلرینی كییەجكدر. فقط صورتە حصر نظر ایتمەمك كركدر. بو سرّە بناءًدر: اسالیب عربدە عقول بشرە اولان تنزّلات الٓهیە تعبیر اولونان مراعات اَفهام و مماشات اذهان، قرآن معجز البیاندە جریان ایتدی. ازجملە:{ ثُمَّ اسْتَوٰی عَلَی الْعَرْشِ} و{ يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ اَيْد۪يهِمْ} و{ وَجَٓاءَ رَبُّكَ} و امثالی، هم دە{ حَتّٰٓی اِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ ف۪ی عَيْنٍ حَمِئَةٍ} و اَشباهی، هم دە{ وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} و نظائری بو اسلوبە برر مجرادر.{ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ف۪يهِ}
[خاتمە] صَعب اولان بر كلامڭ اِغلاق و اِشكالی، یا لفظ و اسلوبڭ پریشانلغندن نشأت ایدر،- بو قسم قرآن واضح البیانە یاناشمامشدر- ویاخود معنانڭ دقیق، درین ویاخود قیمتدار ویاخود غیر مألوف، غیر مبذول اولدیغندن، كویا فهمە قارشو نازلانمق و شوقی آرتدیرمق ایچون كندینی كوسترمەمك و قیمت و اهمّیت ویرمك ایستر. مشكلات قرآنیە بو قسمدندر.
SAYFA 42
تنبیه: حدیث شریفدە وارد اولدیغی كبی، هر آیتڭ برر ظاهر و باطنی. و هر ظاهر و باطنڭ برر حد و مُطَّلَعی.. و هر حد و مُطَّلَعڭ چوق شجون و غُصونی واردر. علوم اسلامیە بوڭا شاهددر. بو مراتبڭ هر برینڭ برر درجەسی، برر قیمتی، برر مقامی واردر.. تمییز لازمدر. لكن تزاحم یوقدر. فقط اشتباك، اشتباهی انتاج ایدر. ناصل دائرۀ اسباب دائرۀ عقائدە قاریشدیریلسە، یا توكّل نامیلە بر بطالت ویا مراعات اسباب نامیلە بر اعتزالی انتاج ایدر. اویلە دە دوائر و مراتب تفریق اولونمازسە، بویلە نتیجەلری ویرر.
} [اون برنجی مقدَّمە]{
كلام واحددە احكام متعدّدە اولابیلیر. بر صدف، چوق جواهری تضمّن ایدەبیلیر.
ذوی الالبابجە مقرّردر: قضیۀ واحدە، متعدّد قضایایی تضمّن ایدر. او قضیەلرڭ هر بری آیری برر معدندن چیقدیغی كبی، آیری آیری برر ثمرە دە ویرر. بربرندن فرق ایتمەین، حقدن بیگانە قالیر.
مثلا، حدیثدە دینیلمش: [اَنَا وَالسَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ] یعنی: "بن و قیامت بو ایكی پارماق كبی یز." مابینمزدە توسّط ایدەجك پیغمبر یوقدر. ویا حدیثڭ مرادی نە ایسە حقدر. شیمدی بو حدیث اوچ قضیەیی متضمّندر:
برنجیسی: بو كلام پیغمبرڭ ؐ كلامیدر. بو قضیە ایسە، تواترڭ- اگر اولسە- نتیجەسیدر.
SAYFA 43
ایكنجیسی: كلامڭ معنای مرادی حق و صادقدر. بو قضیە ایسە، معجزەلردن تولّد ایدن برهانڭ نتیجەسیدر. بو ایكیسندە اتّفاق ایتمك كركدر. فقط برنجیسنی انكار ایدن، مُكابر، كاذب اولور. ایكنجیسنی انكار ایدن آدم، ضلالتە كیدر، ظلمتە دوشر.
اوچنجی قضیە: بو كلامدە مراد بودر. و بو صدفدە اولان جوهر بودر.. بن كوسترییورم. بو قضیە ایسە تشهّی ایلە دگل، اجتهادڭ نتیجەسیدر.
ذاتًا مجتهد اولان، باشقە مجتهدڭ تقلیدینە مكلّف دگلدر. بو اوچنجی قضیەدە اختلافات فوران ایدرلر. قال و قیل بوڭا شاهددر. بونی انكار ایدن آدم، اگر اجتهاد ایلە اولسە، نە مكابردر و نە كفرە كیدر. زیرا عامّ، بر خاصّڭ انتفاسیلە منتفی دگلدر. بناءً علیه هر أوە كندی قاپیسیلە كیتمك لازمدر. زیرا هر أوڭ بر قاپیسی وار. و هر كلیدڭ بر آناختاری واردر.
[خاتمە] بو اوچ قضیە حدیثدە جریانی كبی، آیتدە دە جریان ایدر. زیرا عمومیدر. فقط قضیۀ اُولٰیدە بر فَرْقِ دقیق واردر. و بوندن باشقە، بر كلامدە چوق احكام ضمنیە بولونور. فقط خصوصیدر. هر بری آیری بر اصل، آیری بر ثمرەسی اولابیلیر.
تنبیه: التزام خلاف و تعصّب بارد و میل التفوّق و حسّ طرفدارلق و وهمنی بر اصلە ارجاع ایلە كندینە عذر كوسترمك، آرزوسنە موافق اولان ضعیف شیلری قوی كورمك و غیرڭ تنقیصیلە كندی كمالنی كوسترمك و غیری تكذیب ویا تضلیل ایتمكلە كندی صدق و استقامتنى اعلان ایتمك كبی سفیل و سفلی امرلرڭ منشأی اولان حبّ نفس ایلە بویلە مقاملردە مغالطە ایدرك چوق بهانەلر بولابیلیر. (وَاِلَی اللّٰهِ الْمُشْتَكٰی)
SAYFA 44
} [اون ایكنجی مقدَّمە]{
لبّی بولمایان، قشر ایلە مشغول اولور. حقیقتی طانیمایان خیالاتە صاپار. صراط مستقیمی كورەمەین، افراط و تفریطە دوشر. موازنەسز و میزانسز اولان چوق آلدانیر، آلداتیر. ظاهر پرستلری آلداتان بر سبب، قصّەنڭ حصّە ایلە مناسبتی و مقدّمەنڭ مقصود ایلە ذهندە مقارنتی، وجود خارجیدە اولان مقارنتلە التباس اولونمسیدر. بو نقطەیە دقّت ایت، صوڭرە محتاج اولاجقسڭ.
هم دە اختلالاتی تولید ایدن، اختلافاتی ایقاع ایدن، حرافتی ایجاد ایدن، مبالغاتی انتاج ایدن اسبابڭ بریسی و بلكە اڭ برنجیسی، خلقتدە اولان حسن و عظمت و علویتە عدم قناعتدر. حاشا، ذوق فاسدەسیلە استخفاف نظام ایتمكدر.
حالبوكە عقل و حكمت نظرلرندە هر بری قدرتڭ اڭ باهر معجزەلرندن اولان حقائق عالمدە اولان حسن انتظام و كمال و علویت، او درجە دست حكمت ایلە نقش اولمشكە، بتون خیالپرستلرڭ و مبالغەجیلرڭ خولیالرندن كچمش اولان خارق العادە حسن و كمالە نسبت اولونسە، او خارق العادە خیاللر غایت عادی و او عادات اللّٰه غایت خارق العادە بر حسن و حشمت كوسترەجكدر. فقط جهل مركّبڭ همشیرەسی و نظر سطحینڭ آناسی اولان الفت، مبالغەجیلرڭ كوزلرینی قپاتمشدر. بویلە كوزلری آچمق ایچوندر: مألوف اولان آفاق و انفُسدە دقّت نظرە، كتاب حكیم امر ایدر.
اوت، كوزلری آچان یالڭز نجوم قرآنیەدر. اویلە نجوم ثاقبەدرلركە، جهلڭ ظلمنی و نظر سطحینڭ
SAYFA 45
ظلماتنی دفع ایتدكلری كبی.. آیات بیّنات، ید بیضا ایلە، الفت و سطحیّتڭ حجابلرینی و ظاهر پرستلگڭ پردەسنی پارچە پارچە ایدرك، عقولی آفاق و انفُسڭ حقائقنە توجیه ایدوب ارشاد ایتمشلردر.
هم دە میل المبالغاتی تولید ایدن، بشرڭ كندی میلنی قوّەدن فعلە چیقارمەسنە میلان فطریەسیدر. زیرا میللرندن بریسی، حیرت ویرەجك عجیب شیلری كورمەیە و كوسترمەیە و تجدّدە و ایجادە اولان میلیدر. بوڭا بناءً وقتا بشر، نظر سطحی ایلە كائنات قاپلرندە الفت قپاغی آلتندە اولان غدای روحانی یی ذوق ایدەمدیگندن، قابی و قپاغی یالامقلە اوصانمق و قناعتسزلك و خارق العادەیە میل و خیالاتە اشتهادن باشقە نتیجە ویرمدیگندن، میل خارق العادە ایلە یا تجدّد ویا ترویج ایچون میل المبالغە تولّد ایدر.
او مبالغە ایسە، طاغ تپەسندە بر قار طوپی كبی یووارلامقلە، تا خیالڭ یوكسك ذروەسندن لسانە قدر تكرلنسە، صوڭرە لساندن لسانە یووارلانوب كیدركن كندی حقیقتنڭ چوق پارچەلرینی طاغیتمقلە برابر، هر لساندن میل المبالغە ایلە چوق خیالاتی كندینە طوپلار، شاپە كبی بویور. حتّی قلبە دگل، بلكە صِماخدە، بلكە خیالدە بیلە یرلشەمییور. صوڭرە بر نظر حق كلیر، اونی تجرید ایتمكلە چیپلاق ایدرك توابعنى طاغیتوب اصلنە ارجاع ایدر. "حق كلیر، باطل ئولور" سرّی دە ظاهر اولور.
ازجملە: بوكونلردە بر حكایە بوڭا مثال اولابیلیر: فخر اولماسین. زمان صباوتمدنبری اسّ الاساسِ مسلكم، افراط و تفریط ایلە حقائق اسلامیتە سورولن لكەلری تمیزلەمك و او الماس كبی حقیقتلرینە صَیْقَلْ اورمق ایدی. بو مسلكمە تاریخ حیاتم، پك چوق وقوعاتیلە شهادت ایدر.
SAYFA 46
بونڭلە برابر، بوكونلردە كُرَویت ارض كبی بدیهی بر مسئلەیی ذكر ایتدم. او مسئلەیە تماس ایدن مسائل دینیەیی تطبیق و توفیق ایدرك دوشمانلرڭ اعتراضاتنى و محبّ دینڭ وسوسەلرینی دفع أیلەدم. ناصلكە مسائلدە مفصّلًا كلەجكدر.
صوڭرە غول یبانی كبی، خیالاتە آلیشان ظاهر پرستلرڭ دماغلری قبول ایتمەیەجك كبی كوروندیلر. فقط اصل سبب باشقە غَرَض اولمق كركدر. كویا كوز یوممقلە كوندوزی كیجە ویا اوفلەمكلە كونشی سوندیرمەیە احتمال ویرمك كبی بر حركت مجنونانەدە بولوندیلر. كویا اونلرڭ ظنّنجە، كُرَویت ارضە حكم ایدن، دیندە چوق مسائلە مخالفت ایدییور. اونی بهانە ایدرك بیوك بر افترایی ایتدیلر. او درجەدە قالمدی، وسوسەلی اذهانی افترانڭ بویومەسنە مساعد بر زمین بولدقلرندن، افترایی او درجە بویوتدیلركە، اهل دیانتڭ حقیقتًا جگرلرینی داغدار و اهل حمیتی گَرْدِ ترقّیاتندن مأیوس ایتدیلر.
لكن بو حال بیوك بر درسدر. بنی ایقاظ ایتدیكە، جاهل دوست، دوشمان قدر ضرر ویرەبیلیر. اویلە ایسە، شیمدی یە قدر یالڭز دوشمانڭ طرفنە باقوب، الدەكی الماس قیلیچلە اونلرڭ تفریطلرینی قیراردم. فقط شیمدی مجبورم، اویلە دوستلرڭ تربیەلری ایچون، اونلرڭ عوامپرستانە و افراطكارانە اولان خیالاتلرینە، او قیلیجی بر درجە ایلیشدیرەجگم. اگر چندان بویلە شخصی شیلرڭ بویلە مَباحِثاتدە ذكرلری لازم دگلدر. فقط شخصیتدە قالمدی. مدرسەلرڭ حیاتلرینە تعلّق ایدر بر مسئلۀ عمومیە حكمنە كچدی. او ظاهر پرستلر امین اولسونلركە، سعیلری بیهودەدر. شیمدی یە قدر بویلە عوامپرستانە سفسطەلر ایلە بزی جاهل بیراقدیلر.
SAYFA 47
بوندن صوڭرە بزی جاهل بیراقمقلە جهلمزدن استفادە ایتمك ایستەیورلر. اولماز و اولاماز.. مدرسەلر حیاتلاناجقدر والسّلام.
هم دە ظاهریّونڭ افكارینی تشویش ایدن و خیالاتنى انتظامدن چیقاران صدق انبیانڭ دلائلی، یالڭز خارق العادەلردە منحصر اولدقلرینی اعتقاد ایتمەلریدر. هم دە پیغمبریمزڭ ؐ جملە حالی ویا اكثریتی، خارقە اولمق اعتبار ایتمەلریدر. بو ایسە، وجود مساعدە ایتمەدیگی ایچون مُتَخَیِّلاتلری انتظام بولامییور. حالبوكە بویلە اعتقاد، سرّ حكمت الٓهیەدن و خلقت عالمدە جاری اولان قوانین الٓهیەیە پیغمبرلرڭ تسلیم و اتّباعلرندن غفلت، پك بیوك بر غفلتڭ نتیجەسیدر.
اوت، پیغمبریمزڭ ؐ هر بر حال و حركتی، صدقنە دلالت و حقّە تمسّكنە شهادت ایتمكلە برابر، پیغمبرؐ دە عادات اللّهە اتّباع و انقیاد ایدییور. مقالۀ ثالثەدە بو سرّە تنبیه ایدیلەجكدر. هم دە خارق العادەنڭ اظهاری، تصدیق نبوّت ایچوندر. تصدیق ایسە، ظاهر اولان معجزاتیلە، اكمل وجه ایلە حاصل اولابیلیر. اگر حاجتدن فضلە خارقە اولسە، یا عبثدر ویا سرّ تكلیفە منافیدر. زیرا تكلیف، نظرٖی اولان شیدە بر امتحاندر. بدیهیات ویا بداهتە یاقین اولان شیلردە، ادنا، اعلا ایلە مساوی اولابیلیر. ویاخود جریان حكمتڭ سرّینە تسلیم و اطاعتە مخالفدر. حالبوكە پیغمبرلر هركسدن زیادە عبودیت و تسلیمە مكلّفدرلر.
ای شو پریشان سوزلریمە نظر ایدن طالب حق! سنڭ ماهیتڭدە اكیلمش اولان میولات، شو اون ایكی مقدّمەدە سكونیلە برابر جریان ایدن شمس حقیقتڭ ضیاسیلە، نشو و نما بولوب چیچكلر آچاجقدر.
SAYFA 48
[خاتمە] سیّد اولمایان "سیّدم" و سیّد اولان "دگلم" دیینلر، ایكیسی دە كناهكار. و دخول ایلە خروج حرام اولدقلری كبی، حدیث و قرآندە دخی، زیادە ویا نقصان ایتمك ممنوعدر. فقط زیادە ایتمك، نظامی بوزدیغی و وهمە قاپی آچدیغی ایچون داها ضررلیدر. نقصانە، جهل بر درجە عذر اولور. فقط زیادە ایتمك، علم ایلە اولور. عالم اولان معذور دگلدر.
كذالك، دیندن بر شیئی فصل ویا اولمایانی وصل ایتمك، ایكیسی دە جائز دگلدر. بلكە حكایاتڭ باقیرلری و اسرائیلیاتڭ مزخرفاتی و تشبیهاتڭ مُمَوَّهاتی الماس عقیدەدە، جوهر شریعتدە، دُرَرِ احكامدە ادخال ایتمك، قیمتنی داها زیادە تنزیل و متحرّئ حقیقت اولان مشتریسنی داها زیادە تنفیر و پیشمان ایدر.
[خاتمەنڭ خاتمەسی] بر آدم مستعد و قابل اولدیغی شیئی ترك و اهل اولمایان شیئە تشبّث ایتمك، شریعت خلقتە بیوك بر اطاعتسزلكدر. زیرا شانی اودركە، استعدادی صنعتدە انتشار و تداخل.. و صنعتڭ مقاییسنە احترام و محبّت.. و نوامیسنە تمثّل و امتثال، الحاصل، فنا فی الصّنعت اولمقدر. وظیفۀ خلقت بو ایكن، بو یولسزلقلە صنعتڭ صورت لایقەسنی تغییر ایدر و نوامیسنى اینجیتیر. و اصل مستعد اولدیغی صنعتە اولان میلیلە، تشبّث ایتدیگی غیر طبیعی صنعتڭ صورتنی چركین ایدر. زیرا بالقوّە اولان میل و بالفعل اولان صنعتڭ امتزاجسزلغی ایچون بر كشماكش اولور.
بو سرّە بناءً، پك چوق آدم میل الآغالق و میل الآمریت و میل التفوّق ایلە متحكّم كچینمك ایستەدیگندن، علمڭ شانندە اولان تشویق و ارشاد و نصیحت و لطفی ترك ایدوب، كندی استبداد و تفوّقنە وسیلۀ جبر و تعنیف ایدر. علمە خدمتە بدل، علمی استخدام ایدر.
SAYFA 49
بوڭا بناءً وظائف، اهل اولمایانڭ اللرینە كچدی. باخصوص مدارس، بونڭ ایلە اِنْدِراسە یوز طوتدی. بوڭا چارۀ یگانە، دائرۀ واحدەنڭ حكمندە اولان مدرّسلری، دار الفنون كبی چوق دوائرە تبدیل و ترتیب ایتمكدر. تا هركس سوق انسانیسیلە حقّنە كیتمكلە، حكمت ازلیەنڭ امر معنویسنی میل فطریسیلە امتثال ایدوب، قاعدۀ تقسیم الاعمالە تطبیق ایدیلسین.
تنبیه: علوم مدارسڭ تدنّیسنە و مجرای طبیعیدن چوریلمەسنە بر سبب مهم بودر: علوم آلیە مقصود بالذّات صیرەسنە كچدیگندن، علوم عالیە مهمل قالدیغی كبی، لباس معنا حكمندە اولان عبارۀ عربیەنڭ حلّی، اذهانی ضبط ایدرك، اصل مقصود اولان علم ایسە تبعی قالمقلە برابر، عبارەلری بر درجە مبذول اولان و سلسلۀ تحصیلە رسمًا كچن كتابلر، اوقات و افكاری كندینە حصر ایدوب خارجە چیقمەسنە میدان ویرمەمەلریدر.
ای برادرِ وجدان! ظن ایدییورم، شیمدی شو مقدّمات اوزرینە ترتّب ایدەجك اولان كُتب ثلاثەیی، نە ماهیتدە اولدقلرینی كورمك ایستەیورسڭ، فقط داها صبر ایت. شیمدیلك سڭا بر موضوع سویلەیەجگمكە، او كُتبڭ بر زمین اجمالیسنی، تعبیر دیگر ایلە كوچك بر فوطوغرافنى ویا اجمالی بر خریطەسنی تشكیل ایدر. هم دە او كتبدە سكز-طقوز مسئلەیی، عجلە ایدوب سڭا تقدیم ایدەجگم. اوچنجی مقالەدن صوڭرە اگر مشیئت الٓهیە تعلّق ایتسە و توفیق ربّانی رفیق اولسە، تفصیلاتنی ذكر ایتمك فكرندەیم. ایشتە موضوع و زمین بودر:
قرآنڭ كوستردیگی وسائل ایلە، طوغری حكمتڭ قوّتیلە، بر سیر روحانی اولارق سماواتڭ علوملرینە چیقاجغم. تا اورادن تماشا ایدوب كورەجگزكە، كرۀ ارض هول ویا طوپ ویا فیر فیرە
SAYFA 50
ویا صاپان طاشی كبی صانع حكیم دست قدرتلە دوندیروب، آتمقلە چویرییور. تا پارچە پارچە ایدرك داها اییسنە تبدیل ایدەجگنە نظر حكمتلە كورەجگز.
صوڭرە دە سماواتدن آصیلوب، جوّدن كچەجگز. تدریجًا، بشیگمز اولان و بشرڭ یاتوب و استراحت أیلەمەسی ایچون خالق رحمن، سطحنى سروب مهیّا و مُمَهَّد ایتمش اولان كرۀ ارضە اینەجگز.
صوڭرە دە بشر، چوجقلغندن چیقدیغی كبی بشیگنى آتوب خراب ایتمكلە بشری سعادت- سرای ابدیەیە كوندریلمەسنە نظر دقّتلە تماشا ایدەجگز. بونی تمامًا تماشا ایتدیگمزدن صوڭرە، زمان و مكان ایلە مقیّد اولمایان سیر روحانی ایلە زمان ماضی قطعەسنە كیروب، ابنای جنسمز اولان ابنای ماضی ایلە سیّالۀ برقیۀ تاریخیە ایلە مخابرە ایدەجگز. او مغرب اختفانڭ كوشەسندە وقوعە كلن حادثاتی اوگرنوب، اوندن فكر ایچون بر شمندوفری یاپاجغز.
صوڭرە دونوب كلمك اوزرە اولان ابنای جنسمزی زیارت و استقبال ایچون سعادتڭ فجر صادقنى اوزاقدن كورمك و كوسترمك ایلە مشرق استقبالە متوجّه اولارق، شمندوفر ترقّی یە و توفیق دینیلن سفینۀ سعیە بیندیگمز ایلە برابر، اللریمزدە اولان برهانڭ مصباحیلە، او بدایتی قراڭلق كورولن فقط آرقەسی غایت پارلاق اولان زمانە داخل اولاجغز. تا اَبنای مستقبل ایلە مصافحە ایدوب سعادتلرینی تبریك ایدەجگز.
ایشتە بو كوچك فوطوغرافدە اویلە بر كوزل رسم مندمجدركە، ایلریدە تحریر ایلە سڭا كورونەجكدر. شیمدی بو زمیندە كُتُبُ مَزبورەنڭ شجرەلری تَنَبُّت و مقالات ثلاثەنڭ جداولیلە صولاناجقدر.