Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 65
مناسب نقطەلری انتخاب و ربط مقصدە اتّصال ایتدیرییور. اگرچە خارجدە و حصولدە بربرینڭ ناری ویا نوری بربریلە كورونمدیگی حالدە، ذهنندە و اسلوبدە تعانق و مصاحبت ایدەبیلیرلر. حیناكە، قصّە حصّە ایچوندر. سڭا نە لازم تشریحاتی.. ناصل اولورسە اولسون سڭا تعلّق ایدەمز. كندی حصّەڭی آل، كیت. هم دە اوننجی مقدّمەدن استظهار ایت. كورەجكسڭ، مجاز مجازە قاپی آچار.{ تَغْرُبُ ف۪ی عَیْنٍ حَمِئَةٍ} ظاهرپرستلری طیشاری یە سورویور.
معلوم اولسونكە، اسالیب عربدە تجلّی ایدن حجّت اللّٰهڭ مفتاحی، یالڭز استعارە و مجاز اوزرینە مؤسّس و اصلِ اعجاز اولان بلاغتدر. یوقسە شهرت سببیلە یالانجی حدسلە لقیطە اولونان و رضالری اولمدیغی حالدە اصداف آیاتدە صاقلانان بونجوقلر دگلدر. ایسترسەڭ اوننجی مقدّمەنڭ خاتمەسنی استشماملە ذوق ایت. زیرا ختامی مسكدر. و ایچندە بالدر. هم دە جائزدركە، مَجْهُولُ الْكَیْفِیَتْ اولان سد، باشقە یردە سائر علامات قیامت كبی مستور و قیامتە قدر باقی و بعض انقلاباتیلە مجهول قالارق قیامتدە خراب اولاجقدر.
اشارت: معلومدر، مسكن، ساكنلرندن داها زیادە یاشار. قلعە، اهل تحصّندن داها زیادە عمری اوزوندر. سكون و تحصّن، وجودینڭ علّتیدر، بقا و دوامنە دگلدر. بقا و دوامنە اولسە دە، استمرار و عدم خُلُوّی اقتضا ایتمز. بر شیدەكی غرضڭ دوامی، بلكە ترتّبی او شیئڭ دوامنڭ ضروریاتندن دگلدر. پك چوق بنالر سُكْنا ویا تحصّن ایچون یاپیلمشكن، خاوی و خالی اولارق اورتەدە معلّق قالییور. بو سرّڭ عدم تفهّمندن، توهّملرە یول آچیلمشدر.
تنبیه: شو تفصیلدن مقصد. تفسیری تأویلدن، قطعی یی ظنّیدن، وجودی كیفیتدن، حكمی اطرافڭ تشریحاتلرندن، معنایی ماصَدقدن، وقوعی امكاندن تمییز و تفریق ایلە بر یول آچمقدر.
SAYFA 66
} [بشنجی مسئلە]{
مشهوردر: جهنّم یر آلتندەدر. فقط بز اهل سنّت و جماعت، قطعًا و یقینًا یرینی تعیین ایدەمەیز. لكن ظاهر اولان تَحْتِیَتْدر و یر آلتندە اولمسیدر. بوڭا بناءً دیرم: شجرۀ طوبی كبی اولان خلقت عالمڭ، سائر نجوملری كبی بزم كُرەمز دخی بر ثمرەسیدر. ثمرەنڭ آلتی، او آغاجڭ عموم اَغصانی آلتنە شامل اولور. بوڭا بناءً جهنّم، یر آلتندە او داللر ایچندەدر. نرەدە اولسە یری واردر. تحتیتڭ مسافەسی اوزون و اتّصالی اقتضا ایتمز. حكمت جدیدەنڭ نقطۀ نظرندە، آتش اكثر كائناتە مستولیدر. بو حال آرقە طرفندە كوسترركە، بو آتشڭ اصل و اساسی و نوع بشر ایلە برابر ابدە كیدن و یولدە رفاقت ایدن جهنّم، بر كون پردەیی ییرتاجق، حاضر اولڭ دییەجك، میدانە چیقاجقدر. بو نقطەدە دقّت ایسترم.
ثانیًا: كرەنڭ تحتی و آلتی، مركزی و داخلیسیدر. بو نقطەیە بناءً، كرۀ ارض شجرۀ زقّوم جهنّمڭ چكردگیلە حاملەدر. كونڭ برندە طوغاجقدر. بلكە فضادە طیران ایدن ارض اویلە بر شیئی یومورطلایاجقدركە، او یومورطەدە جهنّم تمامیلە اولماز ایسە دە، باشی ویا دیگر بر اعضاسنی مَطْوی اولارق تضمّن ایتمشكە، یوم قیامتدە دركات و اعضای سائرەسیلە برلشەجك، دیوِ عجیب جهنّم، اهل عصیانە هجوم ایدەجكدر.
یاهو! كندڭ جهنّمە كیتمزسەڭ، حساب و هندسە سنی اورایە قدر كوتورەبیلیر. هر اوتوز اوچ مترەدە تقریبًا بر درجۀ حرارت تزاید أیلەدیگندن، مركزە قدر ایكی یوز بیڭ درجەیە یاقین حرارت موجود
SAYFA 67
اولویور. بو نار مركزیەنڭ بزم غالبًا بیڭ درجەیە بالغ اولان آتشمزلە نسبتی ایكی یوز دفعە اولدیغی كبی، مشهور حدیثدەكی، "جهنّم آتشی، آتشمزدن ایكی یوز دفعە داها شدیددر" اولان نسبتڭ عیننی اثبات ایدر.
هم دە جهنّمڭ بر قسمی زمهریردر. زمهریر ایسە برودتیلە یاندیرر. حكمت طبیعیەدە ثابتدركە، آتش بر درجەیە كلیركە، صویی بوز ایدر. حرارتی دفعةً بَلْع ایتدیگی ایچون، برودتلە احراق ایدر. دیمك عموم مراتبی احتوا ایدن آتشڭ بر قسمی دە زمهریردر.
تنبیه: معلوم اولسونكە، ابدە نامزد اولان عالم اخروی، فنا ایلە محكوم اولان بو عالمڭ مقاییسیلە مَساحە و معاملە اولونماز. منتظر اول. اوچنجی مقالەنڭ آخرندە آخرت بر درجە سڭا عرض دیدار ایدەجكدر.
اشارت: عموم فنونڭ كوستردیگی انتظامڭ شهادتیلە و حكمتڭ استقرای تامّنڭ ارشادیلە و جوهر انسانیتڭ رمزیلە و آمال بشرڭ تناهیسزلگنڭ ایماسیلە، یوم و سنە كبی چوق انواعدە اولان برر نوع قیامت مكرّرەنڭ تلمیحیلە و عدم عبثیتڭ دلالتیلە و حكمت ازلیەنڭ تلویحیلە و رحمت بی پایان الٓهیەنڭ اشارتیلە و نبیّ صادقڭ ؐ لسان تصریحیلە و قرآن معجزڭ هدایتیلە جنّت آباد اولان سعادت اخرویەدن نظر عقلڭ تماشاسی ایچون سكز قاپی، ایكی پنجرە آچیلیر.
SAYFA 68
} [آلتنجی مسئلە]{
محقّقدركە، تنزیلڭ خاصّۀ جاذبەداری، اعجازدر. اعجاز ایسە، بلاغتڭ یوكسك طبقەسندن تولّد ایدر. بلاغت ایسە، خصائص و مزایا، باخصوص استعارە و مجاز اوزرە مؤسَّسەدر. كیم استعارە و مجاز دوربینیلە تماشا ایتمزسە، مزایاسنی كورەمز. زیرا اذهانِ ناسڭ تأنیسی ایچون، اسالیب عربدە ینابیع علومی اِسالە ایدن تنزیلڭ ایچندە، تنزّلات الٓهیە تعبیر اولونان مراعات اَفهام و احترام حسّیات و مماشات اذهان واردر.
وقتاكە بو بویلەدر، اهل تفسیرە لازمدر: قرآنڭ حقّنی بخش و قیمتنی نقصان ایتمەسین. و بلاغتڭ تصدیق و سكّەسی اولمایان بر شیلە، قرآنی تأویل ایتمەسینلر. زیرا هر حقیقتدن داها ظاهر و داها واضح تحقّق ایتمشكە، قرآنڭ معنالری حق اولدقلری كبی، طرز افادە و صورت معناسی دخی بلیغانە و علویدر. جزئیاتی او معدنە ارجاع و تفرّعاتی او منبعە الحاق ایتمەین، قرآنڭ ایفایِ حقّندە مطفّفیندن اولویور. بر ایكی مثال كوسترەجگز. زیرا نظری جلب ایدر.
برنجی مثال:{ وَالْجِبَالَ اَوْتَادًا} اَللّٰهُ اَعْلَمُ بِمُرَادِهٖ، جائزدر: اشارت اولونان مجاز، بویلە بر تصوّری ایما ایدركە، سفینە كبی اولان كُرە، بحر محیط هوائینڭ ایچندە تحت البحر بر كمیسی و عمّان كبی فضادە دیرك ویا دمیر كبی طاغلریلە اِرسا و تعمید ایدرك هوا ایلە اشتباك ایتدیگندن، موازنتی محافظە اولونمشدر. دیمك طاغلر، او كمینڭ دمیر و دیركلری حكمندەدرلر.
ثانیًا: انقلابات داخلیەدن اهتزازات، او طاغلر ایلە اسكات اولونورلر. زیرا طاغلر یرڭ مساماتی حكمندەدر. داخلی بر هیجان اولدیغی وقت، ارض طاغلر ایلە تنفّس ایتدیگندن، غضبی و حدّتی سكونت بولور. دیمك ارضڭ سكون و سكونتی طاغلر ایلەدر.
SAYFA 69
ثالثًا: عمارت ارضڭ دیرگی بشردر. حیات بشرڭ دیرگی دخی، منابع حیات اولان ماء و تراب و هوانڭ استفادەیە لایق صورتیلە محافظەلریدر. حالبوكە شو اوچ شرائط حیاتڭ كفیلی دخی طاغلردر. زیرا طاغ و جبال مخازن ماء اولدیغی كبی، جذب رطوبت خاصیتیلە هوایە مَشّاطە اولویور. حرارت و برودتی تعدیل ایتدیگی كبی، هوایە مخلوط اولان مضر غازلرڭ تَرَسُّبنە و هوانڭ تصفیەسنە سبب اولدیغی كبی، طوپراغە دە ترحّم ایدییور. چامورلق و باتاقلق و بحرڭ تسلّطندن محافظە ایدر.
رابعًا: بلاغتجە وجه مناسبت و مشابهت بودر: فرضا بر آدم خیال بالونیلە كُرەدن یوكسك یرە اوچارسە، طاغلرڭ سلسلەلرینە باقسە، عجبا طبقۀ ترابیەیی دیركلر اوستنە سریلوب آتیلمش بدوی خیمەلر كبی تخیّل ایدرسە و منفرد طاغلری دە بر دیرك اوستندە قورولان بر چادیرە بڭزتیلسە، عجبا طبیعت خیالە مخالفت اولورمی؟ فرضا سن او سلسلەلری مستقل طاغلر ایلە برابر سطح ارضە كیفیتِ وضعیتی بر بدوی عربڭ قارشیسندە تصویر طرزندە تخیّل و تخییل ایدرسەڭ، شویلە: "بو سلسلەلر اعراب بدویەنڭ خیمەلری كبی ارض صحراسندە قورولمش و طرف طرف دە چادیرلر تخلّل ایتمش" دیسەڭ، عربلرڭ خیالٖی اولان اسلوبلرندن اوزاق دوشمییورسڭ.
هم دە اگر وهم ایلە بو قصر مُشیَّد عالمدن تجرّد ایدوب اوزاقدن حكمت دوربینیلە مهد بشر اولان یرە و سقف مرفوع اولان سمایە تماشا ایدرسەڭ، صوڭرە سلسلۀ جبالدە تمثّل و اطراف سمایە تماس ایدن دائرۀ افق ایلە محدود اولان سمایی، بر فُسطاط كبی یرڭ اوستنە وضع و جبال اَوتادیلە ربط اولونمش بر چادیر قبّەسنی تخیّل و توهّم ایدر ایسەڭ، مُتّهَم ایدەمزلر. سكزنجی مسئلەنڭ تنبیهندە بر ایكی مثال داها كلەجكدر.
SAYFA 70
} [یدنجی مسئلە]{
قرآندە ذكر اولونان:{ دَحٰیهَا} و{ سُطِحَتْ} و{ فَرَشْنَاهَا} و{ تَغْرُبُ ف۪ی عَیْنٍ حَمِئَةٍ} و امثاللری كبی، بعض اهل ظاهر، تغلیط اذهان ایچون اونلر ایلە تمسّك ایدرلر. لكن مدافعەیە بز محتاج دگلز. زیرا مفسّرین عظام، آیاتڭ ضَمائرندەكی سرائرلری اظهار أیلەمشلردر. بزە حاجت بیراقمامشلر، فقط بر درس عبرت ویرمشلر و سرمَشْق یازمشلر. (وَلٰكِنْ بَكَوْا قَبْل۪ی فَهَیَّجُوا لِیَ الْبُكَٓاءَ٭ وَهَیْهَاتَ ذُو رَحْمٍ یَرُقُّ لِبُكَٓائ۪ی)
معلومدر: معلومی اعلام، باخصوص مشاهد اولورسە، عبثدر. دیمك ایچندە بر نقطۀ غرابت لازمدر، تا اونی عبثیتدن چیقارسین.
اگر دینیلسە: "باقیڭز، ناصل ارض، كُرویتیلە برابر مُسطّحە و سزە مَهد اولمشدر.. دڭزڭ تسلّطندن قورتولمش." ویاخود "ناصل شمس، استقرارلە برابر تنظیم معیشتڭز ایچون جریان ایدییور." ویاخود "ناصل بیڭلر سنە ایلە اوزاق اولان شمس، عَیْنِ حَمِئَەدە غروب ایدییور." معانئ آیات كنایتدن صراحتە چیقمش اولویور. اوت، شو غرابت نقطەلری، بلاغت نكتەلریدر.
[سكزنجی مسئلە]
اشارت: اهل ظاهری حَیْصَ بَیْصَ ورطەلرینە آتانلردن بریسی، بلكە اڭ برنجیسی، امكاناتی وقوعاتە قاریشدیرمق و التباس ایتمكدر. مثلا دییورلر: "بویلە اولسە، قدرت الٓهیەدە ممكندر. هم عقولمزجە عظمتنە داها زیادە دلالت ایدر. اویلە ایسە بو واقع اولمق كركدر."
SAYFA 71
هیهات! ای مسكینلر! نرەدە عقلڭز كائناتە مهندس اولمەیە لیاقت كوسترمشدر؟ بو جزؤی عقلڭز ایلە حسن كلّی یی احاطە ایدەمزسڭز. اوت، بر ذراع قدر بر بورون آلتوندن اولسە، یالڭز اوڭا دقّت ایدیلسە، كوزل كورن بولونور.
هم دە اونلری حیرتدە بیراقان توهّملریدركە، امكان ذاتٖی، یقین علمی یە منافیدر. او حالدە یقینیە اولان علوم عادیەدە تردّد ایتدكلرندن، "لَا اَدْرٖی" لرە یاقلاشییورلر. حتّی اوتانمییورلركە، مسلكلرندە لازم كلیر: وان دڭزی، سبحان طاغی كبی بدیهی شیلردە تردّد ایدیلسین. زیرا اونلرڭ مسلكنجە ممكندر: وان دڭزی دوشاب و سبحان طاغی دە شكَر ایلە أورتولمش بالە انقلاب ایتسین. ویاخود او ایكیسی، بعض آرقداشمز كبی كرویتدن راضی اولمایارق سفرە كیتدكلرندن، آیاقلری سورچەرك عمّان عدمە كیتمەلری محتملدر. اویلە ایسە، دڭز و سبحان، اسكی حاللریلە باقی اولدقلرینی تصدیق ایتمەمك كركدر.
اَلا! ای منطقسز مسكین! نرەدەسڭز، باقیڭز. منطقدە مقرّردر، محسوساتدەكی وهمیّات بدیهیّاتدندر. اگر بو بداهتی انكار ایدرسەڭز، سزە نصیحتە بدل تعزیە ایدەجگم. زیرا علوم عادیە سزجە ئولمش و سفسطە دخی حیات بولمش درجەسندەدر.
دردنجی بلاكە، اهل ظاهری تشویش ایدر: امكان وهمی یی، امكان عقلی ایلە التباس ایتدكلریدر. حالبوكە امكان وهمی، اساسسز اولان عِرْقِ تقلیددن تولّد ایلە سفسطەیی تولید ایتدیگندن، دلیلسز اولارق هر بری بدیهیاتدە بر "بلكە" ، بر "احتمال" ، بر "شكّ" ە یول آچار. بو امكان وهمی، غالبًا محاكمەسزلكدن، قلبڭ ضعف اعصابندن و عقلڭ سیڭیر خستەلغندن و موضوع و محمولڭ عدم تصوّرندن ایلری كلیر. حالبوكە امكان عقلی ایسە، واجب و ممتنع اولمایان بر مادّەدە،
SAYFA 72
وجود و عدمە بر دلیل قطعی یە دستْرَس اولمایان بر امردە تردّد ایتمكدر. اگر دلیلدن نشأت ایتمش ایسە مقبولدر. یوقسە معتبر دگلدر. بو امكان وهمینڭ احكامندندركە، بعض وهّاملر دییور: "محتملدر، برهانڭ كوستردیگی كبی اولماسین. زیرا عقل، هر بر شیئی درك ایدەمز. عقلمز دە بوڭا احتمال ویرر."
اوت، یوق.. بلكە احتمال ویرن وهمڭزدر. عقلڭ شأنی برهان اوزرینە كیتمكدر. اوت، عقل هر بر شیئی طارتاماز، فقط بویلە مادّیاتی و اڭ كوچك خادمی اولان بصرڭ قبضەسندن قورتولمایان بر امری طارتار. فرضا طارتماز ایسە، بز دە او مسئلەدە چوجق كبی مكلّف دگلز.
تنبیه: بن ظاهر پرست و نظر سطحی صاحبی تعبیریلە یاد ایتدیگم و توبیخ و تعنیف ایلە تشهیر ایتدیگم مخاطب ذهنیەم، اَغلبِ حالدە اهل تفریط اولان و جمال اسلامی كورمەین و نظر سطحیلە اوزاقدن اسلامیتە باقان خصم دیندر. فقط بعضًا، اهل افراط اولان، اییلك بیلەرك فنالق ایدن، دینڭ جاهل دوستلریدر.
بشنجی بلا: اهل تفریط و افراط اولان بیچارەلرڭ اللرینی طوتارق ظلماتە آتان بریسی دە، هر مجازڭ هر یرندە تحرّئ حقیقت ایتمكدر. اوت، مجازدە بر دانۀ حقیقت بولونمق لازمدركە، مجاز اوندن نشو و نما بولارق سنبللنسین. ویاخود حقیقت، ایشیق ویرن فتیلدر.. مجاز ایسە، ضیاسنی تزیید ایدن شیشەسیدر. اوت، محبّت قلبدە و عقل دماغدەدر. ألدە و آیاقدە آرامق عبثدر.
آلتنجی بلا: نظری طَمْس ایدن و بلاغتی ستر ایدن، ظاهرە اولان قصر نظردر. دیمك نە قدر عقلدە حقیقت ممكن ایسە، مجازە تجاوز ایتمزلر. مجازە كیدیلسە دە مأٓلی طوتولور. بو سرّە بناءًدر:
SAYFA 73
آیت و حدیثڭ تفسیر ویا ترجمەسی، اونلردەكی حسن و بلاغتی كوسترەمز. كویا اونلرجە قرینۀ مجاز، عقلًا حقیقتڭ امتناعیدر. حالبوكە قرینۀ مانعە، عقلٖی اولدیغی كبی، حسّٖی و عادٖی و مقامٖی، داها باشقە چوق شیلر ایلە دە اولابیلیر. اگر ایسترسەڭ، جنّت الفردوس كبی اولان دلائل الاعجازڭ ایكی یوز یگرمی برنجی قاپیسندن كیر. كورەجكسڭ، او قوجە عَبْدُ الْقَاهِرْ، غایت حدّتلی اولارق بویلە مُتعسِّفلری یاننە چكمش، توبیخ و تكدیر ایدییور.
یدنجی بلا: معرَّفی منكَّر ایدن بری دە، حركە كبی بر عَرَضی، ذاتیە و اَیْنِیەیە حصر ایتدكلرندن، "غَیْرِ مَنْ هُوَ لَەْ" اولان وصف جاری یی انكار ایتمك لازم كلدیگندن، شمس حقیقت طرز جریانندن چیقاریلمشدر. عجبا بویلەلر، عربلرڭ اسلوبلرینە هیچ نظر ایتمەمشلردركە، ناصل دییورلر: "طاغلر بزە راست كلدی. صوڭرە بزدن آیریلدی. باشقە بر طاغ باشنی چیقاردی. صوڭرە كیتدی، بزدن مفارقت أیلەدی. دڭز دخی كونشی یوتدی.. اِلٰی اٰخِرِهٖ" "مِفْتَاحِ سَكَّاكٖی" دە بیان اولوندیغی كبی، پك چوق یرلردە صنعت بیانیەدن اولان قلبِ خیالی، اسرار بیانیە ایچون استعمال ایتمكدەدرلر. بو ایسە دوران سرّیلە، مَغلطۀ وهمیە اوزرینە مؤسَّس بر لطافت بیانیەدر.
شیمدی سرْمشق اولارق ایكی مثال مهمّەیی بیان ایدەجگم. تاكە او منوال اوزرینە ایشلەیەسڭ. شویلە:{ وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ ف۪یهَا مِنْ بَرَدٍ}{ وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} شو ایكی آیت غایت شایان دقّتدرلر. زیرا ظاهرە جُمود، بلاغتڭ حقّنی جُحود دیمكدر. زیرا برنجی آیتدە اولان استعارۀ بدیعە، او درجە حرارتلیدركە، بوز كبی اولان جمودی اریتیر. و بلوط كبی ظاهر پردەسنی برق كبی ییرتار.
SAYFA 74
ایكنجی آیتدە بلاغت او قدر مُستقَر و محكَم و پارلاقدركە، سیری ایچون كونشی طوردیرر. اوّلكی آیت،{ قَوَار۪یرَ مِنْ فِضَّةٍ} نظیرەسیدر. او دە اونڭ كبی بر استعارۀ بدیعەیی تضمّن أیلەمشدر. شویلەكە:
جنّتڭ اَوانیلری شیشە اولمادیغی كبی، كوموش دخی دگلدر. بلكە شیشەنڭ كوموشە اولان مباینتی، بر استعارۀ بدیعەنڭ قرینەسیدر. دیمك شیشە شفّافیتیلە، فِضّە دخی بیاض و پارلاقلق حسبیلە، كویا جنّتڭ قدحلرینی تصویر ایتمك ایچون ایكی نمونەدرلركە، صانع رحمن بو عالمە كوندرمش. تا نفس و ماللریلە جنّتە مشتری اولانلرڭ رغباتنى تهییج و اشتهالرینی آچسین. عینًا بونڭ كبی،{ مِنْ جِبَالٍ ف۪یهَا مِنْ بَرَدٍ} بر استعارۀ بدیعە اوندن تَقَطُّر ایدییور. او استعارەنڭ زمینی ایسە، زمین و آسمان مابینندە حكم خیال ایلە تصوّر اولونان مسابقت و رقابتڭ تخیّلی اوزرینە مؤسَّسدر. مزرعەسی شویلەدركە، زمین، قار و بَرَدْ ایلە تزمّل ویا تعمّم ایدن طاغلریلە و رنگارنك بساتینیلە سوسلندیگی كبی، كویا اوڭا رقابتًا و عنادًا، آسمان دخی جبال و بساتینی آڭدیران رنگارنك ایلە تشكّل ایدن و طاغلرە نظیرەلر یاپمق ایچون پارچە پارچە طاغیلان بلوطلریلە صاریلوب جلوەكر اولویور. او طاغ كبی پارچە پارچە بلوطلر، سفینەلر ویاخود طاغلر ویاخود دوەلر ویاخود بوستان و درەلردر دینیلسە، تشبیهدە خطا ایدیلمەمش اولور.
او جوّدەكی سیّارەلرڭ چوبانی رَعْددر. قامچی كبی، برقنی باشلری اوزرینە سیلكەلەیوب طولاشدیرییور. او مسخّر سابحەلر ایسە، او بحر محیط هوائیدە سیر و جریان ایتمكلە، محشرە تصادف ایتمش طاغلری آڭدیررلر. كویا سما، صو بخارینڭ ذرّاتنی رعد ایلە سلاح باشنە دعوت ایتدیگی كبی، "راحت اولڭ" امریلە هركس یرینە كیدر، كیزلنیر.
SAYFA 75
اوت، چوق دفعە بلوط طاغڭ لباسنی كییدیگی كبی، هیكلی ایلە تشكّل ایتمكلە برابر، بَرَدْ و قارڭ بیاضیلە تَلَوُّن و رطوبت و برودتیلە تكیُّف ایدر. اویلە ایسە بلوط و طاغ، قومشو، آرقداشدرلر. بربرینە لوازماتنی عاریە ویرمەیە مجبوردرلر. بو اخوّت و مبادلتی قرآنڭ چوق یرلری كوسترر. زیرا بعضًا اونی، اونڭ لباسندە و اوتەكینی بَریكینڭ صورتندە بزە كوسترر. هم دە تنزیلڭ پك چوق منازلندە طاغ و بلوط بربرینڭ ألنی طوتوب مصافحە ایتدكلری واردر. ناصل كتاب عالمڭ بر صحیفەسی اولان زمیندە مُعانَقە و مصافحەلری شاهددر. زیرا عمّان هوادە ایسكلە حكمندە اولان طاغ تپەسندە لَنْكَرْانداز اولدقلرینی كورویورز.
ایكنجی آیت:{ وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} اوت،{ تَجْر۪ی} بر اسلوبە اشارت ایتدیگی كبی،{ لِمُسْتَقَرٍّ} دخی بر حقیقتی تلویح ایدر. دیمك جائزدركە،{ تَجْر۪ی} لفظیلە شویلە بر اسلوبە اشارت اولسون. شویلە:
شمس، دمیری آلتوندن یاپیلمش مُهذَّب، مُذهَّب، زرهلی بر سفینە كبی اثیردن اولان و«مَوْجِ مَكْفُوف» تعبیر اولونان عمّان سمادە سیاحت و یوزویور. اگر چندان مستقرّندە لَنْكَرْاندازدر. لكن او بحر سمادە او ذَهَب ذائب جریان ایدییور. فقط او جریان عَرَضٖی و تبعٖی و تفهیم ایچون مراعات و احترام اولونان نظر حسّیلەدر. فقط حقیقی ایكی جریانی واردر. اولماز ایسە دە اولور. زیرا مقصد، بیان انتظامدر. اسالیب عربدە اولدیغی كبی تبعی ایسە ویا ذاتی ایسە، نظامڭ نقطۀ نظرندە بردر.
ثانیًا: شمس مستقرندە، محوری اوزرندە متحرّك اولدیغندن، او أریمش آلتون كبی اجزالری دخی جریان ایدییور. بو حركۀ حقیقیە اوّلكی حركۀ مجازیەنڭ دانەسیدر، بلكە زنبرگیدر.
SAYFA 76
ثالثًا: شمسڭ مستقرّی دینیلن تخت روانیلە و سیّارات دینیلن عساكر سیّارەسیلە كوچوب صحرای عالمدە سیر و سفری، مقتضای حكمت كورونویور. زیرا قدرت الٓهیە هر شیئی حیّ و متحرّك قیلمشدر و سكون مطلق ایلە هیچ بر شیئی محكوم ایتمەمشدر. موتڭ برادری و عدمڭ عمّزادەسی اولان عطالت مطلقە ایلە رحمتی بیراقمامشكە قید ایدیلسین. اویلە ایسە شمس دە حرّدر. قانون الٓهی یە اطاعت ایتمك شرطیلە سربستدر، كزەبیلیر. فقط باشقەسنڭ حرّیتنی بوزمامق كركدر و شرطدر. اوت، شمس، امر الٓهی یە تمثّل ایدن و هر بر حركتنی مشیئت الٓهیەیە تطبیق ایدن بر چول پاشاسیدر. اوت، جریان، حقیقی و ذاتی اولدیغی كبی، عَرَضی و حسّی دە اولابیلیر. ناصل حقیقیدر، اویلە دە مجازیدر. بو مجازڭ مناری { تَجْر۪ی} در. اسلوبڭ عقدۀ حیاتیەسنە تلویح ایدن لفظ { لِمُسْتَقَرٍّ} در.
الحاصل: مقصد الٓهیسی، نظام و انتظامی كوسترمكدر. نظام ایسە شمس كبی پارلایور. (كُلِ الْعَسَلَ وَلَا تَسَلْ) قاعدەسنە بناءً، نظامی انتاج ایدن حركت شمس ویاخود دوران ارض، هانكیسی اولورسە اولسون، اصل مقصدی اخلال ایتمەدیگی ایچون سبب اصلینڭ تحرّیسنە مجبور دگلز. مثلا، (قَالَ) نڭ الفیلە خفّت حاصلدر. اصلی نە اولورسە اولسون، "واو" ە بدل "قاف" دخی اولسە فرق ایتمز. یینە الف، الیف و خفیفدر.
اشارت: بو تصویراتلە برابر، حسّ ظاهرە استنادًا، ظاهر متعصّبانە بر جمود باردی كوسترمك، ناصلكە بلاغتڭ حرارت و لطافتنە منافیدر. اویلە دە، دلیل صانع اولان نظام عالمڭ اساسی اولان حكمت اللّٰهڭ شاهدی اولان استحسان عقلی یە جارح و مخالفدر. شویلە:
SAYFA 77
مثلا، سبحان طاغنە چوق فرسخلە اوزاق بر مسافەدن متوجّه اولسەڭ و ایستەسەڭكە، سبحان سنڭ جهات اربعەڭە مقابل كلسە ویاخود هر جهتە مقابل اولارق كورمشسڭ. بو تبدیل و تبدّلە لازم اولان راحت بر سببی اولان قاچ حركت وضعیە ایلە برقاچ آدیم آتمق كبی اڭ قیصە یولی ترك و سبحان طاغی كبی دهشتلی بر جِرْمِ عظیمی سنی حیرتدە بیراقاجق بر دائرۀ عظیمەیی قطع ایتمەسنی تخیّل ویا تكلیف ایتمك كبی بر غایت اوزون یولی و اسراف و عبثیتە عجیب بر مثالی نظام عالمە اساس طوتمق، بنجە نظامە جنایت ایتمكدر. شیمدی انصافلە نظر حقیقتلە بو تعصّب باردەیە باق: ناصل استقرای تامّڭ شهادتیلە ثابت اولان بر حقیقت باهرەیە معارضە ایدییور. او حقیقت ایسە بودر:
خلقتدە اسراف و عبث یوقدر. و حكمت ازلیە، قیصە و مستقیم یولی ترك ایتمز. اوزون و مُتعسّف یولی اختیار ایتمز. اویلە ایسە، عجبا استقرای تامّڭ مجازە قرینە اولمەسندن نە مانع تصوّر اولونور و نەدن جائز اولماسین؟
تنبیه: اگر ایسترسەڭ مقدّماتە كیر. برنجی مقدّمەیی صغری و اوچنجی مقدّمەیی كبری یاپ. سڭا نتیجە ویرەجكدركە، اهل ظاهرڭ ذهنلرینی تشویش ایدن، فلسفۀ یونانیەیە انجذابلریدر. حتّی او فلسفەیە فهم آیتدە بر اساسِ مسلَّمە نظریلە باقییورلر. حتّی اوغلی ئولمش بر قوجە قاری یی كولدیرەجك درجەدە بر مثال بودركە: بعضیلر اویلە بر ذاتڭ كلامندەكی فلوس فلسفەیی، جوهر حقیقتدن تمییز ایتمەیەجك درجەدن پك چوق درجەدە عالی اولان او ذات نقّاد، كردچە دیمشكە: [حاشیە] (عَنَاصِرْ چِهَارِنْ ژِوَانِنْ مَلَكْ) حالبوكە، بو سوز ایلە حكمانڭ مذهبی اولانكە:
SAYFA 78
"ملائكۀ كرام مادّەدن مجرّددرلر" رد یولندە تصریح ایدییوركە، "ملائكۀ كرام عناصردن مخلوق اجسام نورانیەدرلر." اونلر فهم ایتمشلركە، عناصر درت اولدقلری، اسلامیتدندر. عجبا؟ درتلگی و عنصریتی و بساطتی، حكما اصطلاحاتندن و مزخرف اولان علوم طبیعیەنڭ اساسلرندندر. هیچ اصول اسلامیەیە تعلّقلری یوقدر. بلكە ظاهر مشاهدتلە حكم اولونان بر قضیەدر.
اوت، دینە تماسی اولان هر شی، دیندن اولمسی لازم كلمییور. و اسلامیتلە امتزاج ایدن هر بر مادّە، اسلامیتڭ عناصرندن اولدیغنی قبول ایتمك، عنصر اسلامیتڭ خاصیتنی بیلمەمك دیمكدر. زیرا«كتاب» و «سنّت» و «اجماع» و «قیاس» اولان عناصر اربعۀ اسلامیە، بویلە مادّەلری تركیب و تولید ایتمز.
الحاصل: عنصریت و بساطت و اربعیت، فلسفەنڭ باتاقلغندندر.. شریعتڭ معدن صافیسندن دگلدر. فقط فلسفەنڭ یاڭلیشی، سلفلریمزڭ لسانلرینە كیردیگندن، بر مَحْمِل صحیح بولمشدر. زیرا سلف، "درتدر" دیدكلرندن مراد، ظاهرًا درتدر. ویاخود حقیقتًا اجسام عضویەیی تشكیل ایدن «مولّد الماء» و «مولّد الحموضە» و «آزوت» و «قاربون» یینە درتدر.
اگر حرّ فكرسەڭ، بو فلسفەنڭ شرّینە باق: ناصل اذهانی اسارتلە سفالتە آتمشدر. آفرین، حرّیتپرور اولان حكمت جدیدەنڭ همّتنەكە، او مستبد حكمت یونانیەیی درت دیواریلە زیر و زبر ایتمشدر. دیمك محقّق اولدیكە، آیاتڭ دلائل اعجازینڭ مفتاحی و اسرار بلاغتڭ كشافی، یالڭز بلاغت عربیەنڭ معدنندندر. یوقسە فلسفۀ یونانیەنڭ دستگاهندن دگلدر.