Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 127
اگر دیسەڭ: بو اجمالدەكی معنایی آڭلامادم، تفصیل ایت.
دیرم: ایشتە دیڭلە. كورویورسڭكە، مادّیە و معنویە اولان نوع بشردەكی نظاماتڭ، هم دە خاصیت عقلڭ قوّتیلە تحت تصرّفنە آلینان چوق انواعڭ احوالنە ویریلدیگی انتظاماتڭ مركزی و معدنی حكمندە اولان نبوّت مطلقەنڭ برهانی، انسانڭ حیوانیتدن اوچ نقطەدە اولان ترقّیسیدر:
برنجیسی: "فكرڭ اوّلی عملڭ آخری، عملڭ اوّلی فكرڭ آخری" اولان قاعدەسنڭ ضمنندەكی سرّ عجیبدر. شویلە:
نور نظر ایلە عِلل مترتِّبۀ متسلسلەنڭ میانندە اولان ترتّبی كشف ایدرك عموم كمالات انسانیەنڭ تخومی حكمندە اولان مركّباتی، بسائطە تحلیل و ارجاع ایتمكلە حاصل اولان قابلیت علم و تركیب دیدكلری قوانین جاریەیی استعمال ایدوب، صنعتیلە طبیعتی محاكات اولان قابلیت صنعتدن نظرینڭ قصورینی و اوهامڭ مزاحمتی و سوق انسانیتڭ عدم كفایتی جهتیلە بر مرشدِ نبی یە احتیاج كوسترییور.. تا، عالمدەكی نظام اكملڭ موازنەسی محافظە اولونسون.
ایكنجیسی: غیر متناهی اولان بشرڭ استعدادی، غیر محصور اولان آمال و میولاتی و غیر مضبوط اولان تصوّرات و افكاری، غیر محدود اولان قوّۀ شهویە و غضبیەسیدر.
اشارت: بر آدمە میلیونلرجە سنە عمر ایلە بتون لذائذ دنیویە و هر جهتدن تسلّطُ تام ویریلدیگی حالدە، استعدادندەكی لایتناهیلگڭ حكمنجە بر "آه، آه، لَیْتَ!" یی چكەجكدر. كویا او عدم رضا ایلە رمز و اشارت ایدییوركە، انسان ابدە نامزددر و سعادت ابدیە ایچون خلق اولونمشدر. تا غیر متناهی بر زماندە، غیر محدود و كنیش بر عالمدە، غیر محصور اولان استعداداتنى بالفعلە چیقارابیلسین.
SAYFA 128
تنبیه: عدم عبثیت و حقائق اشیانڭ ثبوتیتلری ایما ایدییوركە، بو طار و محصور و هر بر لذّتندە چوق اغراضڭ مزاحمتیلە كشماكش و تحاسددن خالی اولمایان شو دنیای دنیّە ایچندە كمالات انسانیە یرلشمز. بلكە كنیش و مزاحمتسز بر عالم لازمدر. تا انسان حقّیلە سنبللنسین و احوال و كمالاتنە نظام ویرمكلە، نظام عالمە همدستِ وفاق اولابیلسین.
تنبیه و اشارت: استطرادٖی اولارق حشرە ایما اولوندی. ایلریدە ذاتًا برهان قطعیلە اثبات ایدیلەجكدر. فقط بورادە ایستەدیگم نقطە: انساندەكی استعداد ابدە ناظردر. اگر ایسترسەڭ، انسانیتڭ جوهرینە و ناطقیتڭ قیمتنە و استعدادڭ مقتضاسنە تأمّل و تدقیق ایت. صوڭرە دە او جوهر انسانیتڭ اڭ كوچك و اڭ خسیس خدمتكاری اولان خیالە باق، كور. یاننە كیت و دی: "ای خیال آغا! بشارت سڭا! دنیا و مافیهانڭ سلطنتی، میلیونلر سنە عمر ایلە برابر سڭا ویریلەجكدر. فقط عاقبتڭ، دونمەمكسزین فنا و عدمدر." عجبا خیال سڭا ناصل مقابلە ایدەجك؟ آیا، استبشار و سرور ویاخود تَلَهُّف و تحسّر ایلە جواب ویرەجكدر؟ اجل، نعم، اوت، جوهر انسانیت اَعماق وجدانڭ دیبندە انین و حَنین ایدوب باغیراجق: "ایواه، وا حسرتا، سعادت ابدیەنڭ فِقْداننە!" دییەجكدر. خیالە زجر و تعنیف ایدرك: "یاهو! بو دنیای فانیە ایلە راضی اولما!"
ایشتە ای برادر، حٖینا بو سلطنت فانیە، سلطان انسانیتڭ اڭ حقیر خدمتكاری ویاخود شاعری ویاخود صنعتكار و تصویرجیسنی اشباع و راضی ایدەمزسە، ناصل او خیال كبی چوق خدمتكارلرڭ صاحبی اولان سلطان انسانیتی اشباع ایدەبیلیر؟ كلّا! نعم، اونی اشباع ایدەجك، یالڭز حشر جسمانینڭ صدفندە مكنون اولان سعادت ابدیەدر.
SAYFA 129
اوچنجیسی: انسانڭ اعتدال مزاجی و لطافت طبعی و زینتە اولان میلیدر. یعنی، انسانڭ انسانیتە لایق بر صورت تعیّشە اولان میل فطریسیدر. نعم، انسان حیوان كبی یاشاماملىدر و یاشاماز. بلكە شرف انسانیتە مناسب بر كمال ایلە یاشامق كركدر. بناءً علیه بشر مسكن و مَلْبَسْ و مَأْكَلی، صنایع كثیرە ایلە تلطیف ایتمەسنە محتاجدر.
بو صنعتلردە یالڭزجە قدرتنڭ عدم كفایتنە بناءً ابنای جنسیلە امتزاج ایتمك، او دە اشتراك ایتمك، او دە تعاون ایتمك، او دە سعیڭ ثمراتنی مبادلە ایتمەسنی اقتضا ایتمكلە برابر، قوای انسانیەدەكی انهماك و تجاوز سببیلە عدالتە احتیاج، او دە هر عقلڭ عدالتە عدم كفایتنە بناءً اونی محافظە ایدەجك قوانین كلّیەنڭ وضعلرینە احتیاج، او دە تأثیرینی محافظە ایتمك ایچون اجرا ایدەجك بر مُقَنِّنە، او مُقَنِّن دخی ظاهرًا و باطنًا حاكمیتنی محافظە ایتمك ایچون مادّةً و معنًا تَفَوُّقە، هم دە صانع عالمڭ طرفندن بعض امور ایلە مخصَّص اولمسیلە بر امتیاز و قوّت نسبتە، هم دە اوامرینە اولان اطاعتی تأمین و تأسیس ایدن عظمت صانعڭ تصوّرینی ذهنلردە ادامە ایدەجك بر مذكِّرۀ مكرَّرە اولان عبادتە محتاجدر.
او عبادت دخی صانعڭ جانبنە افكاری توجیه ایدر. او توجّه ایسە، انقیادی تأسیس، او انقیاد دخی نظام اكملە ایصال ایدر. او نظام اكمل دخی، سرّ حكمتدن تولّد ایدر. سرّ حكمت دخی عدم العبثیتی.. و صانعڭ حكمتی، مصنوعدەكی تَأَنُّقی كندینە شاهد كوسترر.
ایشتە اگر انسانڭ حیواندن شو جهات ثلاثە ایلە اولان تمایزینی درك ایدەبیلدڭ، بالضّرورە نتیجە ویرییوركە، نبوّت مطلقە، نوع بشردە قطب، بلكە مركز و بر محوردركە، احوال بشر اونڭ اوزرینە دوران ایدییور. شویلەكە:
SAYFA 130
جهت اولادە دقّت ایت! باق، ناصل سوق الانسانیت و میل طبیعٖینڭ عدم كفایتی و نظرڭ قصوری و طریق عقلدەكی اوهامڭ اختلاطی، ناصل نوع بشری اشدّ احتیاجلە بر مرشد و معلّمە محتاج ایدر. او مرشد پیغمبردر.
ایكنجی جهتدە تدبّر ایت. شویلە: انساندەكی لایتناهیلك و طبیعتندەكی میل التجاوز و قُوَا و آمالندەكی عدم تحدید و عالمدەكی میل الاستكمالڭ دالی حكمندە اولان انساندەكی میل التّرقّینڭ ثمرەسی حكمندە اولان قامتِ نامیۀ استعدادِ انسانیسنە انطباق ایتمەین، بلكە جامد و موقّت اولان قانون بشركە، تدریجًا تجارب ایلە حاصل اولان نتائج افكارڭ تلاحقیلە وجودە كلن او قوانین بشر، شو ثمرۀ استعدادڭ چكردكلرینڭ تربیە و امدادینە عدم كفایتنڭ سببیلە، مادّةً و معنًا ایكی عالمدە سعادت بشری تأمین ایدەجك هم دە قامت استعدادینڭ بویومسیلە تَوَسُّع ایدەجك، ذی حیات و ابدیە بر شریعت الٓهیەیە احتیاج كوسترر. ایشتە شریعتی كتیرن پیغمبردر.
اگر دیسەڭ: "بز كورویورزكە، دینسزلرڭ ویا صحیح بر دینی اولمایانلرڭ احواللری معدَّلە و منظَّمەدرلر."
الجواب: او عدالت و انتظام، اهل دینڭ ایقاظات و ارشاداتیلەدر. و او عدالت و فضیلتڭ اساسلری، انبیانڭ تأسیسلریلەدر. دیمك انبیا، اساس و مادّەیی وضع ایتمشلردر. اونلر دە او اساس و فضیلتی طوتوب، اوندە ایشلەدكلرینی ایشلەدیلر. بوندن باشقە نظام و سعادتلری موقّتدر. بر جهتدن قائمە و مستقیمە ایسە، چوق جهاتدن مائلە و مُنْحَنِیّەدر. یعنی، نە قدر صورتًا و مادّةً و لفظًا و معاشًا منتظمەدر.. فقط سیرتًا و معنویاتًا و معنًا فاسدە و مختلَّەدر.
ای برادر! ایشتە صیرە اوچنجی جهتە كلدی. ایی تفكّر ایت! شویلە: اخلاقدەكی افراط و تفریط ایسە،
SAYFA 131
استعداداتی افساد ایدییور. و شو افساد ایسە عبثیتی انتاج ایدر. و شو عبثیت ایسە، كائناتڭ اڭ كوچك و اڭ اهمّیتسز شیلرندە مصالح و حِكمڭ رعایتیلە، عالمدە حكم فرمالغی بدیهی اولان حكمت الٓهیەیە مناقضدر.
} [وهم و تنبیه]{
"ملكۀ معرفت حقوق" دیدكلری، هر فنالغڭ مادّةً ضررینی احساس ایدە ایدە و افكار عمومیەیی ایقاظ ایتمكلە حاصل اولان "ملكۀ رعایت حقوق" دیدكلری امری، شریعت الٓهیەیە بدل اولارق دینسزلرڭ تصوّری و شریعتدن استغنالری بر توهّم باطلدر. زیرا دنیا اختیارلاندی. اویلە بر شیئڭ مقدّماتی دە ظاهر اولمدی. بالعكس محاسنڭ ترقّیسیلە برابر مَساوی دخی ترقّی ایدوب داها دهشتلی و آلداتیجی بر شكلە كیرییور.
اوت، ناصلكە نوامیس حكمت، دساتیر حكومتدن مستغنی دگلدر. اویلە دە، وجدانە حاكم اولان قوانین شریعت و فضیلتە اشدّ احتیاج ایلە محتاجدر. ایشتە شویلە موهومە اولان ملكۀ تعدیل اخلاق، قوای ثلاثەیی حكمت و عفّت و شجاعتدە محافظە ایتمەسنە كافی دگلدر. بناءً علیه انسان بالضّرورە وجدان و طبیعتلرە مؤثّر و نافذ اولان میزان عدالت الٓهیەیی طوتاجق بر نبی یە محتاجدر.
اشارت: بیڭلرجە انبیا، نوع بشردە نبوّتی ادّعا ایدرك بیڭلرجە معجزاتلە مدّعایی اثبات ایتمشلردر. ایشتە او انبیانڭ جمیع معجزاتلری لسان واحد ایلە نبوّت مطلقەیی اعلان ایدر. بزم شو صغرامزە دخی بر برهان قاطعدر. بوڭا تواتر بالمعنا ویا نە تعبیر ایلە دییورسەڭز دییڭز، متین بر دلیلدر.
تنبیه: شو محاكماتڭ جهت الوحدتی بودركە، اگر جمیع فنون الە آلینیرسە و فنونلرڭ قواعدینڭ كلّیتلریلە كشف ایتدكلری اتّساق و انتظامە تماشا ایدیلیرسە، هم دە مصالح جزؤیۀ متفرّقەنڭ مایەسی
SAYFA 132
و عقدۀ حیاتیەسی حكمندە اولان بر لذّتی ویا بر محبّتی ویا بر امر آخَری ایچنە آتیلمقلە- اكل و نكاحدەكی كبی- پریشان اولان امور و افعال او مایە ایلە ارتباط و اتّصال ایتدكلری، عنایت الٓهیە نقطۀ نظرندە نظر دقّتە آلینیرسە، هم دە حكمتڭ شهادتیلە ثابت اولان عدم عبثیت و عدم اهمالی مطالعەیە آلینیرسە، استقرای تاملە نتیجە ویرییوركە، مصالح كلّیەنڭ قطب و محوری و معدن حیاتی حكمندە اولان نبوّت، نوع بشردە ضروریدر. فرضا اولماز ایسە، پریشان اولان نوع بشر، كویا مختل بر عالمدن شو منتظم عالمە دوشوب جریان عمومینڭ آهنكنى اخلال ایتدیگی قبول اولونورسە، بز انسانلر سائر كائناتە قارشو نە یوزیمز قالاجقدر؟
تنبیه: ای برادر! اگر برهان صانعڭ صغراسی سنڭ صحیفۀ ذهنڭدە انتقاش ایتمش ایسە، حاضر اول! كبراسی اولان نبوّت محمّدڭؐ بحثنە كچییورز.
} [اشارت و ارشاد]{
كبرا صادقدر. زیرا صحیفۀ اعتبار عالمدە منقوش اولان آثار انبیایی مطالعە ایتسەڭ و لسان تاریخدە جریان ایدن احواللرینی دیڭلرسەڭ و حقیقتی، یعنی جهت الوحدتی تأثیر زمان و مكان ایلە كیردیگی صورتلردن تجرید ایدەبیلیرسەڭ، كورەجكسڭكە، عنایت الٓهیەنڭ ضیاسی اولان محاسن مجرّدەنڭ شعلەسی اولان حقوق اللّٰه و حقوق عبادی، انبیا، دستور حركت ایتدكلرینی و نوع بشر طرفندن انبیایە قارشو كیفیت تلقّیلری و اُمَمَە قارشو صورت معاملەلری و ترك منافع شخصیە و سائر امورلركە، اونلرە نبی دیدیرمش و نبوّتە مدار اولمش اولان اساسلر ایسە، اَولاد بشرڭ سِنّ تكمّل و كُهُولتدە اولان استادی و مدرسۀ جزیرة العربدە منبع علوم عالیە و معلّمی اولان ذات محمّددەؐ داها اكمل و داها اظهر بولونور.
SAYFA 133
دیمك اولویوركە، استقرای تام ایلە، خصوصًا نوع واحددە، لاسِیَّما انتظام مُطّرد اوزرینە مؤسَّس اولان قیاس خفینڭ اعانەسیلە و قیاس اَوْلَوٖینڭ تأییدیلە نبوّت محمّدیؐ نتیجە ویرمكلە برابر، تَنْقٖیحِ الْمَنَاطْ دینیلن خصوصیاتدن تجرید نقطۀ نظردن، جمیع انبیا لسان معجزاتلریلە، وجود صانعڭ بر برهان باهرەسی اولان محمّدڭؐ صدقنە شهادت ایدرلر.
اعتذار: قیصە جملەلر ایلە سویلەمییورم، مغلقجە اولویور. زیرا شو حقائق هر طرفە درین كوكلرینی آتدقلرندن، مسئلە اوزونلاشییور. صورت مسئلەیی بوزمق و پارچە پارچە ایتمك و حقیقتی اینجیتمك ایستەمییورم. هم دە حقیقتڭ اطرافنە بر دائرەیی چكمك ایستەیورم، تا حقیقت محصور قالوب قاچماسین. بن طوتمازسەم باشقەسی طوتسون. بنی معذور طوتسەڭز، فَبِهَا! و الّا حرّیت وار، تحكّم یوقدر. كیفڭزە!
} [مقدَّمە]{
پیغمبرڭ ؐ دلیل صدقی هر بر حركت، هر بر حالیدر. اوت، هر بر حركتندە عدم تردّد و معترضلرە عدم التفات و معارضلرە عدم مبالات و مخالف اولانلردن عدم تخوّفی، صدقنی و جدّیتنی كوسترییور. هم دە اوامرندە حقیقتڭ روحنە اولان اصابتی، حقّیتنى كوستریر.
الحاصل: تخوّف و تردّد و تلاش و مبالات كبی حیلە و عدم وثوقی و اطمئنانسزلغی ایما ایدن امورلردن مبرّا ایكن، بلا پروا و قوّت اطمئنانلە اڭ خطرلی مقاملردە اولان حركتی و نهایتدە اولان اصابتی و ایكی عالمدە ثمرە ویرەجك اولان ذی حیات قاعدەلری حركاتیلە تأسیس ایتدیگنە بناءً، هر بر فعل و هر بر طورینڭ ایكی طرفدن، یعنی بدایت و نهایتدن جدّیتی و صدقی، نظر اهل دقّتە
SAYFA 134
عرض دیدار ایدییور. باخصوص مجموع حركاتنڭ امتزاجندن جدّیت و حقّیت شعلۀ جوّالە كبی و انعكاساتندن و موازناتندن صدق و اصابت، برق لامع كبی تظاهر و تجلّی ایدییور.
اشارت: زمان ماضی و زمان حال، یعنی عصر سعادت و زمان استقبال تضمّن ایتدكلری براهین نبوّت، لسان واحد ایلە معدن اخلاق عالیه اولان ذات محمّددە ؐ داعئ صدقی و دلّال نبوّتی اولان برهان ذاتینڭ نداسنە جواب و همدست وفاق اولارق نبوّتنی اِعْلا و اعلان ایتدكلرینی كور اولمایانلرە كوستردیلر. شو حالدە كتاب عالمدن اولان فصل زمانڭ صحیفۀ ثلاثەسنی مطالعە ایدەجگز. هم دە او كتابدن مسئلۀ عظما و منوّرە اولان ذات محمّدیؐ تماشا و زیارت ایدەجگز. مدّعامز اولان برهانڭ كبراسنی اونڭ ایلە اثبات ایدەجگز.
ایشتە بو نقطەیە بناءً مسالك نبوّت درتدر. بشنجیسی مشهور و مسطوردر.
} [برنجی مسلك]{
یعنی، مسئلۀ عالیۀ ذاتیەیی تماشا ایتمكدە درت نكتەیی بیلمك لازمدر:
برنجیسی: (لَیْسَ الْكَحَلُ كَالتَّكَحُّلِ) قاعدەسنە بناءً، صنعٖی و تصنّعٖی اولان شی، نە قدر مكمّل اولسە دە، طبیعی یرینی طوتمادیغندن، هیئتنڭ فَلَتاتی، مزخرفیتی ایما ایدەجكدر.
ایكنجیسی: اخلاق عالیەنڭ، حقیقتڭ زمینیلە اولان رابطۀ اتّصالی جدّیتدر. و دوران دم كبی حیاتلرینی ادامە ایدن و امتزاجلرندن تولّد ایدن حیثیتە قوّت ویرن، هیئت مجموعەسنە انتظام ویرن یالڭز صدقدر. اوت، شو رابطە اولان صدق و جدّیت كسیلدیگی آندە، او اخلاق عالیە قورور و هباءً كیدییور.
SAYFA 135
اوچنجیسی: "امور متناسبەدە تمایل و تجاذب.. و متضادّە اولان اشیالردە تنافر و تدافع" قاعدۀ مشهورەسی، مادّیاتدە ناصل جریان ایدییور، معنویات و اخلاقدە دخی جریان ایدر.
دردنجیسی: (لِلْكُلِّ حُكْمٌ لَیْسَ لِكُلٍّ) شیمدی كلەلم مقصدە: ایشتە آثار و سِیر و تاریخ حیاتی! حتّی اعدانڭ شهادتلریلە، ذات پیغمبردە ؐ وجودی محقّق اولان اخلاق عالیەنڭ كثرت و احاطە و تجمّع و امتزاجندن تولّد ایدن عزّت و حیثیتدن نشأت ایدن شرف و وقار و عزّت نفس ایلە فَرِشْتەلر، دَیوْلرڭ اختلاط و استراقلرندن تنزّهلری كبی سرّ تضادە بناءً، او اخلاق عالیە دخی حیلە و كذبدن ترفّع و تنزّه و تبرّی ایدرلر. هم دە حیات و مایەلری مقامندە اولان صدق و حقّیتی تضمّن ایتدكلرندن، شعلۀ جوّالە كبی نبوّتی علنیتە چیقارییور.
تنبیه: ای برادر! كورویورسڭكە، بر آدم یالڭز شجاعتلە مشهور اولورسە، او شهرت اوڭا ویردیگی حیثیتی اخلال ایتمەمك ایچون، قولایلقلە یالانە تنزّل ایتمز. نرەدە قالدیكە، جمیع اخلاق عالیە بردن تجمّع ایدە. اوت، مجموعدە بر حكم بولونور، فرددە بولونماز.
اشارت و تنبیه: كورویورز، بو زماندە صدق و كذبڭ مابینلری آنجق بر پارماق قدر واردر. بر چارشیدە ایكیسی دە صاتیلیر. فقط هر بر زمانڭ بر حكمی وار. هیچ بر زماندە عصر سعادت كبی، صدق و كذبڭ اورتەسندەكی مسافە آچیلمامشدر. شویلەكە:
صدق كندی حسن حقیقیسنی كمال حشمتلە اظهار و اونڭ ایلە تمسّك ایدن محمّدی ؐ اعلای علّیّین شرفە اِعلا و عالمدە انقلاب عظیمی ایقاع ایتدیگندن، شرقدن غربە قدر كذبدن بُعْدْ درجەسنی كوسترمكلە قیمت عالیەسنی اِعلا ایتمك جهتیلە سُوقی و متاعنی غایت نافق و رائج ایتمشدر. [حاشیە]
SAYFA 136
و كذب ایسە، تشبّثات عظیمەیی مردارلرڭ لاشەلری كبی روحسز بیراقدیغی ایچون، نهایت قُبْحنی اظهار و اونڭ ایلە تمسّك ایدن مُسَیْلِمە و امثالی اسفل السّافلین خسّتە دوشوردیگی جهتلە، متاعِ زهرْ آلودی و سُوقی غایت مُعطَّل و كساد ایتمشدر. [حاشیە]
ایشتە اهل عزّت و تفاخر اولان قوم عربڭ طبیعتلرندەكی میل الرائج سائقەسیلە مسابقە ایدرك، او كاسد كذبی ترك ایدوب و رائج صدق ایلە تجمّل ایدرك عدالتلرینی عالمە قبول ایتدیرمشلردر. ایشتە صحابەلرڭ عقلًا اولان عدالتلری بو سردن نشأت ایدر.
ارشاد و اشارت: تاریخ و سِیَرْ و آثار نقطۀ نظرندن دقّت اولونورسە، محمّد علیه الصّلاة والسّلام درت یاشندن قرق یاشنە قدر، لاسِیَّما شأنی، اخلاقی و حیلەیی طیشاری یە آتمقدە اولان حرارت غریزیەنڭ شدّت التهابی زمانندە، كمال استقامتلە و كمال متانتلە و تمام اطّراد احوال ایلە و مساوات و موازنت اطواریلە و نهایت عفّت ایلە و هیچ بر حالی مستوریتی محافظە ایتمەین- لاسِیَّما اویلە اهل عنادە قارشو- بر حیلەیی ایما ایتمەمكلە برابر، یاشادیغی نظرە آلینیرسە، صوڭرە استمرار اخلاقنڭ زمانی اولان قرق سنەدن صوڭرە او انقلاب عظیم نظرە آلینیرسە، حقدن كلدیگنی و حقیقت اولدیغنی تصدیق ایتمزسە، نفسنە لوم ایتسین. زیرا ذهنندە بر سوفسطائی كیزلنمش اولاجقدر.
هم دە اڭ خطرلی مقاملردە- غاردە كبی- طریق خلاصی مفقود ایكن و خَیْطُ الامل بِحَسَبِ الْعادە كسیلیركن، غایت متانت و كمال وثوق و نهایت اطمئنان ایلە اولان حركت و حال و طوری، نبوّت و جدّیتنە شاهد كافیدر و حق ایلە تمسّك ایتدیگنە دلیلدر.
SAYFA 137
} [ایكنجی مسلك]{
یعنی، صحیفۀ اولی، زمان ماضیدر. ایشتە شو صحیفەدە درت نكتەیی نظر دقّتە آلمق لازمدر:
برنجیسی: بر فندە ویاخود قصصدە، بر آدم اساسلرینی و روح و عقدەلرینی اخذ ایدرك مدّعاسنی اوڭا بنا ایدرسە، او فندە حذاقت و مهارتنی كوسترر.
ایكنجیسی: ای برادر! اگر طبیعت بشرە عارف ایسەڭ، كوچك بر حیثیتلە، كوچك بر دعوادە، كوچك بر قومدە، كوچك بر خلافڭ سربستیتلە ارتكاب اولونمدیغنە نظر ایدرسەڭ.. غایت بیوك بر حیثیتلە، نهایت جسیم بر دعوادە، حصرە كلمەین بر قومدە، حدسز بر عنادە قارشو، هر جهتدن امّیلگیلە برابر، هیچ بر جهتلە عقل مستقل اولمایان مسئلەلردە، تام سربستیتلە، بلا پروا و كمال وثوق ایلە عَلٰی رُؤُسِ الاشهاد ذكر و نقلدن كونش كبی صدقڭ طلوع ایدەجگنی كورەجكسڭ.
اوچنجیسی: بدویلرە نسبت چوق علوم نظریە واردر.. مدنیلرە نسبتًا لسان عادات و افعالڭ تلقیناتیلە، علوم متعارفەنڭ حكملرینە كچمشلردر. بو نكتەیە بناءً، بدویلرڭ حاللرینی محاكمە ایتمك ایچون، كندینی او بادیەدە فرض ایتمك كركدر. اگر ایسترسەڭ، ایكنجی مقدّمەیە مراجعت ایت، زیرا شو نكتەیی ایضاح ایتمشدر.
دردنجیسی: بر امّی، علما میانندە متداول بر فندە بیان فكر ایدرسە، اتّفاق نقطەلردە موافق اولارق و مختلَفٌ فیها اولان نقطەلردە مخالفت ایدوب، مُصَحِّحانە اولان سویلەمسی، اونڭ تفوّقنی و كسبی اولمادیغنی اثبات ایدر.
SAYFA 138
شو نكتەلرە بناءً دیرزكە: رسول اكرمڭ ؐ معلوم اولان امّیتیلە برابر، كویا غیر مقیّد اولان روح جوّالە ایلە طیّ زمان ایدرك ماضینڭ اعماق خفاسنە كیرەرك، حاضر و مشاهد كبی انبیای سالفەنڭ احواللرینی و اسرارلرینی تشریح ایتمەسیلە، بتون انظار عالمە قارشو اویلە بر دعوای عظیمەدە- كە، بتون اذكیای عالمڭ نظرلرینی دقّتە جلب ایدر- بلا پروا و نهایت وثوق ایلە مدّعاسنە مقدّمە اولارق، او اسرار و احوالڭ عُقَدِ حیاتیەلری حكمندە اولان اساسلرینی ذكر ایتمكلە برابر، كتب سالفەنڭ اتّفاق نقطەلرندە مصدِّق و اختلاف نقطەلرندە مصحِّح اولارق قَصص و احوال انبیایی بزە حكایە ایتمەسی، صدق و نبوّتنی انتاج ایدر.
تذنیب: جمیع انبیانڭ دلائل نبوّتلری، صدق محمّدە ؐ دلیلدر و جمیع معجزاتلری، محمّدڭ ؐ بر معجزۀ معنویەسیدر. بوندە دقّت ایدرسەڭ آڭلایاجقسڭ.
اشارت: ای برادر! بعضًا قَسَم، برهانڭ یرینی طوتار. زیرا برهانی تضمّن ایدر. اویلە ایسە:
(وَالَّذ۪ی قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ لِلْحِصَصِ وَسَیَّرَ رُوحَهُ ف۪ٓی اَعْمَاقِ الْمَاض۪ی وَف۪ی شَوَاهِقِ الْمُسْتَقْبَلِ فَكَشَفَ لَهُ الْاَسْرَارَ مِنْ زَوَایَا الْوَاقِعَاتِ اِنَّ نَظَرَهُ النَّقَّادَ اَدَقُّ مِنْ اَنْ یُدَلَّسَ عَلَیْهِ وَمَسْلَكَهُ الْحَقَّ اَغْنٰی مِنْ اَنْ یُدَلِّسَ عَلَی النَّاسِ)
اوت، نعم. اونڭ نور نظرینە خیال، كندینی حقیقت كوسترەمییور و حق اولان مسلكی تلبیسدن مستغنیدر.
SAYFA 139
} [اوچنجی مسلك]{
یعنی، زمان حالڭ، یعنی عصر سعادتڭ صحیفەسندە درت نكتە، بر نقطەیی نظر دقّتە آلمق كركدر:
برنجیسی: كوچك بر عادت، كوچك بر قومدە ویا ضعیف بر خصلت، قلیل بر طائفەدە، بیوك بر حاكمڭ، بیوك بر همّتلە قولایلقلە قالدیرامدىغنی نظرە آلیرسەڭ.. عجبا غایت چوق، تمامًا مستمرّە، نهایت درجەدە مألوف و چوق دە متنوّعە، تمامًا راسخە اولان عادات و اخلاق، نهایت كثیر و مألوفاتنە غایت متعصّب و شدید الشَّكیمە اولان بر قومڭ اعماق ارواحندن آز فداكارلقلە، قیصە بر زماندە قلع و رفع ایتدیگنی و او عادات سیّئەنڭ یرینە باشقە عادات و اخلاق فیدانلرینی غَرْسْ ایتمەسی و دفعةً نهایت درجەدە تكمّل ایتدكلرینی نظرە آلیرسەڭ و دقّت ایدرسەڭ، خارق العادە اولدیغنی تصدیق ایتمزسەڭ، سنی سوفسطائی دفترندە یازاجغم.
ایكنجیسی: شخص معنوی حكمندە اولان بر دولتڭ نُمُوُّ طبیعیسی حكمندە اولان تشكّلی ایسە، متمهلدر. و دولت عتیقەیە غلبەسی- كە اوڭا انقیاد، طبیعت ثانیە حكمنە كیردیگی ایچون- تدریجیدر. اویلە ایسە، مادّةً و معنًا حاكم، هم دە غایت جسیم بر دولتی قیصە بر زماندە تشكیلی، هم دە دُوَل راسخەیە دفعٖی كبی غلبە ایتمەسی.. معنویات و احوالدە جاری اولان عاداتڭ بالضّرورە خارق العادە اولدیغنی كورمزسەڭ كورلر دفترندە یازیلاجقسڭ.
اوچنجیسی: تحكّم ظاهری، قهر و جبر ایلە ممكندر. فقط افكارە غلبە ایتمك، هم دە ارواحە تحبّب و طبایعە تسلّط، هم دە حاكمیتنی وجدانلر اوزرینە دائما محافظە ایتمك، حقیقتڭ خاصّۀ فارقەسیدر. بو خاصّەیی بیلمزسەڭ، حقیقتدن بیگانەسڭ.
SAYFA 140
دردنجیسی: ترغیب ویا ترهیب حیلەسیلە آنجق یالڭز بر تأثیر سطحی ایدوب و عقلە قارشو سدّ طُرُقْ ایدەجكدر. شو حالدە اَعماق قلوبە نفوذ و اَرَقّ حسّیاتی تهییج و شكوف مثال اولان استعداداتی انكشاف ایتدیرمك و كامنە و نائمە اولان سجیەلری ایقاظ و تنبیه و جوهر انسانیتی فورانە كتیرمك و قیمت ناطقیتی اظهار ایتمك، شعاع حقیقتڭ خاصّەسیدر.
اوت، قساوت مجسَّمەنڭ مثال مشخّصی اولان "وَأْدِ بَنات" كبی امورلردن قلبلرینی تصقیل ایتمەسی و رقّت لطافتڭ لمعەسی اولان حیواناتە مرحمت، حتّی قارینجەیە شفقت كبی امور ایلە تزیین ایتمەسی، اویلە بر انقلاب عظیمدر- خصوصًا اویلە اقوام بدویدە- كە، هیچ بر قانون طبیعیەیە توفیق اولمادیغندن، خارق العادە اولدیغی مصدَّق كردۀ ارباب بصیرتدر. بصیرتڭ وارسە تصدیق ایدەجكسڭ.
شیمدی نقطەیی دیڭلە: ایشتە تاریخ عالم شهادت ایدركە: اڭ بیوك داهی اودركە، بر ویا ایكی حسّڭ و سجیەنڭ و استعدادڭ انكشافنە و ایقاظنە و فورانە كتیرمەسنە موفّق اولسون. زیرا اویلە بر حسّ نائم ایقاظ ایدیلمزسە، سعی هباءً كیدر و موقّت اولور. ایشتە اڭ بیوك داهی آنجق بر ویا ایكی حسّڭ ایقاظنە موفّق اولابیلمشدر. ازجملە: حسّ حرّیت و حمیت و محبّت.
بو نقطەیە بناءً، جزیرة العرب صحرای وَسیعەسندە اولان اقوام بدویدە كامنە و نائمە و مستورە اولان حسّیات عالیە- كە، بیڭلرە بالغدر- بردن انكشاف، بردن ایقاظ، بردن فوران و غلیانە كتیرمك، شمس حقیقتڭ، ضیای شعلە فشانڭ خاصّەسیدر. بو نقطەیی عقلنە صوقمایانڭ، بز جزیرة العربی كوزینە صوقاجغز. ایشتە جزیرة العرب! اون اوچ عصر بشرڭ ترقّیاتندن صوڭرە،