MUHÂKEMÂT

58

هم دە مرویدر: سؤٓال تعدّد ایتمش. بر كرە "حوت اوستندەدر." دیمك بر آیدن صوڭرە "ثور اوستندەدر" دینیلمشدر. یعنی فضای غیر محدودەنڭ هر طرفندە منتشر اولان مزبور قانونڭ خیوط وَاشِعەلرینڭ نقطۀ محراقیەسی اولان حوت برجندە تمركز ایتدیگندن، كرۀ ارض دَلْوْ برجندن قوشوب حوتدەكی تدلّی ایدن قانونی طوتوب، شجرۀ خلقتڭ بر دالیلە ثمرە كبی آصیلدی. ویاخود قوش كبی قوندی. صوڭرە طیّار اولان یر، یووەسنی برجُ ثور اوستندە یاپمش دیمكدر. بونی بیلدكدن صوڭرە انصافلە دقّت ایت! بشنجی مقدّمەنڭ سرّیلە اهل خیالڭ اختراعْ كَرْدەسی اولان قصّۀ عجیبۀ مشهورەدە، عجبا حكمت ازلیەیە اسنادِ عبثیت و صنعت الٓهیەدە اثباتِ اسراف و برهان صانع اولان نظام بدیعی اخلال ایتمكدن باشقە نە ایلە تأویل اولوناجقدر؟ نفرین، هَزاران نفرین، جهلڭ یوزینە!

} [اوچنجی مسئلە]{

قاف طاغیدر.

اشارت: معلومدر، بر شیئڭ ماهیتنڭ كیفیتنی بیلمك باشقەدر، او شیئڭ وجودینی تصدیق ایتمك یینە باشقەدر. بو ایكی نقطەیی تمییز ایتمك لازمدر. زیرا چوق شیلرڭ اصل وجودی یقین ایكن، وهم اوندە تصرّف ایدرك، تا امكاندن امتناع درجەسنە چیقارییور. ایسترسەڭ یدنجی مقدّمەدن سؤٓال ایت.. سڭا "نَعَمْ" جوابی ویرەجكدر. هم دە چوق شیلرڭ متنلری قطعی ایكن، دلالتلرندە ظنون تزاحم أیلەمشلردر. بلكە "مراد نەدر؟" اولان سؤٓالنڭ جوابندە، اَفهام متحیّر اولمشلردر. ایسترسەڭ اون برنجی مقدّمەنڭ صدفنى آچ. بو جوهری بولاجقسڭ.

59

[تنبیه]

وقتاكە بو بویلەدرقاف» ە اشارت ایدن قطعیُّ المتنلردن یالڭز{ قٓ وَالْقُرْاٰنِ الْمَج۪یدِ} در. حالبوكە جائزدر.. «قاف»،«ص» كبی اولسون. دنیانڭ شرقندە دگل، بلكە آغزڭ غربندەدر. شو احتمال ایلە دلیل یقینیّتدن دوشر. هم دە قطعیُّ الدّلالت بوندن باشقە اولمادیغنڭ بر دلیلی، شرعڭ مجتهدلرندن اولان قَرَافٖی نڭ (لَٓا اَصْلَ لَەُ) دیمەسیدر. لكن ابن عبّاسەؓ اسناد اولونان كیفیت مشهورەسی، دردنجی مقدّمەیە باق. وجه نسبتی سڭا تمثّل ایدەجكدر. حالبوكە ابن عبّاسڭؓ هر سویلەدیگی سوزی، حدیث اولمسی لازم كلمدیگی كبی، هر نقل ایتدیگی شیئی دە اونڭ مقبولی اولمق لازم كلمز. زیرا ابن عبّاسؓ كنچلگندە اسرائیلیاتە، بعض حقائقڭ تظاهری ایچون حكایت طریقیلە بر درجە عطف نظر أیلەمشدر.

اگر دیرسەڭ: "محقّقین صوفیە،«قاف» ە دائر پك چوق تصویراتدە بولونمشلردر؟" بوڭا جوابًا دیرم:

مشهور اولان عالم مثال، اونلرڭ جولانگاهیدر. بز البسەمزی چیقاردیغمز كبی، اونلر دە جسدلرینی چیقاروب سیر روحانی ایلە او مَعْرَضْگاه عجائبە تماشا ایدییورلرقاف» ایسە، او عالمدە اونلرڭ تعریف ایتدكلری كبی متمثّلدر. بر پارچە آیینەدە، سماوات و نجوم تمثّل ایتدكلری كبی، بو عالم شهادتدە ولو كوچك شیلر دە اولسە، چكردك كبی، عالم مثالدە تجسّم معانینڭ تأثیریلە بر بیوك آغاچ اولویور. بو ایكی عالمڭ احكاملری بربرینە قاریشدیریلماز. محیی الدّین عربینڭ ؇ مَغْزِ كلامنە مطّلع اولان، بونی تصدیق ایدر. اما عوامڭ یاخود عوام كبی آدملرڭ مابینلرندە مشتهر اولان كیفیتیكەقاف» یرە محیطدر و متعدّددر.. هر ایكیسنڭ اورتەسندە بش یوز سنەدر.. و ذروەسی سمانڭ

60

كَتفنە مُماسدر.. اِلٰی اٰخِرِ خَیَالَاتِهِمْ- بونی، نە قیمتدە اولدیغنی بیلمك ایسترسەڭ، كیت اوچنجی مقدّمەدن فناریڭی یاق. صوڭرە كل، بو ظلماتە كیر. بلكە آب حیات اولان بلاغتنی كورەجكسڭ.

اگر بزم بو مسئلەدە اولان اعتقادیمزی آڭلامق ایسترسەڭ، بیلكە، بن«قاف» ڭ وجودینە جزم ایدرم.. فقط كیفیتی ایسە حوالە ایدرم. اگر بر حدیث صحیح و متواتر، كیفیتڭ بیانندە ثابت اولورسە، ایمان ایدرمكە، مراد نبی ؐ صادق و طوغری و حقدر. فقط مراد نبوی ؐ اوزرینە! یوقسە ناسڭ متخیَّللری اوزرینە دگلدر. زیرا بعضًا فهم اولونان شی، مرادڭ غیریسیدر.

بو مسئلەدە معلوممز بودر: قاف طاغی، اكثر شرقی احاطە ایدن و اسكی زماندە بدوی و مدنیلرڭ آرالرندە فاصل اولان و اعظم جبال دنیا اولان چامولارینڭ آناسی اولان هیمالایە سلسلەسیدر. بو سلسلەنڭ عرقندن جبال دنیانڭ اكثریسی تشعّب أیلەدكلری دینیلیر. بو حال اویلە كوسترییوركە،«قاف» ڭ دنیایە مشهور اولان احاطەنڭ فكر و خیالی بو اصلِ تشعّبدن نشأت ایتمش اولمق كركدر.

و ثانیًا: عالم شهادتە، صورتیلە.. و عالم غیبە، معناسیلە مشابه و ایكیسنڭ مابینندە بر برزخ اولان عالم مثال، او معمّایی حلّ ایدر. كیم ایسترسە كشف صادق پنجرەسیلە ویا رؤیای صادق منفذیلە ویا شفّاف شیلر دوربینیلە و هیچ اولماز ایسە خیالڭ وَراء پردەسیلە او عالمە بر درجە سیرجی اولابیلیر. بو عالم مثالڭ وجودینە و اوندە معانینڭ تجسّم ایتمەلرینە پك چوق دلائل واردر. بناءً علیه بو كُرەدە اولان«قاف»، او عالمدە ذی العجائب اولان«قاف» ڭ چكردگی اولابیلیر.

هم دە صانعڭ ملكی كنیشدر. بو سفیل كُرەیە منحصر دگلدر. فضا ایسە غایت واسع،

61

اللّٰهڭ دنیاسی غایت عظیم اولدیغندن، ذو العجائب اولان «قاف» ی استیعاب ایدەبیلیر. فقط ایّام الٓهیە ایلە بش یوز سنە بزم كرەدن اوزاق اولمقلە برابر، موج مكفوف اولان سمایە تماس ایتمك، امكان عقلیدن خارج دگلدر. زیرا «قاف» سما كبی شفّاف و غیر مرئی اولمق جائزدر.

و رابعًا: نەدن جائز اولماسینكە،«قاف»، دائرۀ افقدن تجلّی ایدن سلسلۀ اعظمدن عبارت اولا. ناصل افقڭ اسمی دە«قاف» ە مأخذ اولابیلیر. زیرا دوائر متداخلە كبی نرەیە باقیلیرسە، سلسلەلردن بر دائرە كورولور. كیدە كیدە نظر قالیر، خیالە تسلیم ایدر. اڭ نهایت خیال ایسە، سلاسلِ جبالدن بر دائرۀ محیطەىی تخیّل ایدركە، سمانڭ اطرافنە تماس ایدییور. كرویت سرّیلە، بش یوز سنە دە اوزاق اولورسە یینە متّصل كورونور.

} [دردنجی مسئلە]{

سدّ ذوالقرنیندر.

ناصل بیلدڭكە، بر شیئڭ وجودینی بیلمك، او شیئڭ كیفیت و ماهیتنی بیلمكدن آیریدر. هم دە بر قضیە، چوق احكامی تضمّن ایدر. او احكامڭ بعضیسی ضروری و بعضیسی دخی نظرٖی و مختَلفٌ فیهادر.

هم دە معلومدر: بر متعنّد و مقلّد سائل، امتحان جهتیلە، بر كتابدە كوردیگی بر مسئلەیی، اگرچە بر درجە دە محرَّف اولسە، بر آدمدن سؤٓال ایتسە، تا غیبدە اولان معلومنە جواب ویرسە، او جواب ایكی جهتلە طوغریدر: یا طوغریدن طوغری یە جواب ویرسە ویاخود سائلِ متعنّدڭ معلومنە یا بالذّات ویا تأویل ایلە جواب موافق ویرییور.

62

ایكیسی دە طوغریدر. دیمك بر جواب، هم واقعی راضی ایدر، زیرا حقدر. هم سائلی اقناع ایدر. زیرا اگرچە مراد دگلسە، معلومنە تطبیق ایدر. هم مقامڭ خاطرینی دخی قیرمییور. زیرا جوابدە عقدۀ حیاتیەیی درج ایدركە، مقاصد كلام اوندن استمداد حیات ایدر. ایشتە جواب قرآن دخی بویلەدر. بوندن صوڭرە ضروری و غیر ضروری یی تفریق ایدەجگز.

ایشتە جواب قرآنیدن مفهوم اولان ضروری حكملركە، انكاری قبول ایتمز. شودر: ذو القرنین مُؤَیَّد مِنْ عِنْدِ اللّٰهْ بر شخصدر. اونڭ ارشاد و ترتیبیلە، ایكی طاغ آراسندە بر سد بنا ایدیلمشدر. ظالملرڭ و بدویلرڭ دفع فسادلری ایچون. و یأجوج مأجوج، ایكی مفسد قبیلەدرلر. امر الٓهی كلدیگی وقت سد خراب اولاجقدر، اِلٰی اٰخِرِهٖ. بو قیاس ایلە، اوڭا قرآن دلالت ایدن حكملر، قرآنڭ ضروریاتندندرلر. بر حرفڭ انكاری دخی قابل دگلدر. فقط او موضوعات و محمولاتڭ كیفیاتلرینڭ تشریحاتلری و ماهیتلرینڭ حدودی ایسە، قرآن اونلرە قطعیّ الدّلالت دگلدر. بلكە "عامّ، خاصّە دلالت ثلاثەدن هیچ بریسیلە دلالت ایتمز" قاعدەسیلە و منطقدە بیان اولوندیغی كبی "بر حكم، موضوع و محمولڭ وَجْهِ مَا ایلە تصوّر ایتمك، كافی اولدیغی" نڭ دستوریلە ثابتدركە، قرآن اونلرە دلالت ایتمز فقط قبول ایدەبیلیر.

دیمك او تشریحات، احكام نظریەدندر. باشقە دلائلە محوَّلدر. اجتهادڭ مَظَنّەسیدر. اوندە تأویل ایچون مجال واردر. محقّقینڭ اختلافاتی، نظریتنە دلیلدر. فقط وا أسفا! جوابڭ سؤٓالە هر جهتلە لزوم مطابقتڭ تخیّلیلە، سؤٓالدەكی خلَلە اهمّیت ویرمیەرك، جوابڭ ضروری و نظری اولان حكملرینی، بردن مأخذ سائلدن و مَنبت سؤٓالدن خوشەچین اولوب، آلوب مفسّر اولدیلر. یوق، بلكە مؤوِّل، یوق بلكە ماصدقی معنا یرینە معنا كوستردیلر. یوق، بلكە

63

ماصدقی اولمق جائز و بر درجە ممكن اولان شیئی، مدلول و مفهوم اولارق تأویل ایتدیلر. حالبوكە اوچنجی مقدّمەنڭ سرّیلە ظاهر پرستلر قبول ایدرك و محقّقین دخی حكایات كبی اهمّیتسز اولدیغندن تنقیدسز شو تأویلی دیڭلەدیلر. او تشریحاتی، محرَّف اولان تورات و انجیلدە اولدیغی كبی قبول ایدرسە، عقیدۀ اهل سنّت و جماعتدە اولان معصومیت انبیایە مخالفت اولویور. قصّۀ لوط و داود علیهما السّلام، بوڭا ایكی شاهددر.

وقتاكە كیفیتدە اجتهاد و تأویلڭ مجالی واردر. بن دە بِتوفق اللّٰه دیرم: اعتقادِ جازم، خدا و پیغمبریمزڭ ؐ مرادلرینە قطعیًّا واجبدر.. زیرا ضروریات دینیەدندر. فقط مراد هانكیسیدر، مختلَفٌ فیهدر. شویلە: ذوالقرنین، اسكندر دیمم.. زیرا اسم بیراقماز. بعض مفسّر«ملِك» (لامڭ كسریلە بعض«ملَك» (لامڭ فتحیلە بعض«نبی»، بعض«ولی»، اِلٰی اٰخِرِهٖ دیمشلردر. هر حالدە ذوالقرنین، مُؤَیَّدْ مِنْ عِنْدِ اللّٰهْ و سدّڭ بناسنە مرشد بر شخصدر. اما سد ایسە، بعض مفسّر "سدّ چین" و بعض مفسّر "باشقە یردە جَبللشمش" و بعض مفسّر "سدِّ مخفیدر، انقلاب و احوال عالم ستر أیلەمشدر.." و بعض و بعض، دیمشلردر، دیمشلردر هر حالدە مفسدلرڭ دفع شرلری ایچون بر رَدم عظیم و جسیم بر دیواردر.

اما یأجوج مأجوج، بعض مفسّر "ولد یافثدن ایكی قبیلە" و بعض دیگر "موغول و مانچور" و بعض دخی "اقوام شرقیۀ شمالی" و بعض دخی "بنی آدمدن بر جمعیت عظیمە، دنیا و مدنیتی هرج و مرج ایدن بر طائفە" و بعض دخی "مخلوق الٓهیدن یرڭ ظهرندە ویاخود بطنندە آدمٖی ویا غیر آدمٖی بر مخلوقدركە، قیامتدە، بویلە نوع بشرڭ هرج و مرجنە سبب اولاجقدر.." بعض

64

و بعض و بعض دیدكلرینی دیدیلر. نقطۀ قطعیە و جهت اتّفاقٖی بودر: یأجوج و مأجوج، اهل غارت و فساد.. و اهل حضارت و مدنیتە اجل قضا حكمندە ایكی طائفۀ مخلوق اللّٰهدر.

اما خرابیت سدّ.. بعض، قیامتدە و بعض، قیامتە یاقین و بعض، امارەسی اولمق شرطیلە اوزاقدر و بعض، خراب اولمشدر، فقط دَكّ اولمامش. "قٖیلَ" لر چوق. هر حالدە نقطۀ اتّفاق، سدّڭ انهدامی، یرڭ صقالنە بر بیاض دوشمك و اوغلی اولان نوع بشر دە اختیار اولمەسنە بر علامتدر. اگر بو مذاكراتی موازنە و محاكمە ایتمشسەڭ، جائزدر، تجویز ایدەسڭ. سدّ قرآن، سدّ چیندركە، چوق فرسخلر ایلە اوزون و عجائب سبعۀ مشهورەدن بر مُؤَیَّدْ مِنْ عِنْدِ اللّٰهڭ ارشادیلە بنا اولونمش، او زمانڭ اهل مدنیتی، اهل بدویتڭ شرلرندن تأمین أیلەمشدر.

اوت، او وحشیلردن خون قبیلەسی آوروپەیی هرج و مرج ایتدیگی كبی، اونلردن مُغول طائفەسی دە آسیەیی زیر و زبر أیلەمشدر. صوڭرە سدڭ خرابیتی قیامتە علامت اولور. باخصوص دكّ، اوندن باشقەدر. پیغمبر ؐ: "اشراط ساعتدنم. بن و قیامت بو ایكی پارماق كبی یز." دیسە، نەدن استغراب اولونسونكە، خرابیت سد، زمان سعادتدن صوڭرە علامت قیامت اولسون؟

هم دە سدّڭ انهدامی، عمر ارضە نسبتًا، یرڭ یوزندە اختیارلقدن بر بوروشوقلقدر. بلكە تمامِ نهارە نسبتًا وقت اصفرار كبیدر.- اگرچە بیڭلر سنە دە فاصل اولسە - كذالك یأجوج و مأجوجڭ اختلاللری، نوع بشرڭ شیخوختندن كلمە بر حمّا و صیتمەسی حكمندەدر.

بوندن صوڭرە اون ایكنجی مقدّمەنڭ فاتحەسندە بر تأویل آخَر سڭا فتح باب ایدر. شویلە: قرآن حِصَص ایچون قصصی ذكر ایتدیگی كبی، عُقَد حیاتیە حكمندە و مقاصد قرآنیەدن بر مقصدینە

65

مناسب نقطەلری انتخاب و ربط مقصدە اتّصال ایتدیرییور. اگرچە خارجدە و حصولدە بربرینڭ ناری ویا نوری بربریلە كورونمدیگی حالدە، ذهنندە و اسلوبدە تعانق و مصاحبت ایدەبیلیرلر. حیناكە، قصّە حصّە ایچوندر. سڭا نە لازم تشریحاتی.. ناصل اولورسە اولسون سڭا تعلّق ایدەمز. كندی حصّەڭی آل، كیت. هم دە اوننجی مقدّمەدن استظهار ایت. كورەجكسڭ، مجاز مجازە قاپی آچار.{ تَغْرُبُ ف۪ی عَیْنٍ حَمِئَةٍ} ظاهرپرستلری طیشاری یە سورویور.

معلوم اولسونكە، اسالیب عربدە تجلّی ایدن حجّت اللّٰهڭ مفتاحی، یالڭز استعارە و مجاز اوزرینە مؤسّس و اصلِ اعجاز اولان بلاغتدر. یوقسە شهرت سببیلە یالانجی حدسلە لقیطە اولونان و رضالری اولمدیغی حالدە اصداف آیاتدە صاقلانان بونجوقلر دگلدر. ایسترسەڭ اوننجی مقدّمەنڭ خاتمەسنی استشماملە ذوق ایت. زیرا ختامی مسكدر. و ایچندە بالدر. هم دە جائزدركە، مَجْهُولُ الْكَیْفِیَتْ اولان سد، باشقە یردە سائر علامات قیامت كبی مستور و قیامتە قدر باقی و بعض انقلاباتیلە مجهول قالارق قیامتدە خراب اولاجقدر.

اشارت: معلومدر، مسكن، ساكنلرندن داها زیادە یاشار. قلعە، اهل تحصّندن داها زیادە عمری اوزوندر. سكون و تحصّن، وجودینڭ علّتیدر، بقا و دوامنە دگلدر. بقا و دوامنە اولسە دە، استمرار و عدم خُلُوّی اقتضا ایتمز. بر شیدەكی غرضڭ دوامی، بلكە ترتّبی او شیئڭ دوامنڭ ضروریاتندن دگلدر. پك چوق بنالر سُكْنا ویا تحصّن ایچون یاپیلمشكن، خاوی و خالی اولارق اورتەدە معلّق قالییور. بو سرّڭ عدم تفهّمندن، توهّملرە یول آچیلمشدر.

تنبیه: شو تفصیلدن مقصد. تفسیری تأویلدن، قطعی یی ظنّیدن، وجودی كیفیتدن، حكمی اطرافڭ تشریحاتلرندن، معنایی ماصَدقدن، وقوعی امكاندن تمییز و تفریق ایلە بر یول آچمقدر.

66

} [بشنجی مسئلە]{

مشهوردر: جهنّم یر آلتندەدر. فقط بز اهل سنّت و جماعت، قطعًا و یقینًا یرینی تعیین ایدەمەیز. لكن ظاهر اولان تَحْتِیَتْدر و یر آلتندە اولمسیدر. بوڭا بناءً دیرم: شجرۀ طوبی كبی اولان خلقت عالمڭ، سائر نجوملری كبی بزم كُرەمز دخی بر ثمرەسیدر. ثمرەنڭ آلتی، او آغاجڭ عموم اَغصانی آلتنە شامل اولور. بوڭا بناءً جهنّم، یر آلتندە او داللر ایچندەدر. نرەدە اولسە یری واردر. تحتیتڭ مسافەسی اوزون و اتّصالی اقتضا ایتمز. حكمت جدیدەنڭ نقطۀ نظرندە، آتش اكثر كائناتە مستولیدر. بو حال آرقە طرفندە كوسترركە، بو آتشڭ اصل و اساسی و نوع بشر ایلە برابر ابدە كیدن و یولدە رفاقت ایدن جهنّم، بر كون پردەیی ییرتاجق، حاضر اولڭ دییەجك، میدانە چیقاجقدر. بو نقطەدە دقّت ایسترم.

ثانیًا: كرەنڭ تحتی و آلتی، مركزی و داخلیسیدر. بو نقطەیە بناءً، كرۀ ارض شجرۀ زقّوم جهنّمڭ چكردگیلە حاملەدر. كونڭ برندە طوغاجقدر. بلكە فضادە طیران ایدن ارض اویلە بر شیئی یومورطلایاجقدركە، او یومورطەدە جهنّم تمامیلە اولماز ایسە دە، باشی ویا دیگر بر اعضاسنی مَطْوی اولارق تضمّن ایتمشكە، یوم قیامتدە دركات و اعضای سائرەسیلە برلشەجك، دیوِ عجیب جهنّم، اهل عصیانە هجوم ایدەجكدر.

یاهو! كندڭ جهنّمە كیتمزسەڭ، حساب و هندسە سنی اورایە قدر كوتورەبیلیر. هر اوتوز اوچ مترەدە تقریبًا بر درجۀ حرارت تزاید أیلەدیگندن، مركزە قدر ایكی یوز بیڭ درجەیە یاقین حرارت موجود

67

اولویور. بو نار مركزیەنڭ بزم غالبًا بیڭ درجەیە بالغ اولان آتشمزلە نسبتی ایكی یوز دفعە اولدیغی كبی، مشهور حدیثدەكی، "جهنّم آتشی، آتشمزدن ایكی یوز دفعە داها شدیددر" اولان نسبتڭ عیننی اثبات ایدر.

هم دە جهنّمڭ بر قسمی زمهریردر. زمهریر ایسە برودتیلە یاندیرر. حكمت طبیعیەدە ثابتدركە، آتش بر درجەیە كلیركە، صویی بوز ایدر. حرارتی دفعةً بَلْع ایتدیگی ایچون، برودتلە احراق ایدر. دیمك عموم مراتبی احتوا ایدن آتشڭ بر قسمی دە زمهریردر.

تنبیه: معلوم اولسونكە، ابدە نامزد اولان عالم اخروی، فنا ایلە محكوم اولان بو عالمڭ مقاییسیلە مَساحە و معاملە اولونماز. منتظر اول. اوچنجی مقالەنڭ آخرندە آخرت بر درجە سڭا عرض دیدار ایدەجكدر.

اشارت: عموم فنونڭ كوستردیگی انتظامڭ شهادتیلە و حكمتڭ استقرای تامّنڭ ارشادیلە و جوهر انسانیتڭ رمزیلە و آمال بشرڭ تناهیسزلگنڭ ایماسیلە، یوم و سنە كبی چوق انواعدە اولان برر نوع قیامت مكرّرەنڭ تلمیحیلە و عدم عبثیتڭ دلالتیلە و حكمت ازلیەنڭ تلویحیلە و رحمت بی پایان الٓهیەنڭ اشارتیلە و نبیّ صادقڭ ؐ لسان تصریحیلە و قرآن معجزڭ هدایتیلە جنّت آباد اولان سعادت اخرویەدن نظر عقلڭ تماشاسی ایچون سكز قاپی، ایكی پنجرە آچیلیر.

68

} [آلتنجی مسئلە]{

محقّقدركە، تنزیلڭ خاصّۀ جاذبەداری، اعجازدر. اعجاز ایسە، بلاغتڭ یوكسك طبقەسندن تولّد ایدر. بلاغت ایسە، خصائص و مزایا، باخصوص استعارە و مجاز اوزرە مؤسَّسەدر. كیم استعارە و مجاز دوربینیلە تماشا ایتمزسە، مزایاسنی كورەمز. زیرا اذهانِ ناسڭ تأنیسی ایچون، اسالیب عربدە ینابیع علومی اِسالە ایدن تنزیلڭ ایچندە، تنزّلات الٓهیە تعبیر اولونان مراعات اَفهام و احترام حسّیات و مماشات اذهان واردر.

وقتاكە بو بویلەدر، اهل تفسیرە لازمدر: قرآنڭ حقّنی بخش و قیمتنی نقصان ایتمەسین. و بلاغتڭ تصدیق و سكّەسی اولمایان بر شیلە، قرآنی تأویل ایتمەسینلر. زیرا هر حقیقتدن داها ظاهر و داها واضح تحقّق ایتمشكە، قرآنڭ معنالری حق اولدقلری كبی، طرز افادە و صورت معناسی دخی بلیغانە و علویدر. جزئیاتی او معدنە ارجاع و تفرّعاتی او منبعە الحاق ایتمەین، قرآنڭ ایفایِ حقّندە مطفّفیندن اولویور. بر ایكی مثال كوسترەجگز. زیرا نظری جلب ایدر.

برنجی مثال:{ وَالْجِبَالَ اَوْتَادًا} اَللّٰهُ اَعْلَمُ بِمُرَادِهٖ، جائزدر: اشارت اولونان مجاز، بویلە بر تصوّری ایما ایدركە، سفینە كبی اولان كُرە، بحر محیط هوائینڭ ایچندە تحت البحر بر كمیسی و عمّان كبی فضادە دیرك ویا دمیر كبی طاغلریلە اِرسا و تعمید ایدرك هوا ایلە اشتباك ایتدیگندن، موازنتی محافظە اولونمشدر. دیمك طاغلر، او كمینڭ دمیر و دیركلری حكمندەدرلر.

ثانیًا: انقلابات داخلیەدن اهتزازات، او طاغلر ایلە اسكات اولونورلر. زیرا طاغلر یرڭ مساماتی حكمندەدر. داخلی بر هیجان اولدیغی وقت، ارض طاغلر ایلە تنفّس ایتدیگندن، غضبی و حدّتی سكونت بولور. دیمك ارضڭ سكون و سكونتی طاغلر ایلەدر.

69

ثالثًا: عمارت ارضڭ دیرگی بشردر. حیات بشرڭ دیرگی دخی، منابع حیات اولان ماء و تراب و هوانڭ استفادەیە لایق صورتیلە محافظەلریدر. حالبوكە شو اوچ شرائط حیاتڭ كفیلی دخی طاغلردر. زیرا طاغ و جبال مخازن ماء اولدیغی كبی، جذب رطوبت خاصیتیلە هوایە مَشّاطە اولویور. حرارت و برودتی تعدیل ایتدیگی كبی، هوایە مخلوط اولان مضر غازلرڭ تَرَسُّبنە و هوانڭ تصفیەسنە سبب اولدیغی كبی، طوپراغە دە ترحّم ایدییور. چامورلق و باتاقلق و بحرڭ تسلّطندن محافظە ایدر.

رابعًا: بلاغتجە وجه مناسبت و مشابهت بودر: فرضا بر آدم خیال بالونیلە كُرەدن یوكسك یرە اوچارسە، طاغلرڭ سلسلەلرینە باقسە، عجبا طبقۀ ترابیەیی دیركلر اوستنە سریلوب آتیلمش بدوی خیمەلر كبی تخیّل ایدرسە و منفرد طاغلری دە بر دیرك اوستندە قورولان بر چادیرە بڭزتیلسە، عجبا طبیعت خیالە مخالفت اولورمی؟ فرضا سن او سلسلەلری مستقل طاغلر ایلە برابر سطح ارضە كیفیتِ وضعیتی بر بدوی عربڭ قارشیسندە تصویر طرزندە تخیّل و تخییل ایدرسەڭ، شویلە: "بو سلسلەلر اعراب بدویەنڭ خیمەلری كبی ارض صحراسندە قورولمش و طرف طرف دە چادیرلر تخلّل ایتمش" دیسەڭ، عربلرڭ خیالٖی اولان اسلوبلرندن اوزاق دوشمییورسڭ.

هم دە اگر وهم ایلە بو قصر مُشیَّد عالمدن تجرّد ایدوب اوزاقدن حكمت دوربینیلە مهد بشر اولان یرە و سقف مرفوع اولان سمایە تماشا ایدرسەڭ، صوڭرە سلسلۀ جبالدە تمثّل و اطراف سمایە تماس ایدن دائرۀ افق ایلە محدود اولان سمایی، بر فُسطاط كبی یرڭ اوستنە وضع و جبال اَوتادیلە ربط اولونمش بر چادیر قبّەسنی تخیّل و توهّم ایدر ایسەڭ، مُتّهَم ایدەمزلر. سكزنجی مسئلەنڭ تنبیهندە بر ایكی مثال داها كلەجكدر.

70

} [یدنجی مسئلە]{

قرآندە ذكر اولونان:{ دَحٰیهَا} و{ سُطِحَتْ} و{ فَرَشْنَاهَا} و{ تَغْرُبُ ف۪ی عَیْنٍ حَمِئَةٍ} و امثاللری كبی، بعض اهل ظاهر، تغلیط اذهان ایچون اونلر ایلە تمسّك ایدرلر. لكن مدافعەیە بز محتاج دگلز. زیرا مفسّرین عظام، آیاتڭ ضَمائرندەكی سرائرلری اظهار أیلەمشلردر. بزە حاجت بیراقمامشلر، فقط بر درس عبرت ویرمشلر و سرمَشْق یازمشلر. (وَلٰكِنْ بَكَوْا قَبْل۪ی فَهَیَّجُوا لِیَ الْبُكَٓاءَ٭ وَهَیْهَاتَ ذُو رَحْمٍ یَرُقُّ لِبُكَٓائ۪ی)

معلومدر: معلومی اعلام، باخصوص مشاهد اولورسە، عبثدر. دیمك ایچندە بر نقطۀ غرابت لازمدر، تا اونی عبثیتدن چیقارسین.

اگر دینیلسە: "باقیڭز، ناصل ارض، كُرویتیلە برابر مُسطّحە و سزە مَهد اولمشدر.. دڭزڭ تسلّطندن قورتولمش." ویاخود "ناصل شمس، استقرارلە برابر تنظیم معیشتڭز ایچون جریان ایدییور." ویاخود "ناصل بیڭلر سنە ایلە اوزاق اولان شمس، عَیْنِ حَمِئَەدە غروب ایدییور." معانئ آیات كنایتدن صراحتە چیقمش اولویور. اوت، شو غرابت نقطەلری، بلاغت نكتەلریدر.

[سكزنجی مسئلە]

اشارت: اهل ظاهری حَیْصَ بَیْصَ ورطەلرینە آتانلردن بریسی، بلكە اڭ برنجیسی، امكاناتی وقوعاتە قاریشدیرمق و التباس ایتمكدر. مثلا دییورلر: "بویلە اولسە، قدرت الٓهیەدە ممكندر. هم عقولمزجە عظمتنە داها زیادە دلالت ایدر. اویلە ایسە بو واقع اولمق كركدر."

71

هیهات! ای مسكینلر! نرەدە عقلڭز كائناتە مهندس اولمەیە لیاقت كوسترمشدر؟ بو جزؤی عقلڭز ایلە حسن كلّی یی احاطە ایدەمزسڭز. اوت، بر ذراع قدر بر بورون آلتوندن اولسە، یالڭز اوڭا دقّت ایدیلسە، كوزل كورن بولونور.

هم دە اونلری حیرتدە بیراقان توهّملریدركە، امكان ذاتٖی، یقین علمی یە منافیدر. او حالدە یقینیە اولان علوم عادیەدە تردّد ایتدكلرندن، "لَا اَدْرٖی" لرە یاقلاشییورلر. حتّی اوتانمییورلركە، مسلكلرندە لازم كلیر: وان دڭزی، سبحان طاغی كبی بدیهی شیلردە تردّد ایدیلسین. زیرا اونلرڭ مسلكنجە ممكندر: وان دڭزی دوشاب و سبحان طاغی دە شكَر ایلە أورتولمش بالە انقلاب ایتسین. ویاخود او ایكیسی، بعض آرقداشمز كبی كرویتدن راضی اولمایارق سفرە كیتدكلرندن، آیاقلری سورچەرك عمّان عدمە كیتمەلری محتملدر. اویلە ایسە، دڭز و سبحان، اسكی حاللریلە باقی اولدقلرینی تصدیق ایتمەمك كركدر.

اَلا! ای منطقسز مسكین! نرەدەسڭز، باقیڭز. منطقدە مقرّردر، محسوساتدەكی وهمیّات بدیهیّاتدندر. اگر بو بداهتی انكار ایدرسەڭز، سزە نصیحتە بدل تعزیە ایدەجگم. زیرا علوم عادیە سزجە ئولمش و سفسطە دخی حیات بولمش درجەسندەدر.

دردنجی بلاكە، اهل ظاهری تشویش ایدر: امكان وهمی یی، امكان عقلی ایلە التباس ایتدكلریدر. حالبوكە امكان وهمی، اساسسز اولان عِرْقِ تقلیددن تولّد ایلە سفسطەیی تولید ایتدیگندن، دلیلسز اولارق هر بری بدیهیاتدە بر "بلكە" ، بر "احتمال" ، بر "شكّ" ە یول آچار. بو امكان وهمی، غالبًا محاكمەسزلكدن، قلبڭ ضعف اعصابندن و عقلڭ سیڭیر خستەلغندن و موضوع و محمولڭ عدم تصوّرندن ایلری كلیر. حالبوكە امكان عقلی ایسە، واجب و ممتنع اولمایان بر مادّەدە،

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç