Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 107
تنبیه: حقائق عقائد اسلامیە، بتون تفرّعاتیلە كتب اسلامیە دە مفصّلًا مُبَرْهَنە و مُصَرَّحەدر، كورونەبیلیر. و كورولن شیئی كوسترمك، ظاهرڭ خفاسنە ویا مخاطبڭ غباوتنە اشارت و تجهیل اولدیغندن، عقیدەنڭ یالڭز اوچ-درت عنصرینی بیان ایدەجگم. دیگر حقائقنی فحول علمانڭ كتابلرینە حوالە ایدرم. زیرا بڭا حاجت بیراقمامشلر.
} [مقدّمە]{
اهل دقّتڭ معلومیدركە، مقاصد قرآنیەنڭ فذلكەسی درتدر: صانع واحدڭ اثباتی ١ و نبوّت ٢ و حشر جسمانی ٣ و عدلدر ٤.
برنجی مقصد: دلائل صانع بیانندەدر. بر برهانی دە محمّد علیه الصّلاة والسّلامدر. صانعڭ وجود و وحدتی، اثباتە احتیاجدن مستغنیدر. لاسیّما، مسلمانلرە قارشو چوق درجە اَجْلا و اَظهردر. بناءً علیه خطابمی اجانبە، باخصوص ژاپونیەیە توجیه أیلەدم. زیرا اونلر اسكیدە بعض سؤٓاللر ایتمشدیلر، بن دە جواب ویرمشدم. شیمدی اختصار ایلە یالڭز بر-ایكی سؤٓاللرینە متعلّق او جوابڭ بر پارچەسنی سویلەیەجگم. اونلردن بر سؤٓال:
(مَا الدَّل۪یلُ الْوَاضِحُ عَلٰی وُجُودِ الْاِلٰهِ الَّذ۪ی تَدْعُونَنَٓا اِلَیْهِ وَالْخَلْقُ مِنْ اَیِّ شَیْءٍ اَمِنَ الْعَدَمِ اَوِالْمَٓادَّةِ اَوْ ذَاتِهٖٓ اِلٰٓی اٰخِرِ سُؤَالَاتِهِمِ الْمُرَدَّدَةِ) یعنی، وجود صانعە دلیل واضح نەدر؟
اشارت: غیر متناهی اولان معرفت اللّٰه، بویلە محدود اولان كلامە صیقیشماز. بناءً علیه كلاممدەكی اِغلاقڭ معذور طوتولمسی مَرْجُودر.
SAYFA 108
تنبیه: بَرْ وَجْهِ آتٖی كلامدن مقصد، محاكمە و موازنەنڭ طریقنی كوسترمكدر. تاكە، مجموعندە حقیقت تجلّی ایتسین. یوقسە ذهنڭ جزئیتی سببیلە، او مجموعڭ هر بر جزؤندە نتیجەنڭ تمامنی تحرّی ایتمك، قوّۀ واهمەنڭ تسلّط و تردّدیلە حقیقتی اوهام ایچندە ستر ایتمكدر.
} [مقدّمە]{
حقیقتڭ كشفنە مانع اولان آرزوی خلاف و التزام مخالف و طرفدار نفس جهتیلە اصلسز اوهامنی بر اصلە ارجاع ایتمكلە كندینی معذور كوسترمك و مشترینڭ نظری كبی یالڭز معایبی كورمك و چوجق طبیعتی كبی، بهانە ایلە ماهانە طوتمق كبی امرلردن نفسڭی تجرید ایلە شرطمە مراعات ایدەبیلیرسەڭ حضور و قلب ایلە دیڭلە:
} [برنجی مقصد]{
جمیع ذرّات كائنات، برر برر ذات و صفات و سائر وجوه ایلە غیر محدودە اولان امكانات مابینندە متردّد ایكن، بر جهتی تعقیب، حیرت بَخْشا مصالحی انتاج ایتمكلە صانعڭ وجوب وجودینە شهادتلە، عوالم غیبیەنڭ انموذجی اولان لطیفۀ ربّانیەدن اعلان صانع ایدن اعتقادڭ مصباحنى ایشیقلاندیرییورلر.
اوت، هر بر ذرّە كندی باشیلە صانعی اعلان ایتدیگی كبی، تصاویر متداخلەیە بڭزەین مركّباتِ مُتشابِكۀ متصاعِدۀ كائناتڭ هر بر مقام و هر بر نسبتندە هر بر ذرّە، موازنۀ جرَیان عمومی یی محافظە و هر نسبتدە آیری آیری مصالحی انتاج ایتدكلرندن، صانعڭ قصد و حكمتنی اظهار و قرائت ایتدكلری ایچون، صانعڭ دلائلی، ذرّاتدن قات قات زیادەدر.
SAYFA 109
اگر دیسەڭ: نەدن هركس عقلیلە كورمییور؟
الجواب: كمال ظهورندن. اوت، شدّت ظهوردن كورونمەمك درجەسنە كلنلر واردر. جِرم شمس كبی. (تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَٓائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰٓی اِلَیْكَ رَسَٓائِلُ) یعنی، اَبعاد واسعۀ عالمڭ صحیفەسندە نقّاش ازلینڭ یازدیغی سلسلۀ حادثاتڭ سطرلرینە حكمت نظریلە باق و فكر حقیقتلە صاریل. تاكە ملأ اعلادن كلن سلاسل رسائل، سنی اعلای علّیّین یقینە چیقارسین.
} [اشارت]{
قلبندە نقطۀ استمداد، نقطۀ استناد ایلە وجدان بشر صانعی اونوتمامقدەدر. اگر چندان دماغ تعطیل اَشغال ایتسە دە، وجدان ایدەمز. ایكی وظیفۀ مهمّە ایلە مشغولدر. شویلەكە:
وجدانە مراجعت اولونسە قلب بدنڭ اقطارینە نشر حیات ایتدیگی كبی، قلب كبی- قلبدەكی عقدۀ حیاتیە اولان معرفت صانع دخی، جسد كبی، استعداداتِ غیرِ محدودۀِ انسانیە ایلە متناسب اولان آمال و میول مُتَشَعِبَەیە نشر حیات ایدر.. لذّتی ایچنە آتار و قیمت ویرر و بسط و تمدید ایدر. ایشتە نقطۀ استمداد.
هم دە بونڭلە برابر، غوغا و مزاحمتڭ میدانی اولان دغدغۀ حیاتە پیدرپی هجوم كوسترن عالمڭ بیڭلر مصیبت و مزاحملرە قارشو یگانە نقطۀ استناد، معرفت صانعدر.
اوت، هر شیئی حكمت و انتظاملە كورن صانع حكیمە اعتقاد ایتمزسە و عَلَی الْعَمْیَا تصادفە حوالە ایدرسە و او بلیّاتە قارشو الندەكی قدرتڭ عدم كفایتنی دوشونسە، توحّش و دهشت و تلاش و خوفدن مركّب بر حالتِ جهنّم نمون و جگر شكافدە قالدیغندن، اشرف و احسن مخلوق اولان انسان،
SAYFA 110
هر شیدن داها پریشان اولدیغندن، نظام كامل كائناتڭ حقیقتنە مخالف اولویور. ایشتە نقطۀ استناد. اوت، ملجأ یالڭز معرفت صانعدر.
دیمك شو ایكی نقطە ایلە بو درجە نظام عالمدە حكم فرمالق، حقیقت نفس الامریەنڭ خاصّۀ منحصرەسی اولدیغی ایچون، هر وجداندە ایكی پنجرە اولان شو ایكی نقطەدن وجود صانع تجلّی ایدییور. عقل كورمزسە دە فطرت كورویور. وجدان نَظّاردر، قلب پنجرەسیدر.
} [تنبیه]{
عرش كمالات اولان معرفت صانعڭ معراجلرینڭ اصولی درتدر:
برنجیسی: تصفیە و اشراقە مؤسَّس اولان محقّقین صوفیەنڭ منهاجیدر.
ایكنجیسی: امكان و حدوثە مبنی اولان متكلّمینڭ طریقیدر. بو ایكی اصل، فی الواقع قرآندن تشعّب ایتمشلردر. لكن فكر بشر باشقە صورتە افراغ ایتدیگی ایچون، طویل الذّیل و مشكللشمشدر.
اوچنجیسی: حكمانڭ مسلكیدر. اوچی دە تعرّض اوهامدن مصون دگلدرلر.
دردنجیسیكە، بلاغت قرآنیەنڭ علوُّ رتبەسنی اعلان ایدن و استقامت جهتیلە اڭ قیصەسی و وضوح جهتیلە بشرڭ عمومنە اڭ اشملی اولان معراج قرآنٖیدر. ایشتە بز دخی بونی اختیار ایتدك. بو دە ایكی نوعدر:
برنجیسی: "دلیل عنایت" دركە، منافع اشیایی تعداد ایدن بتون آیات قرآنیە بو دلیلە ایما و شو برهانی تنظیم ایدییورلر. بو دلیلڭ زبدەسی، كائناتڭ نظام اكملندە رعایتِ مصالح و حِكَمدر. بو ایسە، صانعڭ قصد و حكمتنی اثبات و تصادف وهمنی اورتەدن نفی ایدییور.
SAYFA 111
} [مقدَّمە]{
اگر چندان هر آدم عالمدەكی رعایت مصالح و انتظامدە استقرای تام ایدەمز و احاطە ایدەمز. فقط نوع بشردەكی تلاحق افكار سایەسندە، كائناتڭ هر بر نوعنە مخصوص قواعد كلیّۀ منتظمەدن عبارت اولان بر فن تشكّل ایتمش و ایتمكدەدر.
بونڭلە برابر بر امردە انتظام اولمازسە، حكم، كلّیتیلە جریان ایدەمەدیگی ایچون، قاعدەنڭ كلّیتی نوعڭ حسن انتظامنە دلیلدر. دیمك جمیعِ فنون اكوان، قاعدەلرڭ كلّیتلرینە بناءً، استقرای تاملە نظام اكملی انتاج ایدن برر برهاندرلر. اوت، فنون كائنات بِتَمامِها موجوداتڭ سلسلەلرندەكی حلقەلردن آصیلمش اولان مصالح و ثمراتی و انقلابات احوالڭ تلافیفندە صاقلانمش اولان حِكَمْ و فوائدی كوسترمك ایلە صانعڭ قصد و حكمتنە پارماقلە شهادت و اشارت ایتدكلری كبی، شیاطین اوهامە قارشو برر نجم ثاقبدر.
} [اشارت]{
جهل مركّبی انتاج ایدن، نظر سطحی یی تولید ایدن الفتدن تجرید نظر ایتسەڭ و عقلە قارشو سدِّ طُرُق ایدن اوهامڭ آشیانی اولان مُمارسات اِلْزَامِیَاتدن نفسڭی تخلیە ایتسەڭ، خردەبینی بر حیوانڭ صورتی آلتندە اولان ماكینۀ دقیقۀ بدیعۀ الٓهیەنڭ شعورسز، مجرا و مَحْرَكْلری تحدید اولونمایان و امكاناتندە اَوْلَویت اولمایان اسبابِ بسطۀ جامدۀ طبیعیەدن حصول پَذیر و او دستگاهڭ مصنوعی اولدیغنی، كندی نفسڭی قاندیروب مطمئن و اقناع ایدەمییورسڭ. مگر هر بر ذرّەدە افلاطون قدر بر شعور و جالینوس قدر بر حكمتی اثبات ایتدكدن صوڭرە، ذرّات سائرە ایلە واسطەسز مخابرەیی اعتقاد و اسباب طبیعیەنڭ اسّ الاساسی حكمندە اولان
SAYFA 112
جزؤ لایتجزّادەكی قوّۀ جاذبە و قوّۀ دافعەنڭ اجتماعلرینڭ خرطومی اوزرندەكی محالیتڭ طامغەسنی قالدیرابیلسەڭ. اگر نفسڭ بو محالطە احتمال ویرسە، سنی انسانیت دفترندن سیلدیرەجكدر.
فقط جائزدركە، هر بر شیئڭ اساسی ظنّ ایتدكلری اولان جذب و دفع و حركت، عادات اللّٰهڭ قانونلرینە برر اسم اولسون. فقط قانون، قاعدەلكدن طبیعیلگە و ذهنیلكدن خارجیلگە و اعتباردن حقیقتە و آلَتیتدن مؤثّریتە كلمەمك شرطیلە قبول ایدرز.
} [تنبیه]{
{ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰی مِنْ فُطُورٍ} نظریڭی عالمە كزدیر. هانكی یرندە نقصانیتی كورەبیلیرسڭ؟ كلّا! كورن كورمز، مگر كور اولا ویا قصر نظر علّتیلە مبتلا اولا. ایسترسەڭ قرآنە مراجعت ایت. دلیل عنایتی وجوه ممكنەنڭ اڭ اكمل وجهیلە بولاجقسڭ. زیرا قرآن، كائناتدە تفكّرە امر ویردیگی كبی، فوائدی تَذْكار و نعمتلری تعداد ایدر. ایشتە او آیات، شو برهان عنایتە مظاهردر. اجمالی بودر، طوت! تفصیلی ایسە، اگر مشیئت الٓهیە تعلّق ایدرسە، آیات آفاقیە و انفسیەیی تفسیر طریقندە، سما و بشر و ارضڭ علملرینە معقود اولان كتب ثالثەدە تفسیر ایدیلەجكدر. او وقت شو برهان تمام صورتیلە سڭا كورونەجكدر.
ایكنجی دلیل قرآنی: "دلیل اختراع" در. بونڭ خلاصەسی: مخلوقاتڭ هر نوعنە، هر فردینە و او نوعە و او فردە مرتّب اولان آثار مخصوصەسنی مُنْتِج و استعداد كمالنە مناسب بر وجودڭ ویریلمسیدر. زیرا هیچ بر نوعِ متسلسل، ازلی دگلدر. "امكان" بیراقماز. هم دە بالضّرورە بعضینڭ "حدوث" ی، نظرڭ مشاهدەسیلە و سائرلری دخی عقلڭ حكمت نظریلە كورولور.
SAYFA 113
} [وهم و تنبیه]{
انقلابِ حقیقت اولماز. نوع متوسّطڭ سلسلەسی دوام ایتمز. تحوّل اصناف، انقلاب حقائقڭ غیریسیدر.
اشارت: هر بر نوعڭ بر آدمی و بر بیوك پدری اولدیغندن، سلسلەلردەكی تناسلدن نشأت ایدن وهم باطل او آدملردە، او اوّل پدرلرندە توهّم اولونماز. اوت، حكمت، فنّ طبقات الارض و علم حیوانات و نباتات لسانیلە، ایكی یوز بیڭی متجاوز اولان انواعڭ آدملری حكمندە اولان مبدأ اوّللرینڭ هر برینڭ مستقلًّا حدوثنە شهادت ایتدیگی كبی.. موهوم و اعتباری اولان قوانین و شعورسز اولان اسباب طبیعیە ایسە، بو قدر حیرت فزا سلسلەلر و بو سلسلەلری تشكیل ایدن و افراد دینیلن دهشت انكیز حدسز ماكینۀ عجیبۀ الٓهیەنڭ تصنیع و ایجادینە عدم قابلیتلری جهتیلە، هر بر فرد و هر بر نوع، مستقلًّا صانع حكیمڭ ید قدرتندن چیقدیغنی اعلان و اظهار ایدییور.
اوت، صانع ذو الجلال هر شیئڭ جبهەسندە حدوث و امكان طامغەسنی قویمشدر.
تنبیه: ازلیت مادّە و حركت ذرّاتدن تشكّل انواع كبی امور باطلەیە احتمال ویرمك، صرف باشقە شی ایلە نفسنی اقناع ایتمك صددندە اولدیغی ایچون، او امورڭ اساسِ فاسدەسنی تبعی نظریلە عدم دركندن نشأت ایدر.
اوت، نفسنی اقناع ایتمك صورتندە متوجّه اولورسە، محالیت و عدم معقولیتنە حكم ایدەجكدر. فرضا قبول ایتسە دە، تَغَافُلِ عَنِ الصّانع سببیلە حاصل اولان اضطرار ایلە قبول ایدەبیلیر.
SAYFA 114
تنبیه: مكرّم اولان انسان، انسانیتڭ جوهری اعتباریلە دائما حقّی صاتین آلمق ایستەیور و دائما حقیقتی آرایور و دائما مقصدی سعادتدر. فقط باطل و ضلال ایسە، حقّی آرایوركن خبری اولمادن النە دوشر. حقیقتڭ معدننی قازاركن، اختیارسز، باطل اونڭ باشنە دوشر. ویاخود حقیقتی بولمقدن مضطر ویا تحصیل حقدن خائب اولدقجە، اصل فطرتی و وجدانی و فكری، محال و غیر معقول بیلدیگی بر امری، نظر سطحی و تبعی ایلە قبولنە مجبور اولویور.
ایشتە بو حقیقتی پیشِ نظرە آل! كورەجكسڭكە، بتون نظام عالمدن اثر غفلت اولارق توهّم ایتدكلری ازلیت مادّە و حركت.. و شو بتون عقللری حیرتدە بیراقان نقش و صنعت بدیعەدە تخیّل ایتدكلری تصادف عَمْیا.. و بتون حِكمڭ شهاداتنە رغمًا اسباب جامدەدن اعتقاد ایتدكلری تأثیر حقیقی.. و نفسلرینە مغالطە ایدوب وهمڭ- استمرارە استنادًا- اِغْواسیلە تجسّم و تخیّل اولونان طبیعت موهومەیی مرجع یاپمقلە تسلّی ایتدكلری، البتە فطرتلری ردّ ایدر.
فقط یالڭز حقّە توجّه و حقیقتە قصد ایتدكلری ایچون، شو اوهام باطلە دعوتسز اولارق یولڭ جانبندن تعرّض ایتدكلری ایچون، البتە هدفِ غرضنە نظرینی دیكمش اولان آدم او اوهامە تبعی و سطحی بر نظر ایلە باقییور. اونڭ ایچون، مزخرف اولان ایچنە نفوذ ایدەمز.
فقط نە وقت رغبت و قصد و صاتین آلمق نظریلە باقسە، آلمەیە دگل، بلكە التفات ایتمەیە و باقمەیە تنزّل ایتمز!
اوت، شو قدر چركین بر شیئی وجدان و عقل محال كورویور. قلب دخی قبول ایتمز. الّاكە مُشاغبە ایلە سفسطە ایدوب، هر بر ذرّەیە حكمانڭ عقللرینی و حُكّامڭ سیاستلرینی ویروب، تا هر بر ذرّە اَخَواتیلە اتّفاق و انتظام مسئلەسندە مشاورە و مخابرە ایتسینلر. اوت، بو صورتدە
SAYFA 115
بر مسلكی، انسان دگل حیوان دخی قبول ایتمز. فقط نە چارە، مسلكڭ لازمِ بیّنی مسلكدندر. شو مسلك ایسە، بو صورتدن باشقە بر شی ایلە تصویر ایدیلمز. اوت، باطلڭ شأنی شویلەدر: نە وقت تبعی بر نظر ایلە باقیلیرسە، صحّتنە بر احتمال ویریلیر. فقط اِمعان نظر أیلەدكجە، احتمال صحّت بَرطرف اولور.
اشارت: مادّە دیدكلری شی ایسە، صورت متغیّرە، هم دە حركت زائلۀ حادثەدن تجرّد ایتمز. دیمك حدوثی محقّقدر.
فَیَا عجبا! صانع واجب الوجودڭ لازمۀ ضروریۀ بیّنەسی اولان ازلیتی ذهنلرینە صیقیشدیرامایان، ناصل اولدی دە هر بر جهتدن ازلیتە منافی اولان مادّەنڭ ازلیتنی ذهنلرینە صیقیشدیرابیلیرلر؟ حقیقتًا جای تعجّبدر. اوت، انسان دوشوندكجە، جمیعِ صفات كمالیە ایلە متّصف اولان صانعدن استغراب و استنكار ایتدكلری، شو حیرت افزا مصنوعاتی تصادف عمیایە و حركت ذرّاتە اسناد ایتدكلری ایچون، انسانی انسانیتدن پشمان ایدر.
تلویح: حركات ذرّاتدن حصولی دعوا اولونان قوّت و صورتلر، عَرَضیتلری جهتیلە انواعدەكی مباینت جوهریەیی تشكیل ایدەمز. عَرَضْ جوهر اولاماز. دیمك بو انواعڭ فصللری و عموم اعراضڭ خواصّ ممیّزەلری، عدم صِرفدن مخترعدرلر. تناسل، تسلسلدە شرائط عادیۀ اعتباریەدندر. ایشتە دلیل اختراعینڭ اجمالی
اگر آچیق اولارق مفصّلًا ایسترسەڭ، قرآنڭ فردوسنە كیر. زیرا هیچ بر رَطْبْ و یابس یوقدركە، او تنزّهگاهدە یا چیچك ویا غنجە حالندە بولونماسین. اگر اجل مساعد و مشیئت تعلّق
SAYFA 116
و توفیق رفیق اولورسە، الفاظ قرآنیەنڭ اصدافندە شو برهانی تزیین ایدن جوهرلری، كلەجك كُتُبدە تفصیل ایدیلەجكدر.
} [وهم و تنبیه]{
اگر سؤٓال ایتسەڭ: "نەدر شو طبیعتكە، دائما اونڭ ایلە طین طین ایدییورلر؟ نەدر شو قوانین و قُواكە، دائما اونلر ایلە مُتَدَمْدِمْدرلر؟"
جواب ویرەجگزكە، عالم شهادت دینیلن، جسد خلقتڭ عناصر و اعضاسنڭ افعاللرینی انتظام و ربط آلتنە آلان شریعت فطریۀ الٓهیە واردر. ایشتە شو شریعت فطریەدركە، "طبیعت" ویا "مطبعۀ الٓهیە" ایلە مسمّادر.
اوت، طبیعت، خلقت كائناتدە جاری اولان قوانین اعتباریەسنڭ مجموع و محصّلەسندن عبارتدر. ایشتە قُوا دیدكلری شی، هر بری شو شریعتڭ برر حكمیدر. و قوانین دیدكلری شی، هر بری شو شریعتڭ برر مسئلەسیدر. فقط او شریعتدەكی احكامڭ استمرارینە استنادًا. هم دە خیالی حقیقت صورتندە كورن و كوسترن نفوسڭ استعدادلری، بر زمین شورە مهیّا ایتمەسیلە وهم و خیال تسلّط ایدرك تضییق ایدوب شو طبیعت هوائیە توضّع و تجسّم ایدوب، موجود خارجی و خیالدن مثال صورتنە كیرمشدر. اوت، شونڭ كبی، وهمڭ چوق حیلەلری واردر.
اشارت: شو طبیعت و قوای عمومیە تسمیە ایتدكلری امرلر، قطعیًا عقلی اقناع ایدەجك و فكرە كندینی بگندیرەجك و نظر حقیقت اوڭا انسیت ایدەجك هیچ بر ملایمت و مناسبت یوق ایكن
SAYFA 117
و شو كائناتە علّت و مصدر اولمەیە قابلیتی مفقود ایكن، محضا صانعدن تغافل و انتظامڭ الجائندن تولّد ایدن یالڭز اضطرار ایلە وَلَهْ رَسَانِ عقول اولان قدرتڭ آثارینی شو مطبعە مثال اولان طبیعتڭ صنعتندن كورمك، طبیعتی مِسطر ایكن مَصدر تخیّل ایتمك، لازم اَعَمّڭ وجودیلە، مَلْزوم اَخَصّڭ وجودینی انتاجە چالیشان عقیم بر قیاسڭ نتیجەسیدر. اوت، شو قیاس عقیم، ضلالت و حیرت وادیلرینە چوق یوللری آچمشدر.
تنویر: افعال اختیاریەنڭ نظّامی اولان شریعت و قانون، شو قدر خرق و مخالفتلە برابر بر چوق جُهّال وحشیە، عادتا شریعتی بر حاكم روحانی و نظامی بر سلطان معنوی توهّم ایدوب، بر تأثیری تخیّل ایدر.
اوت، بر طابورڭ ویا عسكرڭ مطّرد اولان حركاتنی و یكنسق اولان اطوارلرینی و بربریلە ربط اولونان احواللرینی مشاهدە ایدن وحشی بر آدم، شو افراد عدیدەیی ویاخود هیئت عسكریەیی، معنوی بر ایپلە مربوط ظنّ ایدرسە، عجبا غریب كورونەجكمیدر؟
ویاخود بر بدوی ویا بر شاعر الطَّبْعْ، ناسی بر وضع حَسَندە افراغ ایدن و مابینلرینی تألیف ایدن نظامی بر موجود معنوی و شریعتی بر خلیفۀ روحانی تمثّل ایدرسە، چوق كورونەجكمیدر؟
اویلە ایسە كائناتڭ احوالنە تعلّق ایدن و طبیعت تسمیە اولونان و تصدیق انبیا ویا تكریم اولیادن باشقە خرق اولونمایان و مستمرّە اولان شو شریعت فطریۀ الٓهیە، اوهامدە تجسّم ایتسە، نەدن تعجّب اولونسون؟
SAYFA 118
} [وهم و تنبیه]{
انسانڭ ذهنی و لسانی و سمعی، جزؤی و تعاقبٖی اولدقلری كبی، فكری و همّتی دخی جزؤٖیدر. و تعاقب طریقیلە یالڭز بر شیئە تعلّق ایدر و مشغول قالیر. هم دە انسانڭ قیمت و ماهیتی، همّتی نسبتندەدر. همّتڭ درجەسی ایسە، مقصد و اشتغال ایتدیگی شیئڭ نسبتندەدر. هم دە انسان توجّه و قصد ایتدیگی شیدە، كویا فنا فی المقصد اولویور. ایشتە شو نقطەیە بناءً خسیس بر امر ویا پك جزؤی بر شی، بیوك بر آدمە اسناد اولونماز. زیرا تنزّل ایتمز. و همّتنی او كوچك شیئە صیقیشدیراماز. همّتی آغیر، او شی غایت خفیف اولدیغندن، كویا موازنت بوزولور.
هم دە انسان هانكی شیئە تماشا ایدرسە، البتە مقاییسنی و اساسلرینی كندی نفسندە آرایاجقدر. اگر بولمازسە، اطرافندە و ابنای جنسندە آرایاجقدر. حتّی هیچ بر جهتدن ممكناتە بڭزەمەین واجب الوجودی تفكّر ایتسە، یینە قوّۀ واهمەسی شو وهم سیّئی دستور و دوربین یاپمق ایستەیور. حالبوكە صانع ذو الجلال، شو نقطۀ نظردە تماشا ایدیلمز. قدرتنە انحصار یوقدر. ضیای شمس كبی، قدرت و علم و ارادەسی شاملە و عامّەدر.. منحصر اولماز، موازنەیە كلمز. اڭ بیوك شیئە تعلّق ایتدیگی كبی، اڭ كوچك و اڭ خسیس شیئە دخی تعلّق ایدر. مقیاس عظمتی و میزان كمالی مجموع آثاریدر. هر بر جزؤی مقیاس اولاماز.
ایشتە واجب الوجودی ممكناتە قیاس ایتمك، قیاس مع الفارقدر. مزبور وهم باطل ایلە محاكمە ایتمك، خطای محضدر. ایشتە شو خطای بی ادبانە و شو وهم باطلڭ نتیجۀ سیّئەسیدركە، طبیعیّون، اسبابی مؤثّر حقیقی اولدقلرینە.. و معتزلە حیوانلری افعال اختیاریەلرینە خالق اولدقلرینە.. و حكما، جزئیاتدە علم الٓهینڭ نفینە.. و مجوسیلر، خلق شر باشقەسنڭ اثری اولدیغنە
SAYFA 119
اعتقاد ایتدیلر. كویا اونلرجە صانع او قدر عظمتیلە برابر، ناصل شویلە امور خسیسەیە و جزؤیەیە تنزّل ایدوب اشتغال ایتسین. یوف اونلرڭ عقللرینەكە، شویلە بر وهم باطلڭ حكمنە اسیر اولدیلر. ای برادر! شو وهم، اعتقاد طریقیلە اولمازسە دە، وسوسە جهتیلە بعضًا مؤمنلرە مسلّط اولویور.
} [اشارت]{
اگر دیسەڭ: "دلیل اختراعٖی اعطای وجوددر. اعطای وجود ایسە، اعدام موجودڭ رفیقیدر. حالبوكە عدم صِرفدن وجودی و وجود محضدن عدم صرفی عقلمز تصوّر ایدەمییور."
جوابًا دیرم: یاهو! سزڭ بو استصعابڭز و شو مسئلەنڭ تصوّرندەكی استغرابڭز، بر قیاس خادعڭ نتیجۀ وخیمەسیدر. زیرا ایجاد و ابداع الٓهی یی، عبد ڭ صنعت و كسبنە قیاس ایدرسڭز. حالبوكە عبد ڭ الندن بر ذرّەیی اماتە ویاخود ایجاد ایتمك كلمز. بلكە یالڭز امور اعتباریە و تركیبیەدە بر صنعت و كسبی واردر. اوت، بو قیاس آلداتیجیدر، انسان كندینی اوندن قورتارامییور.
الحاصل: انسان كائناتدە ممكناتڭ اویلە بر قوّت و قدرتنی كورمەمشكە، ایجاد صِرف و اعدام محض ایتسین. حالبوكە حكم عقلیسی دە دائما اسّ الاساسی، مشاهداتدن نشأت ایدر. دیمك آثار الٓهیەیە ممكنات طرفندن باقییور.
حالبوكە حیرت افزا آثاریلە مثبت اولان قدرت صانعڭ جانبندن تماشا ایتمك كركدر. دیمك عبادڭ و كائناتڭ امور اعتباریەدن باشقە تأثیری اولمایان قوّت و قدرتلرڭ جنسندن اولان بر قدرت موهومە ایچندە صانعی فرض ایدرك، او نقطەدن شو مسئلەیە تماشا ایدییور.
حالبوكە واجب الوجودڭ جانبندن، قدرت تامّەسی نقطۀ نظرندن بو مسئلەیە تماشا ایتمك كركدر.
SAYFA 120
اشارت: برینڭ آثاری محاكمە اولونورسە، اونڭ خاصّەسنی نظرە آلمق لازمدر. ایشتە شو مسئلەدە ایدیلمەمشدر. زیرا بو مسئلەیە، عجز عبدڭ آرقەسندە، قدرتِ ممكناتڭ طرفندە، قیاسِ تمثیلٖینڭ پردەسی آلتندە تماشا ایدییور. حالبوكە تكوین عالمدە بر قسمنی مادّەسز ابداع و بر قسمی دخی مادّەدن انشا ایلە شو قدر حیرت فزا آثار معجزە ایلە قدرت كاملۀ الٓهیەیی كوسترمكلە برابر، اوندن صَرف نظر ایتمك، غائبی شاهد صورتندە كورمك اولان قیاس خادع ایلە و ابنای جنسنی محاكمە ایتدیگی كبی، بر قاعدۀ محدودە ایلە واجب الوجودە نظر ایدرلر. حتّی چوق مسئلەیی عقل سلیم معقول كوردیگی حالدە، اونلر غیر معقول توهّم ایدرلر.
تنبیه: مُخْتَرَعاتدن قطع نظر، مصنوعاتڭ اڭ ظاهر و منوّر و "ضیا" دیدكلری اولان نور عینِ عالمڭ قوانین عجیبەسی و اونڭ ثمرەسی و مثال مصغّری اولان نور بصرڭ نوامیس بدیعەسیلە منوّر و مصوَّر اولان كمال قدرت الٓهیەنڭ جانبندە، موازنە نقطۀ نظرندە غیر معقول و اوزاق توهّم اولونان مسائلە تماشا ایدیلیرسە، مأنوس و عین عقلڭ كیرپیكلری اورتەسندە كورولەجكدر.
تنبیه: ناصلكە، ضروریاتدن نظریات استنتاج اولونور. اویلە دە، آثار صانعڭ ضروریاتی، مخفیات صنعتنە برهاندر. ایكیسی برابر بو مسئلەیی اثبات ایدر.
تلویح: عجبا نظام عالمدەكی صنعتدن داها دقیق، داها عجیب، داها غریب، جنس قدرت ممكناتدن داها اوزاق، عقل تصوّر ایدەبیلیرمی؟ البتە ایدەمز. زیرا فنون.. كوستردكلری فوائد و حِكم ایلە بالضّرورە صانعڭ قصد و صنعت و حكمتنە شهادت ایتدكلرندن عقولی قبول ایتمەیە مضطر ایتمشلردر. یوقسە بو بدیهیاتدن اڭ كوچك بر حقیقتی، عقل كندی كندینە قالسە ایدی، قبول ایتمزدی.