MUHÂKEMÂT

88

و تصرّف ایچون دگلدر. دیمك متكلّم اوندە مسئول اولماز. اگر ایسترسەڭ بو بیتلرڭ ایچلرینە كیر. بر درجە سیرە شایان نقطەلر واردر:

ایشتە چال اولان آتنە بینمش، نازنین قارشیسندە كنچلنمك ایستەین اختیار بابانڭ صقالنڭ ایچنە باق، بلاغتڭ چوق آناختارلرینی بولاجقسڭ. آل، قاپیلری آچ، ایشتە: (قَالَتْ كَبِرْتَ وَشِبْتَ قُلْتُ لَهَا٭ هٰذَا غُبَارُ وَقَایِعِ الدَّهْرِ) یعنی، دیدی: "اختیار اولدڭ." دیدم: "دگلدر.. بلكە مصائبِ دهرڭ كورولتوسندن آیاقلری آلتندن چیقوب صقالمە قونمش بر بیاض غُباردر."

هم دە، (وَلَا یُرَوِّعْكِ ا۪یمَاضُ الْقَت۪یرِ بِهٖ٭ فَاِنَّ ذَاكَ ابْتِسَامُ الرَّأْیِ وَالْاَدَبِ) یعنی، "صقالمڭ بیاضلانمقلە پارلامسی سنی قورقوتماسین. زیرا نور متجسّم كبی دماغدن اریمش، صقالدن مجرا بولوب كندینی كوسترن فكر و ادبڭ تبسّمیدر."

هم دە، (وَعَیْنُكَ قَدْ نَامَتْ بِلَیْلِ شَب۪یبَةٍ٭ فَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَش۪یبٍ) یعنی، "كیجە كبی كنچلكدە كوزڭ نوم غفلتدە طالمش، آنجق صُبْحْ مثال اولان صقالڭ بیاضیلە اویانابیلدی."

هم دە، (وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَاحُ جَب۪ینَهُ٭ فَاقْتَصَّ مِنْهُ وَخَاضَ ف۪ی اَحْشَٓائِهٖ) یعنی، "جِریدی ایستەمك یولندە، صباح، آتمڭ یوزینە ید بیضاسیلە بر طوقات اوردی. آتم دخی قصاصنى آلمق ایچون طیّار اولان صبحە ایریشدی، یرە اوردی، ایچندە درت آیاغیلە كزیندی. دیمك آتم چالدر."

هم دە، (كَاَنَّ قَلْب۪ی وُشَاحَاهَٓا اِذَاخَطَرَتْ٭ وَقَلْبَهَا قُلْبُهَا فِی الصَّمْتِ وَالْخَرَسِ) یعنی، "قلبم معشوقمڭ كمری كبی حركت و خیش خیش ایتمكدە اونڭ قلبی ایسە اونڭ بیلەزیگی كبی سكون و سكوتدەدر. دیمك بلی اینجە، بیلگی قالین اولدیغی كبی، قلبم مشتاق، اونڭ قلبی مستغنیدر. دیمك حسن و عشقی و استغنایی و اشتیاقی بر طاش ایلە اورمشدر."

89

هم دە، (وَاَلْقٰی بِصَحْرَٓاءِ الْغَب۪یطِ بَعَاعَهُ٭ نُزُولَ الْیَمَانٖی ذِی الْعَیَابِ الْمُحَمَّلِ) یعنی، "تاجر یَمنی كبی یاغموردن كلن سیل، یوكلرینی؛ اَثقاللرینی غَبیط صحراسنە آتدی. ناصلكە بر تجّار آقشامدە بر كویە كلسە، كیجەدە كویلیلر رنگارنك اشیالرینی صاتون آلسەلر.. صباحلین هركس بر رنك ایلە سوسلنمش اولدیغی حالدە أوندن چیقییور. حتّی كویڭ چوبانی دخی قیرمیزی بر مندیلی باغلایور. اویلە دە، سیل صحرایە یوكنی آتدیغی كبی، تجارت خفیەیە بڭزر امتزاجات كیمیویە ایلە چیچكلرڭ نازنینلرینە كویا رنگارنك البسە آلینیر، دیكیلیر. حتّی چیچكلرڭ چوبانی اطلاقنە شایان اولان كَوَنْ [حاشیە] باشنی قیرمیزیلاشدیرییور."

هم دە، (غَارَ الْوَفَٓاءُ وَفَاضَ الْغَدْرُ وَانْفَرَجَتْ٭ مَسَافَةُ الْخُلْفِ بَیْنَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ) یعنی، "وفا، غَوْرِ انعدامە چكیلدی. طوفانِ غَدْر فورانە باشلادی. قَوِلْ و عمل اورتەسندە اوزون بر مسافە آچیلدی."

اوزاغە كیتمك ایستەمییورسەڭ، بو مقالەنڭ بر پارچە ماقبلنە نظر ایت. بو مسئلەیە نمونە اولمق ایچون چوق پارچەلری بولاجقسڭ. ازجملە:

"آیاتڭ دلائل اعجازینڭ مفتاحی و اسرار بلاغتنڭ كشافی، یالڭز بلاغت عربیەدر. فلسفۀ یونانیە دگلدر." ویاخود مقالۀ اُولٰیدە اولان مسئلۀ اُولٰینڭ خاتمەسندەكی اشارتە باق. ایشتە "خلقت دینیلن شریعت فطریە، مجذوب و مسافر اولان كرۀ ارضە فرض ایتمشدركە، شمسە اقتدا ایدن ییلدیزلرڭ صفندە طورمق، شذوذ ایتمەمك زیرا زمین، زوجیلە برابر{ اَتَیْنَا طَٓائِع۪ینَ} دیمشلردر. طاعت ایسە جماعتلە داها اَحسندر."

90

شیمدی تأمّل ایت! بو مثاللر، قارشو و آرقەلرندن اویلە مقاماتی كوستریركە، آرقەلرندن باشقە مقامات خیال میال كبی باشنی چیقارییور.

} [آلتنجی مسئلە]{

كلامڭ ثمراتی ایسە، طبقات مختلفەدە، صُوَر متعدّدەدە تشكّل ایدن معانیدر. شویلە: كیمیایە آشنا اولانلرە معلومدر: بر مادّەیی، مثلا آلتون كبی بر عنصری استحصال ایدیلدیگی وقت، ماكینە ویا فابریقە ایلە متعدّد بورولر ایلە مختلف ترسُّباتیلە، متنوّع تشكّلات ایلە طبقات متفاوتەدە كچر. اڭ نهایت اوندن بر قسم تحصّل ایدر. كلام دینیلن معانئ متفاوتەنڭ فوطوغرافیلە آلینمش مختصر بر خریطەنڭ استیعاب ایتدیگی كبی مفاهیم متفاوتەنڭ صورت تشكّلی بودركە:

تأثیرات خارجیەدن قلبڭ بر قسم احتساساتی اهتزازە كلمكلە میولات تولّد ایدر. اوندن هوائی معنالر بر درجە عقلڭ نظرینە ایلیشمكلە، عقلی كندینە متوجّه ایدر. صوڭرە او بخار حالندەكی معنا بر قسمی تكاثف ایتمكلە، تمایلات و تصوّراتڭ بر قسمی معلّق قالوب، بر قسم دخی تقطُّر ایتدیگندن، عقل اوڭا رغبت كوستریر. صوڭرە مایع حالندەكی قسمدن بر قسم تصلُّب و تحصّل ایتدیگندن، عقل اونی كلام ایچنە آلییور. صوڭرە او مُتصلِّبدن بر رسم مخصوص ایلە تمثّل و تجلّی ایتدیگندن، عقل اونڭ قامتنە كورە بر كلام مخصوص ایلە اونی كوسترر.

دیمك متشخِّص اولانی، كلامڭ صورت مخصوصەسی ایچنە آلییور. و تصلّب ایتمەینی فَحْوانڭ ألنە ویرر. و تحصّل ایتمەینی اشارت و كیفیت كلامە یوكلر. و تقطّر ایتمەینی كلامڭ مستتبعاتنە

91

حوالە ایدر. و تَبَخُّر ایتمەینی اسلوبڭ اهتزازاتنە و كلام ایلە رفاقت ایدن متكلّمڭ اطواریلە ربط ایدر. ایشتە بو سلسلەنڭ بورولرندن اسمڭ مسمّاسی و فعلڭ معناسی و حرفڭ مدلولی و نظمڭ مظروفی و هیئتڭ مفهومی و كیفیاتڭ مَرْموزی و مستتبعاتڭ مُشَارٌ اِلَیْهْلری و خطابی تشییع ایدن اطوارڭ محرّكلری، هم دە "دالّ بِا لْعِبَارە" نڭ مقصودی و "دالّ بِالْاِشارت" ڭ مدلولی و "دالّ بِالْفَحَوا" نڭ مفهوم قیاسیسی و "دالّ بِالْاِقْتضا" نڭ معنای ضروریسی و داها باشقە مفاهیم عمومًا بو سلسلەنڭ برر طبقەسندن اِنعقاد ایدر و شو معدندن چیقار. اگر سیر ایتمك ایسترسەڭ، كندی وجدانڭە باق، شو مراتبی كورەجكسڭ. شویلە:

سنڭ محبوبڭ، وقتا كوزیڭزڭ پنجرەسندن شعاع و برقِ حسننی وجدانڭزە القا ایدرسە، او عشق دینیلن نارِ مُوقَدَە بردن یاندیرمەیە باشلادیغندن، حسّیات التهابە باشلامقلە، آمال و میولات دخی هیجانە كلوب بردن او آماللر اوست قاتدەكی خیالڭ طاباننى دلر. امداد ایستەدكلرندن، او خزینة الخیالدە صف بستۀ حركت و محبوبڭ محاسننی اللرندە طوتمش ویاخود اونڭ محاسننی خاطرە كتیرمكلە تصویر ایدن، باشقەسنڭ محاسنی ایلە اشباع اولونمش اولان خیالات ایسە او آمالڭ امدادینە قوشارلر.. برابر هجوم ایدوب خیالدن لسانە قدر اینمكلە برابر، زُلالِ وصالە اولان میلی آرقەلرندە.. و فراقدن اولان تألّمی صاغدە.. و تعظیم و تأدیب و اشتیاقی صولە.. و ترحّم و لطفی اقتضا ایدن محبوبڭ محاسننی أوڭلرینە.. و هدیە اولارق مدیحەنڭ كرداننى و ثنانڭ دُرّلرینی اللرینە آلمقلە برابر، او (اَلنَّارُ الْمُوقَدَةُ عَلَی الْاَفْئِدَةِ) اطلاقنە شایان اولان او آتشی سوندیرمك ایچون زلالِ وصالی جلب ایدن توصیف بالفضائل ایلە عرض حاجت ایدرلر.

ایشتە باق، قاچ طبقاتدە بیلدیگڭ معنادن باشقە نە قدر معانی باشلرینی چیقاروب كورونویور.

92

اگر قورقمییورسەڭ، ابن فارضڭ ویا ابو طیّبڭ كوزلرندن مدهش اولان وجدانلرینە باق. و وجدانڭ ترجمانی اولان:

(غَرَسْتُ بِاللَّحْظِ وَرْدًا فَوْقَ وَجْنَتِهَا٭ حَقٌّ لِطَرْفِیَ اَنْ یَجْنِی الَّذ۪ی غَرَسَا)

هم دە، (فَلِلْعَیْنِ وَالْاَحْشَٓاءِ اَوَّلَ هَلْ اَتٰی٭ تَلَا عَٓائِدِی الْاٰس۪ی وَثَالِثَ تَبَّتِ)

هم دە، (صَدٌّ حَمٰی ظَمَئ۪ی لَمَاكَ لِمَاذَا٭ وَهَوَاكَ قَلْب۪ی صَارَمِنْهُ جُذَاذًا)

هم دە، (حَشَایَ عَلٰی جَمْرٍ ذَكِیٍّ مِنَ الْغَضَا٭ وَعَیْنَایَ ف۪ی رَوْضٍ مِنَ الْحُسْنِ تَرْتَعُ)

كور و دیڭلەكە، چندان كوزلری جنّتدە تنزّه ایدر، فقط وجدانلرندەكی جهنّم تعذیب ایدر. اویلە دە، محاسننە اشارت و استغناسنە رمز و تألّم فراقە ایما و شوقە تصریح و طلبِ وصالە تلویح و ترحّمنی جلب ایدن حسننە تنصیص ایتمكلە برابر، حسّیاتنی تحریك ایدن هیئت اطواریلە چوق خیالات رقیقەیی كوسترمشلردر.

اشارت: ناصل بر حكومتڭ انتظامندە، هر مأمورە استعدادی نسبتندە، وظیفە درجەسندە، خدمت مقدارنجە اجرت ویرمك لازمدر. اویلە دە، بویلە مراتب متفاوتەدن اختلاط ایدن معنالر ایسە، غرض كلّی اولان مَسُوقُ لَهُ الكلامڭ مركزینە قربیت نسبتندە و مقصودە خدمت درجەسندە، هر برینە عنایت و اهتمامدە حصّە و نصیبلرینی تقسیم عادل ایلە تفریق ایتمك كركدر. تاكە، او معادلتلە انتظام و او انتظامدن تناسب و او تناسبدن حُسن وِفاق و او حسن وفاقدن حسن معاشرت و او حسن معاشرتدن كلامڭ كمالنە بر میزان التعدیل چیقابیلسین. یوقسە وظیفەسی خدمتكارلق و طبیعتی چوجقلق اولانلر، بیوك رتبەیە كیرمكلە تكبّر ایدر. تكبّر ایتمكلە تناسبنی بوزوب معاشرتی تشویش ایدر. دیمك قیودات كلامڭ استعدادلرینی نظرە آلمق كركدر.

93

اوت، هر شیئی استعدادی نسبتندە ترفیع ایتمك لازمدر. زیرا كورونویوركە، كوز، بورون كبی بر اعضا نە قدر كوزل اولورسە، حتّی آلتوندن اولورسە، حدّندن بیوك اولدیغی حالدە صورتی چركین ایدر.

تنبیه: ناصل بعضًا اڭ كوچك بر نفر بر خدمتە، مثلا دوشمان اوردوسنە كشفِ رازە كیدر، مشیر كیدەمز. ویاخود بر كوچك طلبە یاپدیغی ایشی بیوك بر عالم یاپاماز. چونكە بیوك آدم هر شیدە بیوك اولمق لازم كلمز. هركس كندی صنعتندە بیوكدر. كذالك، او معانئ متزاحمە ایچندە بعضًا بر كوچك معنا ریاست ایدر. او قیمتدار اولویور. زیرا اونڭ وظیفەسی شیمدی كلەجك بر اسباب ایلە اهمّیتلیدر.

بوڭا اشارت ایدن و قیمتنە منار اولان صریح حكم و لازم قریبنڭ عدم صلاحیتیدركە، اونڭ خاطرەسی ایچون ارسال لفظ و سوق خطاب ایدیلسین و كلام دخی پوستەجیلق ایتسین. زیرا یا بدیهی و معلومدر، كورونویور.. ویاخود خفیف و ضعیفدر، اصل غرضدە اهمّیتی یوقدر. ویاخود اونی حسن تلقّی و قبول ایدەجك و اوڭا قولاق ویرەجك مخاطب یوقدر. ویاخود متكلّمڭ حالنە موافقت و تكلّمە داعی اولان آرزویە خدمت ایدەمز. ویاخود مخاطبڭ شأن و حیثیتنە امتزاج، استمزاج ایدەمز. ویاخود كلامڭ مقامندە و مستتبعاتڭ توابعندە اجنبی كورونویور. ویاخود غرضڭ محافظەسنە و لوازمڭ تداركنە مستعد دگلدر. دیمك هر بر مقامدە بو اسبابلردن یالڭز برینڭ سوزی دیڭلنیر. فقط عمومًا اتّحاد ایتسەلر، كلامی اڭ یوكسك طبقەیە چیقارتییورلر.

خاتمە: بعض معانئ معلّقە واردركە، بر شكل معیّنی و بر وطن خصوصیسی یوقدر. مفتّش كبی هر بر دائرەیە كیرر. بعض كندینە خصوصی بر لفظ طاقییور. بو معلّقاتڭ بر قسمی ایسە حرفیە

94

و هوائیە كبیدر. باشقە كلمە اونی دروننە چكر. بعضًا بر جملەیە، بلكە بر قِصّەیە نفوذ ایدر. نە وقت او جملەیی ازدیررسە، روح كبی او معنا تقطّر ایدر. مثلا حسرت و اشتیاق و تمدّح و تأسّف، اِلٰی اٰخِرِهٖ كبی معنالردر.

} [یدنجی مسئلە]{

بلاغتڭ عُقدۀ حیاتیەسی، تعبیر دیگر ایلە بیانڭ فلسفەسی ویاخود شعرڭ حكمتی ایسە، خارجیاتڭ نوامیسی و مقاییسنی تمثّل ایتمكدر. شویلە:

حقائق خارجیەدەكی قانونلری قیاس تمثیلی جهتیلە و دوران طریقیلە و وهمڭ تصرّفیلە شاعرانە اولان معنویات و احوالدە یرلشدیرمكدر. دیمك آیینە كبی، خارجدن انعكاس ایدن حقیقتڭ شعاعلرینى تمثّل ایدر. كویا كندی صنعت خیالیەسیلە و نقش كلامیسیلە خلقت و طبیعتی تقلید و مُحاكات ایدر.

اوت، كلامدە حقیقت اولماز ایسە دە، اڭ اقلّ شبیه و نظامندن استمداد ایتمك و اونڭ دانەسی اوزرندە سنبللنمك كركدر. فقط هر دانەنڭ مخصوص بر سنبلی واردر. بر بوغدای بر آغاچ قدر سنبللنمز. فلسفۀ بیان نظرە آلینماز ایسە، بلاغت خرافات كبی، خیال غُول كبی، سامعە حیرتدن باشقە بر فائدە ویرمز.

اشارت: فلسفۀ بیانیەیە مشابه، نحوڭ دخی بر فلسفەسی واردر. او فلسفە ایسە، واضعڭ حكمتنی بیان ایدر. كتب نحودە مذكور اولان مناسبات مشهورە اوزرینە مؤسَّسدر. مثلا، بر معمولە ایكی عامل داخل اولماز. و "هَلْ" لفظی، فعلی كوردیگی كبی صبر ایتمز، وصال ایستر. هم فاعل

95

قوّتلیدر، قوی اولان ضَمّەیی كندینە غصب ایدر. مسئلە، خارج و كائناتدە جاری اولان قانونلرڭ برر عكس مثالیسیدر.

تنبیه: بو مناسبات نحویە و صرفیە اولان حكمت واضع ایسە، فلسفۀ بیان درجەسندە اولماز ایسە دە، پك بیوك بر قیمتی واردر. ازجملە، استقرا ایلە ثابت اولان علوم نقلیەیی، علوم عقلیەنڭ صورتلرینە چویرییور.

} [سكزنجی مسئلە]{

معانئ بیانیەنڭ آشیلامەسی و تلقیحی و معنالرڭ بجایش و انقلابلری، كلمەنڭ معنای حقیقیسی، یا غرض ویاخود معنای معلّقەدن بریسنی تشرّب و ایچنە جذب ایتمكدر. زیرا ایچنە كیردیگی وقت، صاحب البیت اولان حقیقتە و اساسە دونویور. و اصل لفظڭ صاحبی اولان معنا ایسە بر صورت حیاتیەیە دونویور. اوڭا مدد ویرر. و مستتبعاتدن استمداد ایدر. بو سردندركە، كلمۀ واحدەنڭ معانئ متعدّدەسی اولویور. و بجایش و تلقیحات بوندن چیقار. بو نقطەدن غفلت ایدن، بیوك بر بلاغتی غائب ایدر.

اشارت: بر شی مَرْكب و بینیلمش ایسە (عَلٰی) لفظنە مستحق اولدیغی كبی، ظرف كبی ایچنە آلدیغندن (ف۪ی) لفظنی ایستر،{ تَجْر۪ی فِی الْبَحْرِ} كبی هم دە بر شی آلت اولدیغندن، (بَاءْ) لفظنی ایستر، (صَعَدْتُ السَّطْحَ بِالسُّلَّمِ) كبی. و مكان و مركب اولدیغندن، (ف۪ی و عَلٰی) لفظلرینی دخی ایستر. هم دە غایە اولدیغندن، (اِلٰی و حَتّٰی) لفظلرینی ایستر. علّت و ظرف اولدیغندن، (لَامْ و ف۪ی) لفظلرینی دخی ایستر،{ وَالشَّمْسُ تَجْر۪ی لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا} كبی. ایشتە سرمشق.. سن دە قیاس ایدەبیلیرسەڭ ایت!

96

تنبیه: بو متداخل معنالرڭ هانكیسی داها زیادە سنڭ غرضڭە تماس ایدر و مقصدە صلۀ رحم واردر، ایلری یە سور و اظهار ایت. باقیلری اوڭا تشییع ایدیجی یاپدیر. یوقسە سنڭ طرز افادەڭ حشمت و زینت بیانیەدن چیپلاق اولاجقدر.

} [طقوزنجی مسئلە]{

ارادۀ جزئیەیی و تصوّر بسیطی عاجز بیراقان كلامڭ یوكسك طبقەسی شودركە، متداخلًا متسلسل اولان مقاصدڭ تعدّدی.. و متناسلًا مرتبط اولان مطالبڭ تسلسلی.. و نتیجۀ واحدەیی تولید ایدن اصللرڭ اجتماعی.. و هر بری آیری آیری ثمرە ویرن فروع كثیرنڭ استنباطنە استعداد ویا تضمّنی ایلەدر. شویلەكە:

مقصد المقاصد اولان اڭ اوزاق و یوكسك هدف غرضدن آیریلوب كلمكدە اولان مقصدلر بربرینە مرتبط و بربرینڭ نقصانیتنی تكمیل و قومشولق حقّنی ادا ایتمكلە، كلامە وسعت و عظمت ویرر. كویا برینی وضع ایتمكلە أوتەكی و دیگری و باشقەسنی و داها باشقەسنی وضع ایدر. و صاغ و صولدە و هر جهتڭ نسبتنی كوزتمكلە بردن او مقاصدی، كلامڭ قصر مُشَیَّدەسنە قورویور. كویا چوق عقللری كندی عقلنە معاونت ایتمك ایچون استعارە ایتمش، استخدام ایدییور. صانكە او مجموع مقاصددە هر بر مقصد، تصاویر متداخلەدن مشتركٌ فیه بر جزؤدر.

ناصل متداخل تصویرلردە سیاه بر نقطەیی بر رسّام قویسە.. او نقطە برینڭ كوزی، أوتەكیسنڭ یوزینڭ خالی، بَریكیسنڭ بورننڭ دلیگی، باشقەسنڭ آغزی اولدیغی كبی، كلام عالیدە دخی اویلە نقطەلر واردر.

97

ایكنجی نقطە: قیاس مركّب و متشعَّب سرّیلە مطالب تناسل ایدوب تسلسل ایتمكدر. كویا متكلّم او مطالبڭ بقا و تناسلنڭ بر تاریخ طبیعیسنە اشارت ایدر. مثلا، عالم كوزلدر. دیمك صانعی، حكیمدر. عبث یاراتماز، اسراف ایتمز، استعداداتی مهمل بیراقماز. دیمك انتظامی دائما تكمیل ایدەجك. جگر شكاف و تحمّلسوز و امل ئولدیریجی، بتون كمالاتی زیر و زبر ایدن هجران ابدی اولان عدمی، انسانە مسلّط ایتمز. دیمك سعادت ابدیە اولاجقدر. اوچنجی مقالەنڭ ایكنجی شهادتنڭ مقدّمەسندە نبوّت مطلقەنڭ مبحثندە انسانڭ حیواندن اوچنجی جهت فرقی، بوڭا ایی بر مثالدر.

اوچنجی نقطە: نتیجۀ واحدەیی تناتُج ایدن اصول متعدّدەیی جمع و ذكر ایتمكدر. زیرا هر بر اصلڭ یوكسك نتیجە ایلە قصدًا و بالذّات ارتباطی اولماز ایسە، لااقل بر درجە اهتزازە و انكشافە كتیرر. كویا اصول دینیلن مظاهر و آیینەلرڭ اختلافیلە و نتیجە و متجلّٖینڭ وحدتیلە مقصدڭ تجرّدینە و علویتنە و حیات عالم دینیلن دوران عمومی تسمیە اولونان حیات كلّیە ایلە یاد ایدیلن حقیقتیلە كلامڭ قوّۀ حیاتیەسنڭ اتّصالنە اشارتدر. اوچنجی مقالەنڭ آخرندەكی اوچنجی مقصددە اولان برنجی مقصد بوڭا بر درجە مثالدر.

هم دە اوچنجی مقالەدە دردنجی مسئلە و مسلكدن اولان اشارت و ارشاد و تنبیه و محاكمە بوڭا مثالدر.

(فَانْظُرْ اِلٰی كَلَامِ الرَّحْمٰنِ الَّذ۪ی عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ فَبِاَیِّ اٰیَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰی هٰذِهِ الْحَق۪یقَةُ فَوَیْلٌ ح۪ینَئِذٍ لِلظَّاهِرِیّٖینَ الَّذ۪ینَ یحْمِلُونَ مَالَا یََفْهَمُونَ عَلَی التَّكْرَارِ)

اوت، ربّ عزّتڭ كلامنە دقّت ایدیلسە، بو حقیقت هر یردە نور كبی پارلار. اوت نور كبی كوشەلرندە و مَقاطعلرندە اجتماع ایدوب زلال بلاغت فیشقیرییور. نفرین او ظاهرپرستلرەكە، بو حقیقتدن غفلت ایدوب تكرارە حمل ایدییورلر.

98

دردنجی نقطە: كلامی اویلە افراغ ایتمك و استعداد ویرمكدركە، پك چوق فروعلرڭ تخوملرینی متضمّن و پك چوق احكامە مأخذ و پك چوق معانی یە وجوه مختلفە ایلە دلالت ایتمكدر. كویا بو استعدادی تضمّن ایلە كلامڭ قوّۀ نامیەسنڭ قوّتنە تلویح ایدر و حاصلاتنڭ كثرتنی كوسترر. صانكە او فروع و وجوهلرڭ محشری اولان مسئلەدە جمع ایدر، تاكە مزایا و محاسننی موازنت ایدوب هر بر فرعی بر غرضە سوق و هر بر وجهی بر وظیفەیە تعیین ایدر.

(فَانْظُرْ اِلٰی قِصَّةِ مُوسٰی فَاِنَّهَٓا اَجْدٰی مِنْ تَفَار۪یقِ الْعَصٰی اَخَذَهَا الْقُرْاٰنُ بِیَدِهِ الْبَیْضَٓاءِ فَخَرَّتْ سَحَرَةُ الْبَیَانِ مَحَبَّةً وَحَیْرَةً سَاجِد۪ینَ لِبَلَاغَتِهٖ)

اوت، قصّۀ موسی ؑ مشهور ضرب مثلدەكی تفاریق العصادن داها نافعدر. ناصل او عصا نە قدر پارچەلانسە یینە بر ایشە یارار. قصّۀ موسی دخی اویلەدر. بو خاصیتنە بناءًدركە، قرآن ید بیضایمعجز البیانیلەاو قصّەیی آلدی و صُوَرِ متعدّدەدە كوستردی. هر بر جهتی حسن استعمال ایتدی. فَنّ بیانڭ سَحَرەسی، بلاغتنە سجدە بَر زمینِ حیرت و محبّت ایتدیلر.

ای برادر! بو مسئلەدە اولان خیال میال بلاغت، بو اسالیب ایلە سڭا اویلە بر شجرەیی ترسیم ایدركە، جسیم عُروقی متشابِكە، اوزون بوغوملری متناسِقە و مُتَشَعِبْ داللری متعانِقە، میوە و ثمراتی متنوّعە اولان بر شجرۀ حقیقت سڭا تصویر ایدر. اگر ایسترسەڭ آلتنجی مسئلەیە تماشا ایت. زیرا چندان مشوّش ایسە، بر درجە بو مسئلەنڭ بر پارچەسنە مثال اولابیلیر.

تنبیه و اعتذار: ای برادر! بیلیرمكە شو مقالە سڭا غایت مغلق كورونویور. فقط نە چارە مقدّمەنڭ شأنی اجمال و ایجازدر. كتب ثالثەدە سڭا تجلّی ایدەجكدر.

99

} [اوننجی مسئلە]{

كلامڭ سلاستی ایسە، بر درجە حسّیاتدن طفرەلق و اشتباك ایتمەمك و طبیعتی تقلید و خارجە تمثّل و مسیل غرضدن سداد و مقصد و مستقرّڭ تمیّزیدر. شویلەكە:

كلامدە حسّیات دە تمام اولمادن چفتە آتمق، باشقەسیلە مزج ایتمك، سلاستنی تغییر ایدر. و نظامسز اشتباكدن توقّی و معانئ متسلسلەدە تَدَرُّجْ لازمدر.

هم دە صنعت خیالیەسیلە طبیعتە شاكردلك ایتمك كركدر. تا طبیعتڭ قوانینی اونڭ صنعتندە انعكاس ایدەبیلسین.

هم دە تصوّراتنى اویلە خارجیاتە مُحاكی و مشاكل ایتمك لازمدر. فرضا تصوّراتی دماغدن قاچوب خارجدە تجسّم ایتسەلر، خارج اونلری استلحاق و نسبلرینی انكار ایتمەسین و دیسین: "اونلر بنم" ویاخود "كَاَنَّهُ" ویاخود "بنم ولدمدر."

هم دە غرضڭ مسیلندە و قصدڭ مجراسندە تفرّق ایتمەمك ایچون سداد ایتمك، چَلە چَپە [حاشیە] تمایل ایتمەمكدر. تا جانبلر غرضڭ قوّتنی تشرّب ایتمكلە اهمّیتسز ایتمەسین. بلكە كوشەلر، تضمّن ایتدكلری طراوت و لطافتیلە زن آو كبی غرضە امداد و قوّت ویرمك كركدر.

هم دە قصدڭ مستقری تمیّز و اَغراضڭ ملتقاسی تعیّن ایتمك، سلاستڭ سلامتنە لازمدر.

100

} [اون برنجی مسئلە]{

بیانڭ سلامت و صحّتی ایسە، حكمی، لوازم و مبادیسیلە و آلاتِ مدافعەسیلە اثبات ایتمكدر. شویلەكە:

بر حكمڭ لوازمنی اخلال ایتمەمك، راحتلغنى بوزمامق و نظرە آلمق و مبادیسندن استمداد حیات ایتمك ایچون مراجعت ایتمك و هجوم ایدن اوهامڭ اعتراضاتنە مقابلە ایدەجك سؤٓال مقدّرە جواب اولان قیوداتیلە تقلّد ایتمك كركدر. دیمك، كلام میوەدار بر آغاچدر. جنایت و اجتنادن حمایت ایتمك ایچون دیكنلری و سونكولری دیزیلمشلر. كویا او كلام، بر چوق مناظراتڭ نتیجەسی و پك چوق محاكماتڭ زبدەسی اولدیغندن، غایت علوی اولارق اوهامڭ شیاطینی، اِستراق سمع ایدەمزلر.. اگری نظر ایلە باقامازلر. كویا متكلّم آلتی جهتنی نظرە آلوب، اطرافنە بر سور چكمشدر. یعنی موضوع ویاخود محمولڭ تقییدیلە.. ویاخود توصیف ایلە.. ویاخود باشقە جهتلە وهمڭ هجومنە مساعد نقطەلردە برر مدافع مهیّا ایدرك، باشدن آشاغی یە قدر مقدّر سؤٓاللرە جواب حكمندە اولان قیوداتیلە مجهّز ایتمكدر.

اگر بوڭا مثال ایسترسەڭ، شو كتاب بِتمامِهٖ بوڭا اوزونجە بر مثالدر. لَاسِیَّما، مقالۀ ثالثە اڭ پارلاق بر مثالدر.

101

} [اون ایكنجی مسئلە]{

كلامڭ سلامت و رَنْدَشْلنمەسی و اعتدال مزاجی ایسە، هر قیدڭ استحقاق و استعدادینە كورە عنایتی تقسیم و خلعت اسلوبی توزیع و كییدیرمكدر. هم دە حكایتدە اولورسە، متكلّم كندینی مَحْكِیٌّ عَنْهْ یرندە فرض ایتمك كركدر. شویلە:

اگر باشقەسنڭ حسّیات و افكارینڭ تصویرندە ایسە مَحْكِیٌّ عَنْهە حلول ایتمك و اونڭ قلبندە مسافر اولمق و لسانیلە تكلّم ایتمك كركدر. اگر كندی مالندە تصرّف ایتسە، علامت قیمت اولان اعتبار و اهتمامڭ تقسیمندە هر قیدڭ استحقاق و استعداد و رتبەسنی نظرە آلمق ایلە تقسیمندە عدالت و اسلوبلردە استعدادڭ قامتنە كورە كسمكدر. تا هر بر مقصد اونڭ مناسبندە اولان اسلوبدن جلوەكر اولابیلسین. زیرا اسلوبڭ اساسلری اوچدر:

برنجیسی: اسلوبُ مجرّددر. سیّد شریفڭ و نصیرُ الدّین طُوسٖينڭ سادە اولان معرَضِ كلاملری كبی.

ایكنجیسی: اسلوبُ مزیّندر. عبد القاهرڭ "دلائل الاعجاز" و "اسرار البلاغە" سندەكی مُشَعْشَعْ و پارلاق كلامی كبی.

اوچنجیسی: اسلوبُ عالیدر. سكّاكی و زمخشری و ابن سینانڭ بعض محتشم كلاملری كبی. ویاخود شو كتابڭ مأٓلندەكی عربیّ العبارە، لاسیّما مقالۀ ثالثەدەكی مشوّش، فقط محكم پارچەلری كبی. زیرا موضوعڭ علویتی شو كتابی اسلوب عالی یە افراغ ایتمشدر. یوقسە بنم صنعتمڭ تأثیری جزئیدر.

الحاصل: اگر الٓهیات و اصول بحث و تصویرندە ایسەڭ، شدّت و قوّت و هیبتی تضمّن ایدن اسلوب عالیدن آیریلمامق كركدر. اگر خطابیات و اقناعیاتدە ایسەڭ، زینت و پارلاقلق و ترغیب

Risale-i Nur'u uygulamada okuyunDaha iyi okuma deneyimi, kaldığınız yerden.
Uygulamada Aç