Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 121
اوت، زمین و آسمانی حمل ایدن و معلّقدە طوتان و اجرام كائناتی استخدام ایدن و نظامندە ادخال ایلە هیچ بر امرینە عصیان ایدیلمەین ذات اقدسدن نەدن استغراب اولونسونكە، اوندن درجاتلە اَسْهل و اَخَفّ اولانی حمل ایتسین.
اوت، بر طاغی قالدیران، بر حُقّەیی قالدیرابیلمكدن تردّد ایتمك، صِرف سفسطە ایتمكدر.
الحاصل: ناصل قرآنڭ بعضیسی، بعضیسنە مفسّردر.. كذالك كائنات كتابی دخی، بعض سطوری، آرقەلرندەكی صنعت و حكمتی تفسیر ایدر.
اشارت: اگر دیسەڭ: بعض متصوّفڭ كلامندن اتّصال و اتّحاد و حلول ظاهر اولویور. و اوندن توهّم ایدیلیركە، بعض مادّیونڭ مسلكی اولان وحدت الوجودە بر مناسبت كوسترر.
الجواب: متشابه حكمندە اولان محقّقین صوفیەنڭ شطحاتنیكە، وجود اقدسە حصر نظر و استغراق و ممكناتدن تجرّد جهتیلە مَطْمَحِ نظر ایتدكلری دلیل ایچندە نتیجەیی كورمك، یعنی عالمدن صانعی مشاهدە ایتمك طریقیلە تعقیب ایتدكلری مسلك اولان جَداوِلِ اَكْواندە جریان تجلّیاتی و ملكوتیت اشیادە سریان فیوضاتی و مرایای موجوداتدە تجلّئ اسما و صفاتی ایسە، ضٖیقُ الالفاظ سببیلە "الوهیت ساریە" و "حیات ساریە" تعبیر ایتدكلری حقائقی باشقەلر آڭلامادیلر. سٓوء تفهّم ایلە كندی استعدادِ شورەلرندن ظهور ایدن اوهام واهیەیە، محقّقینڭ كلمات و شطحاتنى تطبیق ایتدیلر.
یوها اونلرڭ عقللرینە! ثریّا درجەسندە اولان محقّقینڭ افكار مجرّدەلری، ثَرا دركەسندە اولان مُقلّدین مادّیونڭ افكار سفیلەسندن بیڭلر درجە اوزاقدر.
SAYFA 122
اوت، شو ایكی فكرڭ تطبیقنە چالیشمق، شو زمان ترقّیدە عقل بشرڭ دوچارِ سكتە اولدیغنی و ورطۀ موتە دوشدیگنی اظهار ایتمكدركە، انسانیت متأسّفانە نظر ایدرك و استعدادِ تحقیق و ترقّی لسانیلە (كَلَّا وَاللّٰهِ.. اَیْنَ الثَّرٰی مِنَ الثُّرَیَّا وَاَیْنَ الضِّیَٓاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الدَّامِسَةِ) دیمەیە مجبور اولویور.
اشارت: شونلر، اهل وحدت الشّهوددرلر. فقط وحدت الوجود ایلە مجازًا تعبیر ایدیلەبیلیر. فقط حقیقتًا وحدت الوجود، بعض حكمای قدیمەنڭ مسلك باطلەسیدر.
تنبیه: شو متصوّفٖینڭ رئیس و كبیری دیمشكە: "اتّصالی ویا اتّحادی ویا حلولی ادّعا ایدن، معرفت الٓهیەدن هیچ بر شی استشمام ایتمەمشدر."
اوت، "ممكن" ، "واجب" ایلە ناصل اتّصال ویا اتّحاد ایدەجك؟ كلّا!
اوت، ممكنڭ نە قیمتی واردر.. تاكە واجب اوندە حلول ایدە؟ حاشا!
نعم، ممكندە فیوضات الٓهیەدن بر فیض تجلّی ایدر.
ایشتە بونلرڭ مسلكی أوتەكیلرڭ مسلكنە مناسبت و تماس ایدەمز. زیرا مادّیونڭ مسلكی مادّیاتە حصر نظر و استغراق ایتدكلرندن، افكارلری فهم الوهیتدن تجرّد ایدوب اوزاقلاشدیلر. او درجە مادّەیە قیمت ویردیلركە، هر شیئی مادّەدە كورمك، حتّی الوهیتی اوندە مزج ایتمك كبی بر مسلك متعسّفەیە كیرمشلردر.
فقط اهل وحدت الشّهود اولان محقّقین صوفیە او درجە واجبە حصر نظر ایتمشلركە، ممكناتڭ هیچ بر قیمتی قالمامشدر. "بر واردر" دیرلر. الانصاف! ثرا - ثریّا قدر بربرندن اوزاقدر. مادّەیی جمیع انواع و اشكالیلە خلق ایدن خالق ذو الجلالە قسم ایدرمكە، دنیادە شو ایكی مسلگڭ
SAYFA 123
تماسنى انتاج ایدن رأی احمقانەدن داها قبیح و داها خسیس و داها صاحبنڭ مزاج عقلنڭ انحرافنە دلیل اولاجق بر رأی یوقدر.
تنویر: كرۀ ارض كوچك، پارچە پارچە و رنگارنك و متخالف جام پارچەلرندن فرض اولونورسە، هر بری باشقە چشیتلە لوننە و جرمنە و شكلنە نسبتلە شمسدن بر فیض آلاجقدر. شو خیالی فیض ایسە، نە كونشڭ ذاتی و نە عین ضیاسیدر. هم دە ضیانڭ تماثیلی و الوان سبعەسنڭ تصاویری و كونشڭ تجلّیسی اولان شو كونا كون و رنگارنك چیچكلرڭ الوانی فرضا لسانە كلیرسە، هر بری "كونش بنم كبیدر" ویاخود "كونش بنم" دییەجكلردر. (آنْ خَیَالَاتِی كِه دَامِ اَوْلِیَاسْتْ٭ عَكْسِ مَهْرُویَانِ بُسْتَانِ خُدَاسْتْ)
فقط اهل وحدت الشّهودڭ مشربی، فرق و صحودر. اهل وحدت الوجودڭ مشربی اهل محو و سكِردر. صافی مشرب ایسە، مشرب اهل فرق و صحودر.
(حَق۪یقَةُ الْمَرْءِ لَیْسَ الْمَرْءُ یُدْرِكُهَا٭ فَكَیْفَ كَیْفِیَّةُ الْجَبَّارِ ذِی الْقِدَمِ
هُوَ الَّذ۪ٓی اَبْدَعَ الْاَشْیَٓاءَ وَاَنْشَئَهَا٭ فَكَیْفَ یُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ)
تنبیه: ایشتە وجود صانعڭ دلائل اجمالیسی. تفصیلی ایسە كتب ثلاثەدە كلەجكدر. اگر دیسەڭ: "دلائل توحیدڭ بورادە ولو اجمالًا اولسون بیاننی ایسترم." دیرمكە: دلائل توحید، او قدر مشتهِرە و چوقدركە، بو كتابدە ذكردن مستغنیدرلر. ایشتە{ لَوْ كَانَ ف۪یهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا} آیتنڭ صدفندە مَكنون اولان برهانُ التَّمانُع، بو منهاجە بر مَنار نَیّردر. اوت، استقلال، الوهیتڭ خاصّۀ ذاتیەسیدر و لازمۀ ضروریەسیدر
SAYFA 124
تنویر: كائناتدەكی تشابُه آثار و اطرافی بربریلە مُعانَقە و ال الە طوتمش، بربرینە عرض انتظام و بربرینڭ سؤٓالنە قارشو جوابِ صواب و بربرینڭ ندای احتیاجنە لَبَّیْكْ جوابی ویرمك و بر نقطۀ واحدەیە تماشا ایتمك و بر محور نظام اوزرندە دوران ایتمك جهتیلە صانعڭ توحیدینە تلویح، بلكە حاكم ازلڭ وحدانیتنە تصریح ایدییور. اوت، بر ماكینەنڭ صانعی و مُخترِعی بر اولور.
(وَف۪ی كُلِّ شَیْءٍ لَهُٓ اٰیَةٌ تَدُلُّ عَلٰٓی اَنَّهُ وَاحِدٌ)
كتاب عالمڭ اوراقیدر، اَبْعَادِ نا محدود سطور كائناتِ دهردر، اعصار نا معدود
باصیلمش دستگاهِ لوحِ محفوظُ حقیقتدە مجسّم لفظِ معنیداردر عالمدە هر موجود.
خواجە تحسینڭ نا معدود و نا محدوددن مرادی نسبٖیدر. حقیقی لا یتنا هیلك دگلدر.
اشارت: صانع ذو الجلال نە قدر اوصاف كمالیە وارسە، اونلرلە متّصفدر. زیرا مقرّردركە، مصنوعدە اولان فیض كمال، صانعڭ كمالندن اقتباس ایدیلمش بر ظلّ ظلیلیدر. دیمك كائناتدە نە قدر حسن و جمال و كمال وارسە، عمومندن لایُحد درجەدە یوكسك طبقەدە اوصاف جمالیە و كمالیە ایلە صانع متّصفدر.
اوت، احسان ثروتڭ، ایجاد وجودڭ، ایجاب وجوبڭ، تحسین حسنڭ فرعیدر و دلیلیدر. هم دە صانع ذو الجلال، جمیع نقائصدن منزّهدر. مادّیاتڭ ماهیاتنڭ استعدادسزلغندن نشأت ایدن نقائصدن مبرّادر. كائناتڭ ماهیات ممكنەسندن نشأت ایدن اوصاف و لوازماتندن مقدّسدر.
{ لَیْسَ كَمِثْلِهٖ شَیْءٌ} (جَلَّ جَلَالُهُ)
SAYFA 125
} [ایكنجی مقصد]{
} [مقدَّمە]{
اگر دیسەڭ: دیباجەدە دیمش ایدڭ: كلمۀ شهادتڭ ایكنجی كلامی برنجیسنە شاهد و مشهوددر.
الجواب: نعم، اوت. معرفت اللّٰه دینیلن كعبۀ كمالاتە كیدن منهاجلرڭ اڭ مستقیم و اڭ متینی، صاحب مدینۀ منورّە علیه الصّلاة والسّلامڭ یاپدیغی طریق حدید بیضاسیدركە، روح هدایت حكمندە اولان محمّد علیه الصّلاة والسّلام، عوالم غیبڭ مشكات و زجاجەسی حكمندە اولان قلبنڭ معكس و ترجمانی مقامندە اولان لسان صادقی، براهین صانعڭ اڭ صادق بر دلیل ذی حیات و بر حجّت ناطقە و بر برهان فصیحدر. اوت، هم ذاتی، هم لسانی برر برهان نیّردر. نعم، خلقت طرفندن ذات محمّد ؐ برهان باهردر. حقیقت جانبندن لسانی، شاهد صادقدر. اوت، محمّد علیه الصّلاة والسّلام هم صانعە، هم نبوّتە، هم حشرە، هم حقّە، هم حقیقتە بر حجّت قاطعەدر. تفصیلی كلەجكدر.
تنبیه: دَوِرْ لازم كلمز. زیرا صدقنڭ دلائلی، صانعڭ دلائلنە توقّف ایتمز.
تمهید: پیغمبریمز ؐ صانعڭ بر برهانیدر. اویلە ایسە شو برهانڭ اثبات صدقنى و انتاجنى و صورتًا و مادّةً صحّتنی اثبات ایتمك كركدر. نَخُو:
SAYFA 126
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّح۪یمِ
(اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی مُحَمَّدٍنِ الَّذ۪ی دَلَّ عَلٰی وُجُوبِ وُجُودِكَ)
امّا بعد، ای حقیقتڭ عاشقی! اگر وجدانمی مطالعە ایتمكلە حقیقتلری رصد ایتمك ایسترسەڭ، قلب دیدكلری لطیفۀ ربّانیەنڭ پاسی و زَنْگاری حكمندە اولان آرزوی خلاف و التزامِ طرفِ مخالف و معذور طوتولمق ایچون كندی اوهامنە بر حق ویرمك و بر اصلە ارجاع ایتمك و مجموعڭ نتیجەسنی هر بر فرددن ایستەمككە، ضعفیتی سببیلە نتیجەنڭ ردّینە بر استعداد سیّئە ویریلیر. [حاشیە]
هم دە بهانەلی چوجقلق طبیعتی، هم دە ماهانەلی دوشمان سجیّتی، هم دە یالڭز عیبی كورمك شانندە اولان مشتری نظری كبی امرلردن او مرآتی تصقیل و تصفیە ایت. موازنە و مقابلە أیلە. اكثر اماراتڭ امتزاجندن تظاهر ایدن حقیقتڭ شعلۀ جوّالەسنی قرینۀ منوِّرە ایت. تا اقلّدەكی اوهام مظلمەیی تنویر و دفع ایدەبیلەسڭ. هم دە مُنصفانە و مدقّقانە ایلە دیڭلە، كلام تمام اولمدن اعتراض ایتمە. نهایتە قدر بر جملەدر، بر حكمدر. تمام اولدقدن صوڭرە بر وهمڭ قالیرسە سویلە.
تنبیه: شو برهانڭ صغراسی، نبوّت مطلقەدر. كبراسی ایسە، نبوّت محمّددر ؐ. ایشتە باشلایورز:
} [اشارت]{
صانعڭ حكمتی و افعالندەكی عدم عبثیت و كائناتدەكی اڭ خسیس و اڭ قلیل شیدە نظامڭ مراعاتی و عدم اهمالی و نوع بشرڭ مرشدە اولان احتیاج ضروریسی، نوع بشردە وجودُ نبوّتی، قطعًا استلزام ایدرلر.
SAYFA 127
اگر دیسەڭ: بو اجمالدەكی معنایی آڭلامادم، تفصیل ایت.
دیرم: ایشتە دیڭلە. كورویورسڭكە، مادّیە و معنویە اولان نوع بشردەكی نظاماتڭ، هم دە خاصیت عقلڭ قوّتیلە تحت تصرّفنە آلینان چوق انواعڭ احوالنە ویریلدیگی انتظاماتڭ مركزی و معدنی حكمندە اولان نبوّت مطلقەنڭ برهانی، انسانڭ حیوانیتدن اوچ نقطەدە اولان ترقّیسیدر:
برنجیسی: "فكرڭ اوّلی عملڭ آخری، عملڭ اوّلی فكرڭ آخری" اولان قاعدەسنڭ ضمنندەكی سرّ عجیبدر. شویلە:
نور نظر ایلە عِلل مترتِّبۀ متسلسلەنڭ میانندە اولان ترتّبی كشف ایدرك عموم كمالات انسانیەنڭ تخومی حكمندە اولان مركّباتی، بسائطە تحلیل و ارجاع ایتمكلە حاصل اولان قابلیت علم و تركیب دیدكلری قوانین جاریەیی استعمال ایدوب، صنعتیلە طبیعتی محاكات اولان قابلیت صنعتدن نظرینڭ قصورینی و اوهامڭ مزاحمتی و سوق انسانیتڭ عدم كفایتی جهتیلە بر مرشدِ نبی یە احتیاج كوسترییور.. تا، عالمدەكی نظام اكملڭ موازنەسی محافظە اولونسون.
ایكنجیسی: غیر متناهی اولان بشرڭ استعدادی، غیر محصور اولان آمال و میولاتی و غیر مضبوط اولان تصوّرات و افكاری، غیر محدود اولان قوّۀ شهویە و غضبیەسیدر.
اشارت: بر آدمە میلیونلرجە سنە عمر ایلە بتون لذائذ دنیویە و هر جهتدن تسلّطُ تام ویریلدیگی حالدە، استعدادندەكی لایتناهیلگڭ حكمنجە بر "آه، آه، لَیْتَ!" یی چكەجكدر. كویا او عدم رضا ایلە رمز و اشارت ایدییوركە، انسان ابدە نامزددر و سعادت ابدیە ایچون خلق اولونمشدر. تا غیر متناهی بر زماندە، غیر محدود و كنیش بر عالمدە، غیر محصور اولان استعداداتنى بالفعلە چیقارابیلسین.
SAYFA 128
تنبیه: عدم عبثیت و حقائق اشیانڭ ثبوتیتلری ایما ایدییوركە، بو طار و محصور و هر بر لذّتندە چوق اغراضڭ مزاحمتیلە كشماكش و تحاسددن خالی اولمایان شو دنیای دنیّە ایچندە كمالات انسانیە یرلشمز. بلكە كنیش و مزاحمتسز بر عالم لازمدر. تا انسان حقّیلە سنبللنسین و احوال و كمالاتنە نظام ویرمكلە، نظام عالمە همدستِ وفاق اولابیلسین.
تنبیه و اشارت: استطرادٖی اولارق حشرە ایما اولوندی. ایلریدە ذاتًا برهان قطعیلە اثبات ایدیلەجكدر. فقط بورادە ایستەدیگم نقطە: انساندەكی استعداد ابدە ناظردر. اگر ایسترسەڭ، انسانیتڭ جوهرینە و ناطقیتڭ قیمتنە و استعدادڭ مقتضاسنە تأمّل و تدقیق ایت. صوڭرە دە او جوهر انسانیتڭ اڭ كوچك و اڭ خسیس خدمتكاری اولان خیالە باق، كور. یاننە كیت و دی: "ای خیال آغا! بشارت سڭا! دنیا و مافیهانڭ سلطنتی، میلیونلر سنە عمر ایلە برابر سڭا ویریلەجكدر. فقط عاقبتڭ، دونمەمكسزین فنا و عدمدر." عجبا خیال سڭا ناصل مقابلە ایدەجك؟ آیا، استبشار و سرور ویاخود تَلَهُّف و تحسّر ایلە جواب ویرەجكدر؟ اجل، نعم، اوت، جوهر انسانیت اَعماق وجدانڭ دیبندە انین و حَنین ایدوب باغیراجق: "ایواه، وا حسرتا، سعادت ابدیەنڭ فِقْداننە!" دییەجكدر. خیالە زجر و تعنیف ایدرك: "یاهو! بو دنیای فانیە ایلە راضی اولما!"
ایشتە ای برادر، حٖینا بو سلطنت فانیە، سلطان انسانیتڭ اڭ حقیر خدمتكاری ویاخود شاعری ویاخود صنعتكار و تصویرجیسنی اشباع و راضی ایدەمزسە، ناصل او خیال كبی چوق خدمتكارلرڭ صاحبی اولان سلطان انسانیتی اشباع ایدەبیلیر؟ كلّا! نعم، اونی اشباع ایدەجك، یالڭز حشر جسمانینڭ صدفندە مكنون اولان سعادت ابدیەدر.
SAYFA 129
اوچنجیسی: انسانڭ اعتدال مزاجی و لطافت طبعی و زینتە اولان میلیدر. یعنی، انسانڭ انسانیتە لایق بر صورت تعیّشە اولان میل فطریسیدر. نعم، انسان حیوان كبی یاشاماملىدر و یاشاماز. بلكە شرف انسانیتە مناسب بر كمال ایلە یاشامق كركدر. بناءً علیه بشر مسكن و مَلْبَسْ و مَأْكَلی، صنایع كثیرە ایلە تلطیف ایتمەسنە محتاجدر.
بو صنعتلردە یالڭزجە قدرتنڭ عدم كفایتنە بناءً ابنای جنسیلە امتزاج ایتمك، او دە اشتراك ایتمك، او دە تعاون ایتمك، او دە سعیڭ ثمراتنی مبادلە ایتمەسنی اقتضا ایتمكلە برابر، قوای انسانیەدەكی انهماك و تجاوز سببیلە عدالتە احتیاج، او دە هر عقلڭ عدالتە عدم كفایتنە بناءً اونی محافظە ایدەجك قوانین كلّیەنڭ وضعلرینە احتیاج، او دە تأثیرینی محافظە ایتمك ایچون اجرا ایدەجك بر مُقَنِّنە، او مُقَنِّن دخی ظاهرًا و باطنًا حاكمیتنی محافظە ایتمك ایچون مادّةً و معنًا تَفَوُّقە، هم دە صانع عالمڭ طرفندن بعض امور ایلە مخصَّص اولمسیلە بر امتیاز و قوّت نسبتە، هم دە اوامرینە اولان اطاعتی تأمین و تأسیس ایدن عظمت صانعڭ تصوّرینی ذهنلردە ادامە ایدەجك بر مذكِّرۀ مكرَّرە اولان عبادتە محتاجدر.
او عبادت دخی صانعڭ جانبنە افكاری توجیه ایدر. او توجّه ایسە، انقیادی تأسیس، او انقیاد دخی نظام اكملە ایصال ایدر. او نظام اكمل دخی، سرّ حكمتدن تولّد ایدر. سرّ حكمت دخی عدم العبثیتی.. و صانعڭ حكمتی، مصنوعدەكی تَأَنُّقی كندینە شاهد كوسترر.
ایشتە اگر انسانڭ حیواندن شو جهات ثلاثە ایلە اولان تمایزینی درك ایدەبیلدڭ، بالضّرورە نتیجە ویرییوركە، نبوّت مطلقە، نوع بشردە قطب، بلكە مركز و بر محوردركە، احوال بشر اونڭ اوزرینە دوران ایدییور. شویلەكە:
SAYFA 130
جهت اولادە دقّت ایت! باق، ناصل سوق الانسانیت و میل طبیعٖینڭ عدم كفایتی و نظرڭ قصوری و طریق عقلدەكی اوهامڭ اختلاطی، ناصل نوع بشری اشدّ احتیاجلە بر مرشد و معلّمە محتاج ایدر. او مرشد پیغمبردر.
ایكنجی جهتدە تدبّر ایت. شویلە: انساندەكی لایتناهیلك و طبیعتندەكی میل التجاوز و قُوَا و آمالندەكی عدم تحدید و عالمدەكی میل الاستكمالڭ دالی حكمندە اولان انساندەكی میل التّرقّینڭ ثمرەسی حكمندە اولان قامتِ نامیۀ استعدادِ انسانیسنە انطباق ایتمەین، بلكە جامد و موقّت اولان قانون بشركە، تدریجًا تجارب ایلە حاصل اولان نتائج افكارڭ تلاحقیلە وجودە كلن او قوانین بشر، شو ثمرۀ استعدادڭ چكردكلرینڭ تربیە و امدادینە عدم كفایتنڭ سببیلە، مادّةً و معنًا ایكی عالمدە سعادت بشری تأمین ایدەجك هم دە قامت استعدادینڭ بویومسیلە تَوَسُّع ایدەجك، ذی حیات و ابدیە بر شریعت الٓهیەیە احتیاج كوسترر. ایشتە شریعتی كتیرن پیغمبردر.
اگر دیسەڭ: "بز كورویورزكە، دینسزلرڭ ویا صحیح بر دینی اولمایانلرڭ احواللری معدَّلە و منظَّمەدرلر."
الجواب: او عدالت و انتظام، اهل دینڭ ایقاظات و ارشاداتیلەدر. و او عدالت و فضیلتڭ اساسلری، انبیانڭ تأسیسلریلەدر. دیمك انبیا، اساس و مادّەیی وضع ایتمشلردر. اونلر دە او اساس و فضیلتی طوتوب، اوندە ایشلەدكلرینی ایشلەدیلر. بوندن باشقە نظام و سعادتلری موقّتدر. بر جهتدن قائمە و مستقیمە ایسە، چوق جهاتدن مائلە و مُنْحَنِیّەدر. یعنی، نە قدر صورتًا و مادّةً و لفظًا و معاشًا منتظمەدر.. فقط سیرتًا و معنویاتًا و معنًا فاسدە و مختلَّەدر.
ای برادر! ایشتە صیرە اوچنجی جهتە كلدی. ایی تفكّر ایت! شویلە: اخلاقدەكی افراط و تفریط ایسە،
SAYFA 131
استعداداتی افساد ایدییور. و شو افساد ایسە عبثیتی انتاج ایدر. و شو عبثیت ایسە، كائناتڭ اڭ كوچك و اڭ اهمّیتسز شیلرندە مصالح و حِكمڭ رعایتیلە، عالمدە حكم فرمالغی بدیهی اولان حكمت الٓهیەیە مناقضدر.
} [وهم و تنبیه]{
"ملكۀ معرفت حقوق" دیدكلری، هر فنالغڭ مادّةً ضررینی احساس ایدە ایدە و افكار عمومیەیی ایقاظ ایتمكلە حاصل اولان "ملكۀ رعایت حقوق" دیدكلری امری، شریعت الٓهیەیە بدل اولارق دینسزلرڭ تصوّری و شریعتدن استغنالری بر توهّم باطلدر. زیرا دنیا اختیارلاندی. اویلە بر شیئڭ مقدّماتی دە ظاهر اولمدی. بالعكس محاسنڭ ترقّیسیلە برابر مَساوی دخی ترقّی ایدوب داها دهشتلی و آلداتیجی بر شكلە كیرییور.
اوت، ناصلكە نوامیس حكمت، دساتیر حكومتدن مستغنی دگلدر. اویلە دە، وجدانە حاكم اولان قوانین شریعت و فضیلتە اشدّ احتیاج ایلە محتاجدر. ایشتە شویلە موهومە اولان ملكۀ تعدیل اخلاق، قوای ثلاثەیی حكمت و عفّت و شجاعتدە محافظە ایتمەسنە كافی دگلدر. بناءً علیه انسان بالضّرورە وجدان و طبیعتلرە مؤثّر و نافذ اولان میزان عدالت الٓهیەیی طوتاجق بر نبی یە محتاجدر.
اشارت: بیڭلرجە انبیا، نوع بشردە نبوّتی ادّعا ایدرك بیڭلرجە معجزاتلە مدّعایی اثبات ایتمشلردر. ایشتە او انبیانڭ جمیع معجزاتلری لسان واحد ایلە نبوّت مطلقەیی اعلان ایدر. بزم شو صغرامزە دخی بر برهان قاطعدر. بوڭا تواتر بالمعنا ویا نە تعبیر ایلە دییورسەڭز دییڭز، متین بر دلیلدر.
تنبیه: شو محاكماتڭ جهت الوحدتی بودركە، اگر جمیع فنون الە آلینیرسە و فنونلرڭ قواعدینڭ كلّیتلریلە كشف ایتدكلری اتّساق و انتظامە تماشا ایدیلیرسە، هم دە مصالح جزؤیۀ متفرّقەنڭ مایەسی
SAYFA 132
و عقدۀ حیاتیەسی حكمندە اولان بر لذّتی ویا بر محبّتی ویا بر امر آخَری ایچنە آتیلمقلە- اكل و نكاحدەكی كبی- پریشان اولان امور و افعال او مایە ایلە ارتباط و اتّصال ایتدكلری، عنایت الٓهیە نقطۀ نظرندە نظر دقّتە آلینیرسە، هم دە حكمتڭ شهادتیلە ثابت اولان عدم عبثیت و عدم اهمالی مطالعەیە آلینیرسە، استقرای تاملە نتیجە ویرییوركە، مصالح كلّیەنڭ قطب و محوری و معدن حیاتی حكمندە اولان نبوّت، نوع بشردە ضروریدر. فرضا اولماز ایسە، پریشان اولان نوع بشر، كویا مختل بر عالمدن شو منتظم عالمە دوشوب جریان عمومینڭ آهنكنى اخلال ایتدیگی قبول اولونورسە، بز انسانلر سائر كائناتە قارشو نە یوزیمز قالاجقدر؟
تنبیه: ای برادر! اگر برهان صانعڭ صغراسی سنڭ صحیفۀ ذهنڭدە انتقاش ایتمش ایسە، حاضر اول! كبراسی اولان نبوّت محمّدڭؐ بحثنە كچییورز.
} [اشارت و ارشاد]{
كبرا صادقدر. زیرا صحیفۀ اعتبار عالمدە منقوش اولان آثار انبیایی مطالعە ایتسەڭ و لسان تاریخدە جریان ایدن احواللرینی دیڭلرسەڭ و حقیقتی، یعنی جهت الوحدتی تأثیر زمان و مكان ایلە كیردیگی صورتلردن تجرید ایدەبیلیرسەڭ، كورەجكسڭكە، عنایت الٓهیەنڭ ضیاسی اولان محاسن مجرّدەنڭ شعلەسی اولان حقوق اللّٰه و حقوق عبادی، انبیا، دستور حركت ایتدكلرینی و نوع بشر طرفندن انبیایە قارشو كیفیت تلقّیلری و اُمَمَە قارشو صورت معاملەلری و ترك منافع شخصیە و سائر امورلركە، اونلرە نبی دیدیرمش و نبوّتە مدار اولمش اولان اساسلر ایسە، اَولاد بشرڭ سِنّ تكمّل و كُهُولتدە اولان استادی و مدرسۀ جزیرة العربدە منبع علوم عالیە و معلّمی اولان ذات محمّددەؐ داها اكمل و داها اظهر بولونور.
SAYFA 133
دیمك اولویوركە، استقرای تام ایلە، خصوصًا نوع واحددە، لاسِیَّما انتظام مُطّرد اوزرینە مؤسَّس اولان قیاس خفینڭ اعانەسیلە و قیاس اَوْلَوٖینڭ تأییدیلە نبوّت محمّدیؐ نتیجە ویرمكلە برابر، تَنْقٖیحِ الْمَنَاطْ دینیلن خصوصیاتدن تجرید نقطۀ نظردن، جمیع انبیا لسان معجزاتلریلە، وجود صانعڭ بر برهان باهرەسی اولان محمّدڭؐ صدقنە شهادت ایدرلر.
اعتذار: قیصە جملەلر ایلە سویلەمییورم، مغلقجە اولویور. زیرا شو حقائق هر طرفە درین كوكلرینی آتدقلرندن، مسئلە اوزونلاشییور. صورت مسئلەیی بوزمق و پارچە پارچە ایتمك و حقیقتی اینجیتمك ایستەمییورم. هم دە حقیقتڭ اطرافنە بر دائرەیی چكمك ایستەیورم، تا حقیقت محصور قالوب قاچماسین. بن طوتمازسەم باشقەسی طوتسون. بنی معذور طوتسەڭز، فَبِهَا! و الّا حرّیت وار، تحكّم یوقدر. كیفڭزە!
} [مقدَّمە]{
پیغمبرڭ ؐ دلیل صدقی هر بر حركت، هر بر حالیدر. اوت، هر بر حركتندە عدم تردّد و معترضلرە عدم التفات و معارضلرە عدم مبالات و مخالف اولانلردن عدم تخوّفی، صدقنی و جدّیتنی كوسترییور. هم دە اوامرندە حقیقتڭ روحنە اولان اصابتی، حقّیتنى كوستریر.
الحاصل: تخوّف و تردّد و تلاش و مبالات كبی حیلە و عدم وثوقی و اطمئنانسزلغی ایما ایدن امورلردن مبرّا ایكن، بلا پروا و قوّت اطمئنانلە اڭ خطرلی مقاملردە اولان حركتی و نهایتدە اولان اصابتی و ایكی عالمدە ثمرە ویرەجك اولان ذی حیات قاعدەلری حركاتیلە تأسیس ایتدیگنە بناءً، هر بر فعل و هر بر طورینڭ ایكی طرفدن، یعنی بدایت و نهایتدن جدّیتی و صدقی، نظر اهل دقّتە
SAYFA 134
عرض دیدار ایدییور. باخصوص مجموع حركاتنڭ امتزاجندن جدّیت و حقّیت شعلۀ جوّالە كبی و انعكاساتندن و موازناتندن صدق و اصابت، برق لامع كبی تظاهر و تجلّی ایدییور.
اشارت: زمان ماضی و زمان حال، یعنی عصر سعادت و زمان استقبال تضمّن ایتدكلری براهین نبوّت، لسان واحد ایلە معدن اخلاق عالیه اولان ذات محمّددە ؐ داعئ صدقی و دلّال نبوّتی اولان برهان ذاتینڭ نداسنە جواب و همدست وفاق اولارق نبوّتنی اِعْلا و اعلان ایتدكلرینی كور اولمایانلرە كوستردیلر. شو حالدە كتاب عالمدن اولان فصل زمانڭ صحیفۀ ثلاثەسنی مطالعە ایدەجگز. هم دە او كتابدن مسئلۀ عظما و منوّرە اولان ذات محمّدیؐ تماشا و زیارت ایدەجگز. مدّعامز اولان برهانڭ كبراسنی اونڭ ایلە اثبات ایدەجگز.
ایشتە بو نقطەیە بناءً مسالك نبوّت درتدر. بشنجیسی مشهور و مسطوردر.
} [برنجی مسلك]{
یعنی، مسئلۀ عالیۀ ذاتیەیی تماشا ایتمكدە درت نكتەیی بیلمك لازمدر:
برنجیسی: (لَیْسَ الْكَحَلُ كَالتَّكَحُّلِ) قاعدەسنە بناءً، صنعٖی و تصنّعٖی اولان شی، نە قدر مكمّل اولسە دە، طبیعی یرینی طوتمادیغندن، هیئتنڭ فَلَتاتی، مزخرفیتی ایما ایدەجكدر.
ایكنجیسی: اخلاق عالیەنڭ، حقیقتڭ زمینیلە اولان رابطۀ اتّصالی جدّیتدر. و دوران دم كبی حیاتلرینی ادامە ایدن و امتزاجلرندن تولّد ایدن حیثیتە قوّت ویرن، هیئت مجموعەسنە انتظام ویرن یالڭز صدقدر. اوت، شو رابطە اولان صدق و جدّیت كسیلدیگی آندە، او اخلاق عالیە قورور و هباءً كیدییور.