Hayrat Yardım, dünya genelinde ihtiyaç sahiplerine ulaştırdığı bağış ve yardımlarla bir iyilik köprüsü kurar. Siz de bu hayra ortak olun.
Hayrat Yardım'a Bağış Yap
SAYFA 6
أی بنم شو كتابمە امعانِ نظر ایلە نظر ایدن ذات! معلومڭ اولسون، بو كتابلە ایستەدیگم خدمت بودر: اسلامیتدە اولان طریق مستقیمی كوسترمكلە اهل تفریط اولان اعدایِ دینڭ تشكیكاتنى ردّ و یوزلرینە اورمقلە برابر. طریق مستقیمڭ اوتەكی جانبنى و صَدیق احمق عنواننە لایق اولان اهل افراط و ظاهرپرستلرڭ توهّملرینی طرد و اصلسزلغنی كوسترمك. و اصل رهبر حقیقت و عالم اسلامیتڭ اقبال و استقبالنە یول آچان و صراط مستقیمدە كمالِ امیدِ ظفر ایلە چالیشان محقّقین اسلام و عاقل صدّیقلرە یاردیم ایتمك و قوّت ویرمكدر. الحاصل، مقصدم، اول الماس قیلیجە صَیْقل اورمقدر.
اگر سؤٓال ایدرسەڭ: سنڭ بو تلاشڭ و علوم متعارفە حكمنە كچن شیلرە برهان كتیرمەیە نە لزوم واردر؟ زیرا تلاحق افكار و تجارُبڭ كشفیاتیلە میدان بداهتە كلن مسائلە برهان كتیرمك، معلومی اعلام دیمكدر؟
جوابًا دیرم: مع التّأسف بنم ایلە شو زمانڭ قطعەسندە اشتراك ایدن جملەسی، اگر چندان، صورتًا اون اوچنجی عصرڭ اولادیدرلر، فقط فكر و ترقّی جهتیلە قرون وسطانڭ یادگارلریدرلر. كویا معاصرلریمز، اوچنجی عصرڭ نهایتندن اون اوچنجی عصرە قدر كچمش اولان عصرلرڭ فهرستەسی ویاخود انموذجی ویاخود مَلَز بر قوِمدرلر. حتّی بو زمانڭ چوق بدیهیاتی، اونلرجە موهومات صاییلیر.
SAYFA 7
} [مقدّمە]{
بو كتاب، اوچ مقالە ایلە اوچ كتاب اوزرینە مرتَّبدر.
برنجی مقالە، عنصر حقیقتڭ ویاخود بعض مقدّمات و مسائل ایلە اسلامیتە صَیْقل اورمەنڭ بیانندەدر. ایكنجی مقالە، عنصر بلاغتی كشف ایدر. اوچنجیسی، عنصر عقیدە ایلە اَجْوِبۀ ژاپونِیە بیانندەدر. كتابلر ایسە، قرآندە اشارت اولونان علم السّما و علم الارض و علم البشری تحقیق ایلە بر نوع تفسیردر.
} [برنجی مقالە]{
مقصدە عروج ایتمك ایچون مقدَّمەلردن استمداد ایتمك، اهل تحقیقڭ دستورلرندندر. اویلە ایسە بز دە اون ایكی باصاماقلی بر مردیون یاپاجغز.
} [برنجی مقدَّمە]{
تقرّر ایتمش اصولدندر: عقل و نقل تعارض ایتدكلری وقتدە، عقل اصل اعتبار و نقل تأویل اولونور. فقط او عقل، عقل اولسە كركدر.
هم دە تحقّق ایتمش: قرآنڭ هر بر طرفندە انتشار ایدن مقاصد اساسیە و عناصر اصلیە درتدر. اونلر دە. اثبات صانع واحد و نبوّت و حشر جسمانی و عدالتدر.
SAYFA 8
یعنی حكمت طرفندن كائناتە ایراد اولونان سؤٓاللرە شویلە: "ای كائنات! نرەدن و كیمڭ امریلە كلییورسڭز؟ سلطانڭز كیمدر؟ دلیل و خطیبڭز كیمدر؟ نە ایدەجكسڭز؟ و نرەیە كیدەجكسڭز؟" قطعی جواب ویرەجك یالڭز قرآندر.
اویلە ایسە قرآندە مقاصددن باشقە اولان كائنات بحثی استطرادیدر. تا صنعتڭ انتظامیلە صانع ذو الجلالە استدلال یولی كوستریلسین.
اوت، انتظام كورونور و كمال وضوح ایلە كندینی كوستریر. صانعڭ وجود و قصد و ارادەسنە قطعیًّا شهادت ایدن انتظام صنعت، كائناتڭ هر جهتندە بویننی قالدیرارق، هر جانبندن لمعان ایدن حسن خلقتی نظر حكمتە كوسترییور. كویا هر بر مصنوع، برر لسان اولوب صانعڭ حكمتنی تسبیح ایدییور. و هر بر نوع، پارماغنی قالدیرارق شهادت و اشارت ایدییور.
مادام مقصد بودر و مادام كائناتڭ كتابندن انتظامە اولان رموز و اشاراتنی تعلّم ایدییورز. و مادام نتیجە بر چیقار. تشكّلات كائنات نفس الامردە ناصل اولورسە اولسون، بزە بالذّات تعلّق ایتمز. فقط او مجلس عالئ قرآنی یە كیرمش اولان كائناتڭ هر فردی درت وظیفە ایلە موظّفدر:
برنجیسی: انتظام و اتّفاق ایلە سلطان ازلڭ سلطنتنی اعلان.
ایكنجیسی: هر بری برر فنّ حقیقینڭ موضوع و منتخبی اولدقلرندن، اسلامیت فنون حقیقیەنڭ زبدەسی اولدیغنی اظهار.
اوچنجیسی: هر بری برر نوعڭ نمونەسی اولدقلرندن، خلقتدە جاری اولان قوانین و نوامیس الٓهیەیە اسلامیتی تطبیق و مطابق اولدیغنی اثبات. تا او نوامیس فطریەنڭ امدادیلە، اسلامیت
SAYFA 9
نشو و نما بولسون. اوت، بو خاصّیتلە دین مبین اسلام، سائر هوا و هوس ایچندە معلّق و مددسز، بعضًا ایشیق و بعضًا ظلمت ویرن و چابوق تغیّرە یوز طوتان دینلردن ممتاز و سرفرازدر.
دردنجیسی: هر بری برر حقیقتڭ نمونەسی اولدقلرندن، افكاری حقائق جهتنە توجیه و تشویق و تنبیه ایتمكدر.
ازجملە: قرآندە قسم ایلە تمیّز ایتمش اولان اجرام علویە و سفلیەیی تفكّردن غفلت ایدنلری دائما ایقاظ ایدرلر. اوت، قَسَمات قرآنیە، نوم غفلتدە طالانلرە قَرْعُ الْعَصَادر.
شیمدی تحقّق ایتمش، شو شویلەدر. اویلە ایسە، شك و شبهە ایتمەمك لازمدركە، معجز و اڭ یوكسك درجۀ بلاغتدە اولان قرآن مرشد، اسالیب عربە اڭ موافقی و طریق استدلالڭ اڭ مستقیم و اڭ واضحی و اڭ قیصەسنى اختیار ایدەجكدر. دیمك، حسّیات عامّەیی تفهیم و ارشاد ایچون، بر درجە احترام ایدەجكدر. دیمك، دلیل اولان انتظام كائناتی اویلە بر وجه ایلە ذكر ایدەجككە، اونلرجە معروف و عقللرینە مأنوس اولا. یوقسە دلیل، مدّعادن داها خفی اولمش اولور. بو ایسە، طریق ارشادە و مسلك بلاغتە و مذهب اعجازە مخالفدر.
مثلا، اگر قرآن دیسە ایدی: یَا اَیُّهَا النَّاسْ! فضادە اوچان مجذوب و مسافر و متحرّك اولان كرۀ زمینە و جریانیلە برابر مستقرّندە استقرار ایدن شمسە و اجرام علویەیی بربریلە باغلایان جاذبۀ عمومیەیە و فضایِ غیر متناهیدە دال و بوداقلری منتشر اولان شجرۀ خلقتدن، عناصر كثیرەدن اولان مناسبات كیمیویەیە نظر و تدبّر ایدیڭز. تا صانع عالمڭ عظمتنی تصوّر ایدەسڭز.
SAYFA 10
ویاخود: او قدر كوچكلگیلە برابر بر عالم حیوانات خردەبینیەیی استیعاب ایدن بر قطرە صویە، عقلڭ خردەبینیلە تماشا ایدیڭز. تا صانع كائناتڭ هر شیئە قادر اولدیغنی تصدیق ایدەسڭز.
عجبا او حالدە، دلیل مدّعادن داها خفی و داها محتاج ایضاح اولمازمی ایدی؟ هم دە اونلرجە مُظْلِم بر شیلە، حقیقتی تنویر ایتمك ویاخود اونلرڭ بداهت حسلرینە قارشو مغالطۀ نفس كبی بر امرِ غیر معقولە تكلیف اولمازمی ایدی؟ حالبوكە اعجاز قرآن پك یوكسك و پك منزّهدركە، اونڭ صافی و پارلاق دامننە، اخلالِ افهام اولان غُبار قونابیلسین.
بونڭلە برابر قرآن معجز البیان آیات بیّناتڭ تلافیفندە مقصد حقیقی یە تلویح و اشارت ایتدیگی كبی، بعض ظواهرِ آیاتی، كنایەدە اولدیغی كبی، مقصدە مَنار ایتمشدر.
هم دە اصول مقرّرەدندر: صدق و كذب، یاخود تصدیق و تكذیب، كنایات و امثاللرندە، فنّ بیاندە "معانئ اولٰی" تعبیر اولونان صورتِ معنایە راجع دگلدرلر. آنجق "معانئ ثَانَوِیَە" ایلە تعبیر اولونان مقصد و غرضە توجّه ایدرلر. مثلا: "فلانڭ قیلیجنڭ بندی اوزوندر" دینیلسە، قیلیجی اولماز ایسە دە، فقط قامتی اوزون اولورسە، یینە حكم طوغریدر، یالان دگلدر. هم دە ناصل كلامدە بر كلمە، استعارەیە قرینۀ مجازدر. اویلە دە، كلمۀ واحدە حكمندە اولان كلام اللّٰهڭ بر قسم آیاتی، سائر اخواننڭ حقیقت و جوهرلرینە قرینە و رَهْنُما و قومشولرینڭ قلبلرندەكی سرّلرە دلیل و ترجمان اولویورلر.
الحاصل: بو حقیقتی پیشِ نظرە كتیرەمەین و آیتلری موازنە و طوغری محاكمە ایدەمەین، مشهور بكتاشی كبیكە، نمازڭ تركندە تعلُّل یولندە دیمش: "قرآن دییور: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلٰوةَ} ایلریسنە دە حافظ دگلم." نظر حقیقتە قارشو مسخرە اولاجقدر.
SAYFA 11
} [ایكنجی مقدَّمە]{
ماضیدە نظرٖی اولان بر شی، مستقبلدە بدیهی اولابیلیر. شویلە تحقّق ایتمشدر: عالمدە میل الاستكمال واردر. [حاشیە] اونڭ ایلە خلقت عالم، قانون تكاملە تابعدر. انسان ایسە، عالمڭ ثمرات و اجزاسندن اولدیغندن، اوندە دخی میل الاستكمالدن بر میل الترقّی موجوددر. بو میل ایسە، تلاحق افكاردن استمداد ایلە نشو و نما بولور. تلاحق افكار ایسە، تكمّل مَبادی ایلە انبساط ایدر. تكمّل مبادی ایسە، فنون اَكْوانڭ تخوملرینی صُلب خلقتدن زمانڭ تربیە كردەسی بر زمینە القا ایلە تلقیح ایدر. او تخوملر ایسە، تدریجی تجربەلر ایلە بویور و نشو و نما بولور.
بوڭا بناءًدر: بو زماندە بدیهیە و علوم عادیە صیرەسنە كیرمش پك چوق مسائل وار. زمان ماضیدە غایت نظرٖی و خفی و برهانە محتاج ایدیلر. زیرا كورویورز: شیمدیلك جغرافیە و قوزموغرافیە و كیمیا و تطبیقات هندسیەدن چوق مسائل واركە، مبادی و وسائطڭ تكمّلیلە و تلاحق افكارڭ كشفیاتیلە، بو زمانڭ چوجقلرینە دخی مجهول قالمامشلردر. بلكە اویونجاق كبی اونلر ایلە اوینایورلر.
حالبوكە ابن سینا و امثالنە نظرٖی و خفی قالمشلردر. حالبوكە حكمتڭ پدری حكمندە اولان ابن سینا، شدّت ذكا و قوّت فكر و كمال حِكَمیە و وسعت قریحە نقطەسندە بو زمانڭ یوزلرجە
SAYFA 12
حكماسیلە موازنە اولونسە، ترجّح ایدوب و آغیر كلەجكدر. نقصانیت ابن سینادە دگل. چونكە ابن زماندر. اونی ناقص بیراقان، زمانڭ نقصانیتی ایدی.
عجبا بدیهی دگلمیدركە، قُولُومْبُ ذوفونڭ سبب اشتهاری اولان یڭی دنیانڭ كشفی، فرضا بو زمانە قدر قالمش اولسە ایدی، قاپتان آراسندە هیچ قیمتی اولمایان بر قاییق صاحبی دە یڭی دنیایی اسكی دنیایە قومشو ایتمەیە مقتدر اولاجقدی. اوّلكی كشّافڭ تَبَحُّر فكرینە و مهالكیاقتحامنەبدل، بر كوچك سفینە ایلە بر پوصولە كفایت ایدەجكدی.
فقط بونڭلە برابر شیمدی كلەجك بر حقیقتی نظر دقّتە آلمق لازمدر. شویلەكە: مسائل ایكی قسمدر. بریسندە تلاحق افكار تأثیر ایدر. بلكە اوڭا متوقّفدر. ناصلكە، مادّیاتدە بیوك بر طاشی قالدیرمق ایچون تعاون لازمدر. قسمِ دیگریدە اساس اعتباریلە تلاحق و تعاون تأثیرسزدر. بیڭ دە، بر دە بردر. ناصلكە خارجدە بر اوچوروم اوزرندن آتلامق ویاخود طار بر یردن كچمكدە كلّ و كلّ واحد بردر. تعاون فائدە ویرمز.
بو قیاسە بناءً فنونڭ بر قسمی، بیوك طاشڭ قالدیریلمسی كبی تعاونە محتاجدر. بونلرڭ اكثری، علوم مادّیەدندر. دیگر بر قسمی، ایكنجی مثالە بڭزر. تكمّلی، دفعی، یاخود دفعی كبی اولور. بو ایسە، اَغلبی معنویات ویا علوم الٓهیەدندر. لكن، اگر چندان تلاحق افكار بو قسمِ ثانینڭ ماهیتنی تغییر و تكمیل و تزیید ایدەمز ایسە دە، برهانلرڭ مسلكلرینە وضوح و ظهور و قوّت ویرر.
هم دە نظر دقّتە آلمق لازمدركە، كیم بر شیدە چوق توغّل ایتسە، غالبًا باشقەسندە غبیلشمەسنە سببیت ویرر. بو سرّە بناءًدركە، مادّیاتدە توغّل ایدن، معنویاتدە غبیلشیر و سطحی اولور. بو نقطەیە نظرًا، مادّیاتدە مهارتی اولانڭ معنویاتدە حكمی حجّت اولمەسنە
SAYFA 13
سبب اولمادیغی كبی، چوق دفعە سوزی دخی شایان استماع دگلدر. اوت، بر خستە، طبّی هندسەیە قیاس ایدرك، طبیبە بدلًا مهندسە مراجعت ایدوب كوستردیگی علاجی استعمال ایدر ایسە، اقرباسنە تعزیە ویرمەیە دعوت و كندیسی ایچون قبرستان فنانڭ خستەخانەسنە نقل مكان ایتمك ایچون بر راپوری ایستەمك دیمكدر.
كذالك، حقائق محضە و مجرّدات صِرفەدن اولان معنویاتدە، مادّیونڭ حكملرینە مراجعت و فكرلریلە استشارە ایتمك، عادتا لطیفۀ ربّانیە دینیلن قلبڭ سكتەسنی و جوهر نورانی اولان عقلڭ سكراتنی اعلان ایتمك دیمكدر. اوت، هر شیئی مادّیاتدە آرایانلرڭ عقللری كوزلرندەدر. كوز ایسە معنویاتی كورەمز.
} [اوچنجی مقدَّمە]{
اسرائیلیاتڭ بر طائفەسی و حكمت یونانیەنڭ بر قسمی، دائرۀ اسلامیتە دخول ایتمەلریلە، دین سوسیلە كورونەرك، افكاری اختلالە ویردیلر. شویلەكە: او نجیب قومِ عرب، زمان جاهلیتدە بر امّت اُمّیە ایدی. وقتاكە ایچلرندن حق تجلّی ایدوب استعدادِ حسّیاتلری اویاندی دە، میداندە یول آچان دین مبینی كوردكلرندن، عموم رغبات و میللری، یالڭز دینڭ معرفتنە انحصار أیلەدیلر. فقط كائناتە اولان نظرلری تشریحات حِكمیە نظریلە دگل، بلكە استطرادًا، یالڭز استدلال ایچون ایدی. اونلرڭ او حسّاس ذوق طبیعیلرینە الهام ایدن، یالڭز اونلرڭ فطرتلرینە مناسب اولان كنیش و علوی محیطلری و صافی و مستعد اولان فطرت اصلیەلری تعلیم و تربیە ایدن یالڭز قرآن ایدی.
SAYFA 14
بوندن صوڭرە قوم عرب سائر اقوامی بَلْعْ ایتدیگی كبی، مِلَلِ سائرەنڭ معلوماتلری دخی مسلمان اولمەیە باشلادیغندن، محرَّفە اولان اسرائیلیات ایسە وَهْبْ، كَعْبْ كبی علمای اهل كتابڭ اسلامیتلرینڭ جهتیلە عربلرڭ خزائن خیالاتنە بر مجرا و منفذ بولارق او افكار صافیەیە قاریشدیلر.
هم صوڭرە دە احترام دخی كوردیلر. زیرا علمای اهل كتابدن اسلامیتە كلنلر، اسلامیت شرفیلە غایت جلالت و تكمّل ایتدكلرندن، معلومات مزخرفۀ سابقەلری مقبولە و مسلَّمە كبی اولدیلر، ردّ ایدیلمدی. چونكە اسلامیتڭ اصولنە مصادِم اولمادیغندن، حكایات كبی روایت اولونور ایكن، اهمّیتسزلگی ایچون تنقیدسز دیڭلنیرلر ایدی. فقط حیفا! صوڭرە حق اولارق قبول ایدیلدیلر، چوق شُبَهْ و شُكوكاتە سببیت ویردیلر.
هم دە وقتاكە شو اسرائیلیات، كتاب و سنّتڭ بعض ایماآتلرینە مرجع و بعض مفاهیملرینە بر مناسبتلە مأخذ اولابیلیرلر ایدی. فقط آیات و حدیثڭ معنالری دگل. بلكە فرضا طوغری اولسەلر ایدی، ماصدق و افرادندن اولمەلری ممكن اولدیغندن، سٓوء اختیارلریلە باشقە بر مأخذی بولمایان ویا عطف نظر ایتمەین ظاهرپرستلر، بعض آیات و احادیثی او حكایات اسرائیلیەیە تطبیق ایدرك تفسیر أیلەدیلر. حالبوكە قرآنی تفسیر ایدەجك، یینە قرآن و حدیث صحیحدر. یوقسە احكامی منسوخ اولدیغی كبی، قَصصی دخی محرَّفە اولان انجیل و تورات دگلدر.
اوت، ماصدق ایلە معنا آیریدرلر. حالبوكە ماصدق اولمەیە ممكن اولان شی، معنا یرینە اقامە اولوندی. چوق دە امكانات وقوعاتە قاریشدیریلدی.
هم دە وقتا حكمت یونانیەیی مسلمان ایتمك ایچون مأمونڭ عصرندە ترجمە اولوندی. فقط پك چوق
SAYFA 15
اساطیر و خرافاتڭ منبعندن چیقان او حكمت، بر درجە متعفِّنە اولدیغندن، صافیە اولان افكارِ عربڭ ایچلرینە تداخل ایتدیگندن، بر درجە افكارلری قاریشدیردیغی كبی، تحقیقدن تقلیدە بر یول آچدی.
هم دە آب حیات اولان اسلامیتدن قریحۀ فطریەلریلە استنباط ایتمەیە قابل ایكن، او حكمتڭ تَلَمُّذینە تنزّل ایتدیلر. اوت، ناصلكە اختلاطِ اَعجام ایلە كلام مُضَرٖینڭ مَلكەسی فسادە یوز طوتمقلە، محقّقین علما او مَلكەیی محافظە ایتمك ایچون، علوم عربیەنڭ قواعدینی تدوین ایتدیلر.
اویلە دە، شو حكمت و اسرائیلیات دخی، دائرۀ اسلامیتە دخوللریلە برابر، بعض نَقَّادِ محقّقینِ اسلام تمییز و تصفیەلرینە تشبّث ایتدیلر. فقط حیفا، تمامیلە موفّق اولامدیلر.
ایش بو قدر دە قالمدی. چونكە تفسیر قرآنە صَرْفِ همّت ایدیلدیگی وقت، بعض اهل ظاهر، قرآنڭ نقلیاتنى بعض اسرائیلیاتە تطبیق و بر قسم عقلیاتنى دخی حكمت مزبورەیە توفیق ایتدیلر. چونكە كوردیلركە، قرآن معقول و منقولە مشتملدر. حدیث دە اویلە. صوڭرە كتاب و سنّتڭ بعض نقلیات صادقەلریلە و بعض محرَّف اسرائیلیاتڭ اورتەسندە بر مطابقت و مناسبت استنباط ایتدیلر.
هم دە حقیقی اولان عقلیاتلریلە موهوم و مُمَوَّهْ اولان شو حكمت آراسندە بر مشابهت و موافقت توهّم أیلەدكلرندن، شو مطابقت و مشابهتی كتاب و سنّتڭ معنالرینە تفسیر و مقصدلرینە بیان ظن ایدوب حكم أیلەدیلر. كلّا! ثمّ كلّا! زیرا كتاب معجز البیانڭ مِصداقی اعجازیدر. مفسّری اجزاسیدر. معناسی ایچندەدر. صدفی دە دُرّدر، مَدَر دگلدر. فرضا، بو مطابقتی اظهار ایتمكدن مقصد، او شاهد صادقڭ تزكیەسی ایچون اولسە دە، یینە عبثدر.
SAYFA 16
زیرا قرآن مبین، اوڭا مقالید انقیادی تسلیم ایدن اویلە عقل و نقلڭ تزكیەلرندن پك یوكسك و غَنیدر. چونكە او، اونلری تزكیە ایتمزسە. شهادتلری مسموع اولاماز. اوت، ثریّایی ثرادە دگل، سمادە آرامق كركدر. قرآنڭ معانیسنی دە اصدافندە آرا. یوقسە قارمە قاریشیق اولان سنڭ جیبڭدن آرامە. زیرا بولامییورسڭ. بولسەڭ دە سكّۀ بلاغت اولمادیغندن قرآن قبول ایتمز.
زیرا مقرّردر: اصل معنا اودركە، الفاظ اونی صِماخدە بوشالتدیغی كبی، ذهنە نفوذ ایدرك وجدان دخی تشرّب ایتمكلە، ازاهیر افكاری فیضیاب ایدن شیدر. یوقسە باشقە شیئڭ كثرت توغُّلندن سنڭ خیالڭە تداخل ایدن بعض احتمالات. ویاخود حكمتڭ اباطیلندن و حكایاتڭ اساطیرندن سرقت ایدوب جیبدە طولدیرارق صوڭرە آیات و احادیثڭ تلافیفندە كیزلتمك، چیقارتمق، الدە طوتمق، چاغیرمقكە: "بودر معنا، كلیڭز، آلیڭز" دیدیگڭ وقت آلاجغڭ جواب شودر:
یاهو! ایشتە سنڭ معناڭ سیلیكدر. سكّەسی تقلیددر، نقّاد حقیقت ردّ ایدر. سلطانِ اعجاز دخی اونی ضرب ایدنی طرد ایدر. سن آیت و حدیثڭ نظاملرینە تعرّض ایتدیگڭدن، آیت شكایت ایدوب حاكم بلاغت سنڭ خولیاڭی، سنڭ خیالڭدە حپس ایدەجكدر. و مشترئ حقیقت دخی سنڭ بو متاعڭی آلمایاجقدر. زیرا دییەجك: آیتڭ معناسی دُرّدر. بو ایسە مَدَردر. حدیثڭ مفهومی مُهَج، بو هَمَجدر.
[تنویر ایچون بر ضرب مثل]
كردلرڭ امثال اَدبیەسندندر: بر آدمڭ اسم عَلُو ایمش. بال خیرسزلایوردى. اوڭا دینیلدی: خیرسزلغڭ تبیّن ایدەجكدر. او دە آلداتمق ایچون بر بوش پتكدە یبانجی آریلری طولدیروب بالی باشقە یردن خیرسزلار، كُوَاردە صاقلایور ایدی. بری سؤٓال ایتسە ایدی، دیردی: "بو، بال مهندسی
SAYFA 17
اولان آریلریمڭ صنعتیدر. "صوڭرە دە آریلری ایلە قونوشدیغی وقت، مشترك بر لسان ایلە (وِیزْ وِیزْ ژِوَه هِنْگِوٖینْ ژِمِنْ) دیردی. یعنی:" طَنین سزدن، بال بندن. "
ای تشهّی و هوس ایلە تأویل ایدیجی افندی! بو تشبیه ایلە تسلّی ایتمە. زیرا بو تشبیه تمثیلدر. سنڭ معناڭ بال دگل، زهردر. او الفاظ آریلر دگل، بلكە قلب و وجدانە ارواح حقائقی وحی ایدن او كتاب كاملڭ كلماتی، ملائكە كبیدرلر. حدیث، معدن حیات و ملهِم حقیقتدر.
الحاصل: افراط كبی تفریط دە مضردر، بلكە داها زیادە. فقط افراط، تفریطە سبب اولدیغندن، داها قباحتلیدر. اوت، افراط ایلە مسامحەنڭ قاپیسی آچیلدی. چوروك شیلر او حقائق عالیەیە قاریشدیغندن، اهل تفریط ایلە انصافسز اولان اهل تنقید، غایت حقسزلق اولارق شو چوروك شیلرڭ یوزر مثلنە اولان حقائق عالیە ایچندە كوردكلرندن ئوركدیلر، نفرت ایتدیلر. حاشا! لكەدار و قیمتسز ظن ایتدیلر.
عجبا دفینەیە خارجدن كیرمش بر سیلیك پارە بولونسە ویاخود بر بوستاندە باشقە یردن دوشمش اولان چوروك و آجی بر الما كورونسە، حق و انصافمیدركە، عموم دفینەیی قلب و عموم المالری آجی ظن ایدوب واز كچمكلە لكەدار ایدیلسین؟
} [خاتمە]{
بو مقدَّمەدن مقصدم، افكار عمومیە بر تفسیر قرآن ایستەیور. اوت، هر زمانڭ بر حكمی وار. زمان دخی بر مفسّردر. احوال و وقوعات ایسە، بر كشّافدر. افكار عامّەیە خواجەلق ایدەجك، یینە افكار عامّۀ علمیەدر. بو سرّە بناءً و استنادًا ایسترمكە، مفسّر عظیم اولان زمانڭ
SAYFA 18
تحت ریاستندە، هر بری بر فندە متخصّص، محقّقین علمادن منتخب بر مجلس مبعوثان علمیە تشكیلی ایلە، مشورت ایلە بر تفسیری تألیف ایتمكلە، سائر تفاسیردەكی منقسِم اولان محاسن و كمالاتی مهذَّبە و مذهبَّە اولارق جمع ایتملیدرلر. اوت، مشروطیتدر، هر شیدە مشورت حكم فرمادر. افكار عمومیە دخی دیدەباندر. اجماع امّتڭ حجّیتی، بوڭا حجّتدر.
} [دردنجی مقدَّمە]{
شهرت، انسانڭ مالی اولمایانی دە انسانە مال ایدر. شویلەكە: بشرڭ سجیەلرندندر، غریب ویا قیمتدار بر شیئی اصیلزادە كوسترمك ایچون، او قیمتدار شیلرڭ جنسیلە مشتهِر اولان ذاتە نسبت و اسناد ایتمكدر. یعنی سوزلری رواج بولمق ویا تكذیب اولونمامق ویاخود باشقە اَغراض ایچون، ظالمانە و استبدادكارانە، بر ملّتڭ نتائج افكارینى ویا محاسن اطوارینى بر شخصدە كوروب اوندن بیلیرلر. حالبوكە او آدمڭ شانندندر، او هدیۀ مستبدانەیی ردّ ایدە. زیرا كوزل بر صفت ویا علوی بر صنعتلە مشهور اولان بر آدم، حسن صورینڭ ماوراسنی كورمك شانندن اولان نظر صنعتپرورانەسنە حقسز اولارق اوڭا اسناد اولونان امر عرض ایدیلوب كوستریلیر ایسە، "سنڭ دست خطّڭدر" دینیلیر ایسە، او امر صنعتڭ تناسب و موازنەسندن ناشی اولان كوزللگنی اخلال ایتدیگی ایچون، رد ایدوب اِعراض و تبرّی ایدەجكدر. "حاشا و كلّا!" دییەجكدر.
SAYFA 19
بو سجیەیە بنا ایلە مشهور قاعدەیە- بر شی ثابت اولسە، لوازمیلە ثابت اولور- استنادًا، انسانلر او شخص مشهوردە تخیّلاتلرینە بر نظام ویردیرمك ایچون مضطردرلركە، چوق قوّت و عظمت و ذكا كبی لوازمِ خارق العادەیی اسناد ایتسینلر، تا او شخصڭ جملە منسوباتنە مرجعیتی ممكن اولابیلسین. او حالدە، او آدم بر اُعْجوبە اولارق ذهنلرندە تجسّم ایدر. اگر ایسترسەڭ خیالات عَجَمانە ایچندە پروردە اولان رُسْتَمِ زالڭ تمثال معنویسنە باق، كور، نە اُعْجوبەدر! زیرا شجاعتلە مشتهر اولدیغندن و هیچ ایرانیلر تضییقاتندن قورتولامایان استبداد سرّیلە و شهرت قوّتیلە ایرانیلرڭ مفاخرینى غصب و غارت ایدرك بویوتدی. خیاللردە بویویوب شیشدی. یالان، یالانە مقدّمە اولدیغی ایچون، شو خارق العادە شجاعت، خارق العادە بر عمر و دهشتلی بر قامت و اونلرڭ لوازم و توابعلری اولان چوق امرلری طوپلایوب، ایچندە او خیالِ هائل نعرە اورارق بن "نَوْعٌ مُنْحَصِرٌ فِی الشَّخْصِم" دیر. غُول یبانی كبی خرافاتی آرقەسنە طاقارق، دیللرڭ دستانلرندە دونویور. امثالنە دخی میدان آچار.
ای حقیقتی چیپلاق كورمك ایستەین ذات! بو مقدّمەیە دقّت ایت. زیرا خرافاتڭ قاپیسی بو یردن آچیلیر. و باب تحقیق دخی بونڭ ایلە سدّ اولور. هم دە قصّەدن حصّە و میل التّرقّیلە متقدّمینڭ اساسلری اوزرینە بنا و سلفلرڭ مَوْروثاتندە تصرّف و زیادەیە جسارت بو شُورستاندە محو اولور. اگر ایسترسەڭ مشهور ملّا نصر الدّین افندی یە دە: "بو غریب سوزلر عمومًا سنڭمیدر؟" البتە سڭا دییەجكدر: "شو سوزلر جلدلری طولدیرییور. اپیجە عمر ایستر. زیرا بتون سوزلرم نوادردن دگلدر. بن خواجەیم. اونلرڭ زكاتنی دە بڭا ویرسەلر راضی یم و كافیدر. فضلەسنی ایستەمم. زیرا ظرافتمی طبیعیلكدن چیقاروب تصنّعە قلب ایدر."