[ذَیْلُ الذَّیْلْ ]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بعض انسانلرڭ آغزندە كمیتًا آز، فقط كیفیتًا پك بیوك اوچ كلمە طولاشمقدەدر.

[برنجیسی] هر شی كندی كندینە تشكّل ایتمشدر. [ایكنجیسی] موجد و مؤثّر اسبابدر. [اوچنجیسی] طبیعت اقتضا ایدییور. بو اوچ كلمەنڭ پك چوق محالاتی حقّندە یاپیلان بیاناتی دیڭلە، شویلەكە:

انسان موجوددر. بو موجود انسان، برنجی كلمەیە نظرًا هم صانعدر، هم مصنوعدر. ایكنجی كلمەیە نظرًا، اسبابڭ تأثیریلە وجودە كلمشدر. اوچنجی كلمەیە نظرًا، موهوم طبیعتڭ اثریدر. دردنجی جهت ایسە، حق و حقیقتڭ استلزام ایتدیگی كبی، اللّٰهڭ مصنوعیدر.

اوّلكی كلمەنڭ غیر محدود محالاتی:

(١) او كلمەنڭ اقتضا ایتدیگنە كورە، انسانی تشكیل ایدن ذرّەلرڭ هر بریسندە هم انسانڭ ایچنی، هم كائناتی كورەجك، بیلەجك بر كوز، بر علم و سائر صفات لازمەنڭ بولونمسی لازمدر.

(٢) انسانڭ بدنندە ذرّاتدن تشكّل ایدن مختلف مركّبات عددنجە، مطبعەلردە حروفاتی ترتیب ایتمك ایچون قوللانیلان قالبلر كبی قالبلر لازمدر.

(٣) كاركیر كمرلرڭ طاشلری كبی، هر بر ذرّەنڭ آرقداشلرینە هم حاكم، هم محكوم اولمسی لازم كلیر. و كذا، او ذرّەلرڭ هر بریسی اوتەكیلرە هم ضد، هم مثل.. هم مطلق، هم مقیّد اولمسی لازمدر.

ایكنجی كلمەنڭ محالاتی:

(١) انسانڭ مأخذی، یعنی انسانی تشكیل ایدن مادّەلر، اجزاخانەلردە بولونان، آغیزلری مهرلی، آیری آیری، چشید چشید متباین علاجلر كبی مادّەلردر. هیچ كیمسەنڭ ألی طوقونمقسزین احتیاج نسبتندە كمال انتظام و موازنە ایلە او علاجلرڭ شیشەلردن كندی كندینە چیقوب حیاتی بر معجون وضعیتنە كلمەسی ممكن ایسە، انسانڭ دە صانعسز اسباب و موادّ جامدەدن صدوری ممكندر دینیلەبیلیر.

(٢) بر شیئڭ كمال انتظام ایلە غیر محدود اولان كور، صاغیر، جامد، شعورسز اسبابدن صدورینڭ محالیتی نسبتندە، صانعسز اولارق انسانڭ دە او مادّەلردن یاپیلمەسی محالدر. مع هذا، مادّی اسبابڭ یالڭز ظاهرە تعلّقی واردر. باطنندەكی لطیف، اینجە، غریب نقشلرە و صنعتلرە نفوذی یوقدر.

(٣) او كلمەنڭ اقتضاسنە كورە، كمال اتّفاق و انتظام ایلە احتیاج نسبتندە غیر محصور اسبابڭ بر جزئدە، بر حجیرەدە اجتماعلری لازم كلیر. بو اجتماع، عالمڭ اجزا و اركاننڭ عظمتیلە برابر سنڭ ألڭڭ ایچنە كیروب اجتماع ایتمەلری دیمكدر. چونكە انسانڭ اوستەسی اسباب اولدیغی تقدیردە، عالمڭ بتون اجزا و اركانی انسان ایلە علاقەدار اولدیغنە كورە، انسانڭ یاپیلیشندە عالمڭ اجزا و اركانی عامل و اوستە اولمەلری لازم كلیر. زیرا بر اوستە، یاپدیغی شیئڭ ایچریسندە بولوندقدن صوڭرە یاپابیلیر. او حالدە انسانڭ بر حجیرەسندە عالمڭ اجزاسی اجتماع ایتملیدر. بو اویلە بر محالدركە، محاللرڭ اڭ ممتنعیدر.

اوچنجی كلمەنڭ محال و بطلانی ایسە:

اوت، طبیعتڭ ایكی جهتی واردر. بری ظاهریدر، دیگری باطنیدر. ظاهری جهتی اهل غفلت و ضلالتجە حقیقت ظن ایدیلمشدر. باطنی جهتی ایسە صنعت الٰهیّە و صبغۀ رحمانیەدر. طبیعتە علاوةً ادّعا ایدیلن قوّت ایسە، خالقِ حكیم علیمڭ جلوۀ قدرتیدر. اهل غفلتڭ صانع اولارق تلقّی ایتدكلری طبیعتە جناح اولارق یاپیشدیردقلری كور تصادف و اتّفاق ایسە، ضلالتدن نشئت ایدن اضطرار نتیجەسندە شیطانلرڭ اختراع ایتدكلری هذیانلردر.

چونكە متعدّد اثرلرمدە قطعی صورتدە اثبات ایدیلدیگی كبی، خارقەلرڭ خارقەسی اولان شو صنعت، آنجق و آنجق بتون اوصاف كمالیە ایلە متّصف بر خبیر و بصیرڭ ید قدرتندن چیقمامش ایسە، شو كثیف، جامد، مقیّد، مسكین، ممكنڭ الیلەمی شو كائناتە كییدیریلن كوملك یاپیلمشدر؟ یوقسە عالملرە كییدیریلن شو كوزل تشكیللری، نقشلری بعوضەلرمی ویا قاپلومباغەلرمی یاپمشدر؟ حاشا، ثمّ حاشا!

اوت، انساندە و هر شیدە، صانع ازلینڭ مصنوعی اولدقلرینە دائر موجوداتڭ عددنجە شاهدلر واردر. مثلا:

(١) كائناتدر. اوت، كائناتڭ احتوا ایتدیگی بتون ذرّات و مركّباتڭ هر بریسی، اللی بش لسان ایلە صانع ازلی یە شهادت ایتمكدەدر.

(٢) قرآندر. قرآن، بتون انبیا و اولیا و موحّدینڭ كتابلریلە، صحیفۀ كَوْن و وجوددن یارادیلان ایجادٖی و تكوینی آیتلر، خالقڭ خلّاقیّتنە عادل شاهدلردر.

(٣) مخلوقاتڭ رئیسی و رسولی، بتون انبیا و اولیا و ملائكە ایلە برلكدە، هر شیئڭ صانعی اللّٰه اولدیغنی اعلان ایدوب شهادت ایدییورلر.

(٤) انس و جن طائفەلری انواعًا احتیاجات فطریەلریلە اللّٰهڭ وارلغنە شاهددرلر.

(٥) الوهیّت و خلّاقیتڭ اللّٰهە مخصوص و منحصر اولدیغنە الله دە شهادت ایدییور.

آرقداش! صنعتڭ وجوە ثلاثۀ مذكورە ایلە ایجادی غیر ممكنەدر. حقّڭ استلزام ایتدیگنە نظرًا، واجبە اولان اسنادی مسئلەسی ایسە، ثمرەدار بر آغاچ مسئلەسی كبیدر. شویلەكە: آغاجڭ او میوەلری یا وحدتە اسناد ایدیلیر. یعنی نشو و نما قانونیلە آغاجڭ كوكندن، كوك دە چكردكدن، چكردك دە أوامر تكوینیەیی تمثّلدن، اوامر تكوینیەدە "كُنْ" امرندن، "كُنْ" امری دخی واحد واجبدن صادر اولمشدر.

او وقت او آغاچ بتون اجزاسیلە، یاپراقلریلە، داللریلە، میوەلریلە یارادیلیش قولایلغندە بر میوۀ واحدە حكمندە اولور. چونكە وحدتە نسبتًا، كوچك بر میوە آغاجیلە پك بیوك و چوق میوەلی بر آغاچ آراسندە فرق یوقدر. بو عدم فرق، وحدتدە سهولتلە یُسْرْ اولدیغندن، كثرتدە صعوبتلە عُسْرڭ بولوندیغندن نشئت ایتمشدر.

اگر كثرتە اسناد ایدیلیرسە، هر بر میوە، هر بر چیچك، هر بر یاپراق، هر بر دال، تام بر آغاجڭ وجودە كلمەسنە لازم اولان بتون آلات و جهازات، اسباب وسائرەیە احتیاج كوسترەجكدر. چونكە كلّڭ نمونەسی جزئدە بولونور. او كلّە نە لازمسە بو جزئە دە لازمدر. مسئلە بو ایكی شقدن خارج دگلدر. بری واجبدر، دیگری ممتنعدر.

خلاصە: بر حجیرەنڭ وجودە كلمەسی، كندیسنە اسناد ایدیلیرسە، كائناتی محیط اولان صفتلر، حجیرەنڭ كندیسندە بولونمسی لازمدر. اسبابە اسناد ایدیلیرسە، عالمدەكی بتون اسبابڭ او حجیرەدە اجتماعلری لازمدر. حالبوكە سینگڭ ایكی ألی صیغمایان بر حجیرە، ایكی الٰهڭ تصرّفنە محل اولابیلیرمی؟ حاشا!

مع هذا، حجیرەدن طوت، تا عالمە قدر هر بر شیئڭ بر نوع وحدتی واردر. اویلە ایسە صانع دە واحد اولاجقدر. چونكە واحد، آنجق واحددن صدور ایدر. و كذا، بر حبّە شمسی ضیاسیلە، رنكیلە، تجلّی صورتیلە ایچنە آلابیلیر.

فقط مصدریت اعتباریلە، بر حبّە ایكی حبّەیی ایچنە آلوب اونلرە مصدر اولاماز. و كذا، وجود خارجی وجود مثالیدن داها ثابت، داها محكمدر. وجود خارجیدن بر نقطە، وجود مثالیدن بر طاغی ایچنە آلابیلیر. كذالك، وجودُ وجوبیٖ داها قوی، داها راسخ، داها ثابتدر. بلكە دە وجود حقیقی و وجود خارجی اوندن عبارتدر.

بناءً علیه علم محیط ازلیدن تمثّل ایدن امكانی وجودلر، وجوب وجودینڭ تجلّیات نوریّەلرینە آیینە و معكسدرلر. اویلە ایسە، علم ازلی امكانی وجودلرە آیینە اولدیغی كبی، امكانی وجودلر دە وجود وجوبی یە آیینەلردر. صوڭرە او امكانی وجودلر، علم ازلیدن وجود خارجی یە انتقال ایتمشلرسە دە، وجود حقیقی مرتبەسنە واصل اولمامشلردر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كَوْنْ و وجود ساحەسندە طوروب، احوال عالمە دقّت ایدن آدم، حَدْسٖی بر سرعتلە آڭلاركە، تأثیر و فاعلیّت لطیف، نورانی، مجرّد اولان شیلرڭ شأنی اولدیغی كبی.. انفعال، قابلیت، تأثّر دە مادّی، كثیف، جسمانی شیلرڭ خاصّەسیدر. اوت، مثال اولارق سمادەكی نور ایلە یردەكی شو قوجەمان طاغە باق! او نور سمادە ایكن ضیاسیلە یردە ایش كورور، فعّالیّتدەدر. او طاغ ایسە، عظمتیلە برابر فعالیتسز، یرندە اوتورویور. نە بر تأثیری وار و نە دە بر فعلی وار.

و كذا، اشیا آراسندە وقوعە كلن فعللردن آڭلاشیلییوركە، هانكی بر شی لطیف و نورانی ایسە، سبب و فاعل اولمغە كسب لیاقت ایدر. كثافتی نسبتندە دە انفعال و مسبَّبیت مرتبەسنە یاقلاشییور. بوندن آڭلاشیلییوركە، اسباب ظاهریەنڭ خالقیلە، مسبَّباتڭ خالقی، آنجق و آنجق نور الانوار اولان صانع ازلیدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! تفكّر غفلتی ازالە ایدر. دقّت، تأمُّل، اوهامِ ظلماتی طاغیتیر. لكن نفسڭدە و باطنڭدە و خصوصی احوالڭدە تفكّر ایتدیگڭ زمان، دریندن درینە، تفصیلات ایلە تدقیقات یاپ. فقط آفاقی و خارجی و عمومی احوالاتی تأمُّل ایتدیگڭ وقت، سطحی و اجمالی دوشون، تفصیلاتە كچمە. چونكە اجمالدە و فذلكەدە اولان قیمت و كوزللك، تفصیلاتدە یوقدر. هم دە آفاقی تفكّر، دیپسز دڭزە بڭزر. ساحلی یوقدر. ایچنە طالما، بوغولورسڭ.

آرقداش! نفسی تفكّری تفصیلاتلی، آفاقی تفكّری ایسە اجمالی یاپارسەڭ، وحدتە تقرّب ایدرسڭ. عكسنی یاپدیغڭ تقدیردە، كثرت، فكریڭی طاغیتیر. اوهام، سنی هوالاندیرر، انانیتڭ قالینلاشیر. غفلتڭ قوّت بولور، طبیعتە قلب ایدر. ایشتە انسانلری ضلالتە ایصال ایدن كثرت یولی بودر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسان نە قدر جاهل و غافلدر! نە قدر یولنی شاشیرمش! نفسنە ضرر ویرییور. اوت، انسان طقوز جهتدە منفعتی محقّق اولان و یالڭز بر جهتدە موهوم ضرری بولونان بر خیر عظیمی ترك ایدییور، ضلالتی ارتكاب ایدییور. اوت، سوفسطائینڭ بر شبهەسی یوزندن، بیڭلرلە منفعت دلیللری اولان هدایتی ترك ایدییور. حالبوكە انسان چوق وهّام و احتیاطلی اولدیغنە نظرًا، دنیوی بر ایشندە اوندە بر ضرر احتمالی وارسە، اجتناب ایدر. آخرت ایشی اولورسە، اوندە طقوز ضرر احتمالی اولدیغی حالدە اجتناب ایتمز. ایشتە جهالت بو قدر اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! روح انسانی، غیر متناهی احتیاجلرە كرفتاردر. غیر متناهی ألملرە محلدر. غیر محصور لذّتلرە اشتهالیدر. غیر محدود آمالی بسلەمكدەدر. حتّی قلبڭ ضلالتیلە برابر روحندن فیشقیران شفقت، غیر متناهی ألملری تضمّن ایدییور. بناءً علیه، "بن نەیم و نە قیمتم واركە، بنم ایچون قیامت قوپسون، میزان وضع ایدیلسین، حساب كورولسون؟" دیمەیە حقّڭ یوقدر.

ای كمال غرور ایلە ضلالت كرسیسندە اوتوران انسان! حیاتڭە مغرور اولما. زیرا او حیات، بر مغالطە ایلە قائمدر. شویلەكە: او كرسیدە اوتوران ضالّ، زوال و فنانڭ دهشتنی دوشونوب قورقدیغی زمان، سعادت ابدیە احتمالنە قاچار. و تكالیف دینیّەنڭ تركندن، آخرتڭ اولمایاجغی احتمالنە قاچار. بو مغلطە ایلە ایكی ألمدن قورتولور. لكن قیصە بر زماندە ئولوم كلیر، دوگوم آچیلیر. حقیقت اورتەیە چیقار. نە برنجی احتمال ألمنی ازالە ایدر.. و نە دە ایكنجی احتمال یوكنی تخفیف ایدر.

و كذا، مصیبت تعمّم ایتدیگندە، الم خفیف اولور. "بن دە امثالم كبی یم" دیر. یینە یوك آلتندن قاچار. فقط مصیبت عام اولدیغندە، ألمی مضاعف اولور. هم قات قات زیادە اولور. چونكە كندیسی كبی، سودیگی اقرباسی، احبابی دە او مصیبتە داخلدر. چونكە انسانڭ روحی ابنای جنسیلە علاقەداردر. غملری نە قدر اولورسە، او قدر دە ألملری فضلە اولور.

ای شك جبهەسندە، غفلت كولكەسندە استراحتە چكیلن بیچارە انسان! غفلت سرینلگندە، شك ایچندە ذوق ایتدیگڭ لذّتی لذّت صایما. او زهرلی بالدر. آز بر زمان صوڭرە جهنّمی بر عذابە انقلاب ایدەجكدر.

اگر سن، آلامڭ لذائذە، نارڭ نورە انقلاب ایتمسی املندە ایسەڭ، اوقات خمسەدە ركوع و سجود قانجەسیلە غرورڭ خرطومنی بوك، صیق، باشنی قیر. اونڭ یرینە قلبڭە ایمانی طولدیر. صوڭرە آیاتی تفكّر ایلە طاعاتە دوام ایتكە، شك و غفلت پردەلری ییرتیلسین. هدایتدن بولدیغڭ نجات حلاوتیلە مناجات لذّتی اورتەیە چیقسین.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عبودیتدە آنجق تسلیمیت واردر. تجربە و امتحان یوقدر. چونكە سیّد و افندی، عبدینی و خدمتكارینی تجربە و امتحان ایدەبیلیر. فقط عبد، سیّدینی امتحان ایتمك صلاحیتندە دگلدر. و كذا، انسان ربّیسنی و خالقنی تجربە ایدەمز.

[اون یدنجی لمعە]

[مترجمڭ بر افادەسی]

بو زهرە رسالەسی، مثنوئ عربینڭ چوق مهم بر رسالەسیدر. هر نە قدر ترجمە ایتمەیە چالیشدمسە دە، مؤلّفڭ، وقتیلە نور شاكردلرینڭ رجاكارانە اصرارلری اوزرینە یاپدیغی ترجمەیی عینًا درج ایتمەیی داها مناسب كوردم. رسالۀ نورڭ اون یدنجی لمعەسی نامنی آلان بو رسالە ایلە عربی زهرە رسالەسی آراسندە بر اجمال و تفصیل، تقدیم و تأخیر فرقی واردر.

مترجم

عبد المجید

[بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ]

[اون یدنجی لمعە]

قرآن حكیمڭ باغچەلرندن بر زَهرەدر.

زَهرەدن كلمش [اون یدی نوطە] دن عبارتدر.

[مقدَّمە] بر زمان عنایت ربّانیە ایلە معرفت الٰهیەدە بر حركت فكریە و بر سیاحت قلبیە و بر انكشافات روحیەدە تظاهر ایدن بعض لمعات توحیدیّەیی، عربی اولارق نوطەلر صورتندە [زهرە، شعلە، حبّە، شمّە، ذرّە، قطرە] كبی رسالەلردە قید ایتمشدم. بو رسالەلر اوزون بر حقیقتڭ یالڭز بر اوجنی كوسترمك و پارلاق بر نورڭ یالڭز بر شعاعنی ارائە ایتمك طرزندە یازیلمشدی. یالڭز كندی كندیمە برر خاطرە و برر اخطار شكلندە ایدی. باشقەلرڭ استفادەلری محدود قالمشدی. خصوصًا اڭ ممتاز و اڭ خاص قرداشلریمڭ قسم اعظمی عربی اوقومامشلر. بونلرڭ اصرارلری و الحاحلری اوزرینە، او نوطەلرڭ و او لمعەلرڭ قسمًا ایضاحلی و قسمًا قیصە مأٓلنی توركجە اولارق یازمغە مجبور اولدم. شو نوطەلر و عربی رسالەلر، یڭی سعیدڭ اڭ اوّل حقیقت علمندن، بر درجە شهود صورتندە كوردیگی حقیقتلر اولوب، تغییر ایدیلمدن مأٓللری یازیلدی. اونڭ ایچون بعض جملەلری، سائر سوزلردە ذكر ایدیلمكلە برابر بورادە دە ذكر ایدیلییور. بر قسمی دە، غایت مجمل اولمقلە برابر ایضاح ایدیلمەیور. تا لطافت اصلیّەسنی غائب ایتمەسین.

[زهرەنڭ نوطەلرندن برنجی نوطە] كندی نفسمە خطابًا دیمشدم: ای غافل سعید! بیلكە، شو عالمڭ فناسندن صوڭرە سڭا رفاقت ایتمەین و دنیانڭ خرابیلە سندن مفارقت ایدن بر شیئە قلبڭی باغلامق، سڭا لایق دگلدر. خصوصًا سنڭ عصریڭڭ انقراضیلە سنی ترك ایدوب آرقە چویرن، باخصوص برزخ سفرندە سڭا آرقداشلق ایتمەین و خصوصًا سنی قبر قاپوسنە قدر تشییع ایتمەین، خصوصًا بر ایكی سنە ظرفندە ابدی بر فراقلە سندن آیریلوب كناهلرینی سنڭ بوینڭە طاقان، خصوصًا سنڭ رغمڭە اولارق، حصولی آنندە سنی ترك ایدن فانی شیلرلە قلبڭی باغلامق، سنڭ ایچون كار عقل دگلدر.

اگر عقلڭ وارسە، اخروی انقلاباتدە، برزخٖی اطوارندە و دنیوی انقلاباتڭ مصادماتی آلتندە أزیلوب بوزولان و ابدی سفردە سڭا آرقداشلغە مقتدر اولمایان ایشلری بیراق، اهمّیت ویرمە! اونلرڭ زوالندن كدرلنمە.

سن كندی ماهیّتڭە باقكە، سنڭ لطیفەلرڭ ایچندە اویلە بر لطیفە واركە، ابددن و ابدی ذاتدن باشقەسنە راضی اولاماز. اوندن باشقەسنە توجّه ایدەمز. ماسواسنە تنزّل ایتمز. بتون دنیایی اوڭا ویرسەڭ، او فطری احتیاجی تطمین ایدەمز. او شی ایسە، سنڭ دویغولریڭڭ و لطیفەلریڭڭ سلطانیدر. فاطر حكیمڭ امرینە مطیع اولان او سلطانڭە اطاعت ایت، قورتول!

[ایكنجی نوطە] حقیقتدار بر رؤیادە كوردمكە، انسانلرە دییوردم: ای انسان! قرآنڭ دساتیرندندركە، جناب حقّڭ ماسواسندن هیچ بر شیئی اوڭا تعبّد ایدەجك درجەدە كندڭدن بیوك ظن ایتمە. هم سن كندیڭی، هیچ بر شیدن تكبّر ایدەجك درجەدە بیوك طوتما. چونكە مخلوقات، معبودیّتدن اوزاقلق نقطەسندە مساوی اولدقلری كبی، مخلوقیت نسبتندە دە بردرلر.

[اوچنجی نوطە] ای غافل سعید! بیلكە، غلط حسّ نوعندن، غایت موقّت دنیایی لایموت و دائمی كورییورسڭ. اطرافڭە و دنیایە باقدیغڭ زمان بر درجە ثابت و مستمر كوردیگڭدن، فانی نفسڭی دە او نظرلە ثابت تلقّی ایتدیگڭدن، یالڭز قیامتڭ قوپاجغندن دهشت آلییورسڭ. كویا قیامتڭ قوپمەسنە قدر یاشایاجقسڭ كبی، یالڭز قیامتڭ قوپمەسندن قورقویورسڭ.

عقلڭی باشڭە آل! سن دە و سنڭ خصوصی دنیاڭ دە، دائمی زوال و فنا ضربەسنە معروضسڭز. سنڭ بو غلط حسّڭ و مغلطەڭ، شو مثالە بڭزركە، بر آدم، ألندە اولان آیینەسنی بر خانەیە ویا بر شهرە ویا بر باغچەیە قارشو طوتسە، مثالی بر خانە، بر شهر، بر باغچە او آیینەدە كورونور. ادنا بر حركت و كوچك بر تغیّر آیینەنڭ باشنە كلسە، او مثالی خانەدە و باغچەدە، هرج و مرج و قاریشیقلق دوشر. خارجدەكی حقیقی خانەنڭ ویا شهرڭ ویا باغچەنڭ دوام بقاسی سڭا فائدە ویرمز.

چونكە سنڭ الڭدەكی آیینەدەكی خانە و سڭا عائد شهر و باغچە، یالڭز آیینەنڭ سڭا ویردیگی مقیاس و میزان ایلەدر. سنڭ حیاتڭ و عمرڭ، بر آیینەدر. سنڭ دنیاڭڭ دیرگی و آیینەسی و مركزی، سنڭ عمرڭ و حیاتڭدر. هر دقیقەدە او خانەڭ و باغچەڭ و شهرڭ ئولمسی ممكن و خراب اولمسی محتمل اولدیغندن، هر دقیقە سنڭ باشڭە ییقیلاجق و سنڭ قیامتڭ قوپاجق بر وضعیتدەدر. مادام اویلەدر، سن بو حیاتڭە و دنیاڭە، چكەمدكلری و قالدیرامدقلری یوكلری یوكلتمە!

[دردنجی نوطە] ای سعید! بیلكە، اكثریتلە فاطر حكیمڭ عادتیدر، اهمّیتلی و قیمتدار شیلری عینیلە اعادە ایدر. یعنی اكثر اشیانڭ مثلیلە تازەلنمەسی، موسملرڭ تبدّلندە و عصرلرڭ دگیشمەسندە او قیمتدار اهمّیتلی شیلری عینیلە اعادە ایدییور. یومی و سنوی و عصری حشرلرڭ عمومندە، شو قاعدۀ عادت اللّٰه اكثریتلە مطّرد كورونویور.

ایشتە بو ثابت قاعدەیە بناءً دیرز: مادام فنونڭ اتّفاقیلە و علومڭ شهادتیلە، خلقت شجرەسنڭ اڭ مكمّل میوەسی انساندر. و مخلوقات ایچندە اڭ اهمّیتلیسی انساندر. و موجودات ایچندە اڭ قیمتداری یینە انساندر. و انسانڭ بر فردی، سائر حیوانلرڭ بر نوعی حكمندەدر. البتە قطعی بر حدس ایلە حكم ایدیلیركە، حشر و نشر اكبردە بشرڭ هر بر فردی عینیلە، جسمیلە، اسمیلە، رسمیلە اعادە ایدیلەجكدر.

[بشنجی نوطە] شو نوطەدە، آوروپە فنونی و مدنیّتی، اسكی سعیدڭ فكرندە بر درجە یرلشدیگی ایچون، یڭی سعید حركات فكریەدە سیر ایتدیگی زمان، آوروپەنڭ فنونی و مدنیّتی او سیاحت قلبیەدە امراض قلبیەیە انقلاب ایدرك زیادە مشكلاتە مدار اولدیغندن، بالمجبوریە ذهننی سیلكەلەیوب، مزخرف فلسفەیی و سفیه مدنیّتی آتمق ایستركن، كندی روحندە آوروپە لهندە شهادت ایدن حسّیات نفسانیەیی صوصدیرمق ایچون، آوروپەنڭ شخص معنویسی ایلە بر جهتدە غایت قیصە و بر جهتدە كلەجك اوزون محاورەیە مجبور اولمشدر.

یاڭلیش آڭلاشیلماسین، آوروپە ایكیدر. بریسی، عیسویلك دین حقیقیسندن آلدیغی فیض ایلە حیات اجتماعیۀ بشریەیە نافع صنعتلری و عدالت و حقّانیتە خدمت ایدن فنونلری تعقیب ایدن آوروپەیە خطاب ایتمەیورم. بلكە فلسفۀ طبیعیە ظلمتیلە، مدنیتڭ سیّئٓاتنی محاسن ظن ایدرك، بشری سفاهتە و ضلالتە سوق ایدن بوزولمش ایكنجی آوروپەیە خطاب ایدییورم.

شویلەكە: او زمان، او سیاحت روحیّەدە، محاسن مدنیت و فنون نافعەدن باشقە مالایعنی و مضر فلسفەیی و مضر و سفیه مدنیّتی ألندە طوتان آوروپەنڭ شخص معنویسنە قارشو دیمشم:

بیل، ای ایكنجی آوروپە! سن صاغ ألڭ ایلە سقیم و ضلالتلی بر فلسفەیی، صول ألڭ ایلە دە سفیه و مضر بر مدنیّتی طوتوب دعوا ایدرسڭكە، بشرڭ سعادتی بو ایكیسیلەدر. سنڭ بو ایكی ألڭ قیریلسین! و شو ایكی پیس هدیەڭ، سنڭ باشڭی ییسین! و یییەجك!

ای كفر و كفرانی طاغیتوب نشر ایدن بدبخت روح! عجبا هم روحندە، هم وجدانندە، هم عقلندە، هم قلبندە دهشتلی مصیبتلرلە مصیبتزدە اولمش و عذابە دوشمش بر آدمڭ جسمنڭ، ظاهری بر صورتدە، آلداتیجی بر زینت و ثروت ایچندە بولونمەسیلە سعادتی ممكن اولابیلیرمی؟ اوڭا مسعود دینیلەبیلیرمی؟

آیا، كورمییورمیسڭكە، بر آدمڭ جزئی بر امردن مأیوس اولمسی و وهمی بر املدن امیدینڭ كسیلمەسی و اهمّیتسز بر ایشدن انكسار خیالە اوغرامسی سببیلە، طاتلی خولیالر اوڭا آجیلاشییور. شیرین وضعیتلر اونی تعذیب ایدییور. دنیا اوڭا طار كلییور، زندان اولویور. حالبوكە سنڭ شأٓمتڭلە، قلبنڭ اڭ درین كوشەلرندە و روحنڭ تا اساسندە ضلالت ضربەسنی ییین و او ضلالت جهتیلە بتون امللری انقطاعە اوغرایان و بتون ألملری اوندن نشئت ایدن بر بیچارە انسانە، هانكی سعادتی تأمین ایدییورسڭ؟ عجبا زائل، یالانجی بر جنّتدە جسمی بولونان و قلبی و روحی جهنّمدە عذاب چكن بر انسانە مسعود دینیلەبیلیرمی؟

ایشتە سن، بیچارە بشری بویلە باشدن چیقاردڭ. یالانجی بر جنّت ایچریسندە جهنّمی بر عذاب چكدیرییورسڭ. ای بشرڭ نفس امّارەسی! بو تمثیلە باق. بشری نرەیە سوق ایتدیگڭی بیل.

مثلا، بزم اوڭمزدە [ایكی یول] وار. [بریسندن] كیدییورز. كورییورزكە، هر آدیم باشندە بیچارە، عاجز بر آدم بولونویور. ظالملر اونلرە هجوم ایدییورلر، ماللرینی و اشیالرینی غصب ایدییورلر، قولوبەجكلرینی خراب ایدییورلر، بعضًا دە یارەلایورلر. اویلە بر طرزدەكە، آجیناجق حاللرینە سما آغلایور. نرەیە باقسەڭ، حال بو منوال اوزرە كیدییور. او یولدە ایشیتیلن سسلر ظالملرڭ كورولتولری، مظلوملرڭ آغلاییشلری اولدیغندن، عمومی بر ماتم او یولی قاپلامش. انسان، انسانیّت جهتیلە غیرڭ المیلە دە متألّم اولدیغندن، حدسز بر ألمە كرفتار اولویور. حالبوكە وجدان بو درجە ألمە تحمّل ایدەمدیگندن، او یولدە كیدن، ایكی شیدن بریسنە مجبور اولاجق. یا انسانیتدن تجرّد ایدوب نهایتسز وحشتی التزام ایدەجك و اویلە بر قلبی طاشییاجقكە، كندی سلامتیلە برابر عمومڭ هلاكتی اونی متأثّر ایتمەسین. ویاخود قلبڭ و عقلڭ مقتضاسنی ابطال ایتسین.

ای سفاهت و ضلالتدە بوزولمش و عیسوی دینندن اوزاقلاشمش اولان ایكنجی آوروپە! دجّال كبی بر تك كوزی طاشییان كور دَهَاڭ ایلە، روح بشرە بو جهنّمی حالتی هدیە ایتدڭ! صوڭرە آڭلادڭكە، بو اویلە علاجسز بر علّتدركە، انسانی اعلای علّییندن، اسفل سافلینە آتار. حیواناتڭ اڭ بدبختی درجەسنە ایندیرر. بو علّتە قارشو بولدیغڭ یگانە علاج، موقّتًا ابطال حسّ خدمتنی كورن جاذبەدار اویونجاقلرڭ و اویوتوجی هوسات و فانطازیەلرڭدر. سنڭ بو علاجڭ، سنڭ باشڭی ییسین! و یییەجك! ایشتە بشرە آچدیغڭ یول و ویردیگڭ سعادت، بو مثالە بڭزر.

[ایكنجی یولكە] قرآن حكیم، هدایتیلە بشرە هدیە ایتمشدر. شویلەدر: كورییورزكە، او یولڭ هر منزلندە، هر مكانندە، هر شهرندە بر سلطان عادلڭ مستقیم عسكرلری هر طرفدە بولونویورلر، كزییورلر. آرا صیرە او سلطانڭ امریلە او عسكرلرڭ بر قسمنی ترخیص ایدییورلر. سلاحلرینی و آتلرینی و میری لوازماتلرینی آلییورلر، اونلرە اذن تذكرەسی ویرییورلر. او ترخیص اولونان نفرلر، چندان انسیّت ایتدكلری آت و سلاحلرینڭ تسلیم آلینمەسندن ظاهرًا محزون اولویورلر. فقط حقیقت نقطەسندە ترخیص ایلە مفرّح اولویورلر. سلطانڭ زیارتنە و پادشاهڭ پای تختنە دونمەلری و پادشاهی زیارت ایتمەلری جهتندە غایت ممنون اولویورلر.

بعضًا ترخیص مأمورلری عجمی بر نفرە راست كلییورلر. نفر اونلری طانیمایور. سلاحڭی تسلیم ایت! دییورلر. نفر دییور: بن پادشاهمڭ عسكری یم. اونڭ خدمتندەیم و اونڭ یاننە كیدەجگم. سزلر نەجی اولویورسڭز؟ اگر اونڭ اذن و رضاسی ایلە كلمش ایسەڭز، كوز و باش اوستنە كلدیڭز. امریڭزی كوستریڭز! یوقسە چكیلیڭز، بندن اوزاق اولیڭز. بن تك باشملە قالسەم، سزلر بیڭلر دخی اولسەڭز، سزڭلە دوگوشەجگم. كندی نفسم ایچون دگل. چونكە نفسم بنم دگل، بنم سلطانمڭدر. بلكە بندەكی نفسم و سلاحم، مالكمڭ امانتیدر. امانتی محافظە و سلطانمڭ حیثیتنی حمایە و عزّتنی وقایە ایچون سزە باش اگمیەجگم! دیر.

ایشتە او ایكنجی یولدەكی مدار سرور و سعادت اولان بیڭلر احوالدن بو حال بر نمونەدر. سائر احوالی سن قیاس ایت. بتون او ایكنجی یولڭ سفرندە، تولّدات نامندە بر سوینچ و شنلك ایلە بر تحشیدات و سوقیّات عسكریّە وار. و وفیّات نامندە سرور و موزیقە ایلە بر ترخیصات عسكریە كورونویوركە، ایشتە قرآن حكیم بشرە بو یولی هدیە ایتمشدر. بو هدیەیی تام كیم قبول ایتسە، بویلە ایكی جهانڭ سعادتنە كیدن بو ایكنجی یولدە كیدر. نە كچمش شیدن محزون اولور و نە دە كلەجك شیدن خوف ایدر.

ای ایكنجی بوزوق آوروپە! سنڭ چوروك اساسسز اساسلریڭڭ بر قسمی شونلردركە: "اڭ بیوك ملكدن اڭ كوچك سمگە قدر هر بر ذی حیات، كندی نفسنە مالكدر و كندی ذاتی ایچون چالیشیر و كندی لذّتی ایچون چابەلار. اونڭ بر حقّ حیاتی وار. غایۀ همّتی و هدفی و مقصدی، یاشامق و بقاسنی تأمین ایتمكدر" دییورسڭ.

خالق كریمڭ كرم دستورلرندن و اركان كائناتدە كمال اطاعتلە امتثال ایدیلن دستور تعاونلە، نباتات حیواناتڭ امدادینە و حیوانات انسانلرڭ یاردیملرینە قوشمەلرندن تظاهر ایدن او عمومی قانونڭ رحیمانە، كریمانە جلوەلرینی جدال ظن ایدوب، "حیات بر جدالدر" دییە، احمقانە حكم ایتمشسڭ. عجبا او دستور تعاونڭ جلوەسندن اولان، ذرّات طعامیّەنڭ كمال شوق ایلە بدن حجیرەلرینڭ غدالاندیریلمەسی ایچون قوشمەلری، ناصل بر جدال اولور؟ ناصل بر چارپیشمقدر؟ بلكە او امداد و او قوشمق، كریم بر ربّڭ امریلە بر تعاوندر.

هم سنڭ چوروك بر اساسڭ، "هر شی كندی نفسنە مالكدر" دییورسڭ. هیچ بر شی كندینە مالك اولمادیغنە قطعی بر دلیل شودركە: اسبابڭ ایچندە اڭ اشرفی و اختیار نقطەسندە اڭ كنیش ارادەلیسی، انساندر. حالبوكە بو انسانڭ دوشونمك، سویلەمك، ییمك، ایچمك كبی ظاهر افعال اختیاریەسنڭ یوز جزئندن، اونڭ دست اختیاریسنە ویریلن و دائرۀ اقتدارینە كیرن، یالڭز مشكوك تك بر جزئدر. بویلە اڭ ظاهر فعلڭ یوز جزئندن، بر جزئنە مالك اولمایان، ناصل كندی نفسنە مالكدر دینیلیر؟ بویلە اڭ اشرف و اختیاری اڭ كنیش اولان انسانڭ بو درجە حقیقی تصرّفدن ألی باغلانمش بولونسە، سائر حیوانات و جمادات كندی كندینە مالكدر دیین، حیواندن داها زیادە حیوان، جماداتدن داها زیادە جامد و شعورسز اولدیغنی اثبات ایدر.

ای ایكنجی بوزوق آوروپە! سنی بو خطایە آتوب بو ورطەیە دوشورن، سنڭ بر كوزلی دهاڭدر. یعنی سنڭ خارقە، منحوس ذكاڭدر. او كور دَهَاڭ ایلە، هر شیئڭ خالقی اولان ربّڭی اونوتدڭ. موهوم بر طبیعتە استناد ایتدڭ. خالقڭ آثارینی اسبابە ویردڭ. او خالقڭ مالنی، باطل معبود اولان طاغوتلرە تقسیم ایتدڭ. شو نقطەدە و او دَهَاڭ نظرندە، هر بر ذی حیاتڭ، هر بر انسانڭ تك باشیلە حدسز اعدایە قارشو مقاومت ایتمسی و نهایتسز حاجاتڭ تحصیلنە چابالامەسی لازم كلیر.

ذرّە كبی بر اقتدار، اینجە تل كبی بر اختیار، زائل لمعە كبی بر شعور، چابوق سونر شعلە كبی بر حیات، چابوق كچر دقیقە كبی بر عمر ایلە، او حدسز اعدا و حاجاتە قارشو طایانمەیە مجبور اولور. حالبوكە او بیچارە ذی حیاتڭ سرمایەسی، بیڭلر مطلوبلرندن بریسنە كافی كلمز. مصیبتە كرفتار اولدیغی زمان، صاغیر، كور اسبابدن باشقەسندن مدد بكلەمز، [وَمَا دُعَٓاءُ الْكَافِرٖینَ اِلَّا فٖی ضَلَالٍ] سرّینە مظهر اولور.

ایشتە سنڭ قراڭلقلی دَهَاڭ، نوع بشرڭ كوندوزینی كیجەیە قلب ایتمش. یالڭز او صیقینتیلی، ظلملی و ظلمتلی كیجەیە ایصیندیرمق ایچون، او كیجەیی یالانجی، موقّت لامبەلرلە تنویر ایتدڭ. او لامبەلر، سرور ایلە بشرڭ یوزینە تبسّم ایتمییورلر. بلكە بشرڭ آغلاناجق آجی حاللرندەكی ابلهانە كولمەلرینە، او ایشیقلر مستهزیانە كولوب اگلنییورلر.

هم سنڭ شاكردلرڭ نظرندە هر بر ذی حیات، ظالملرڭ هجومنە معروض، مسكین برر مصیبتزدەدرلر. دنیا بر ماتمخانۀ عمومیدر. دنیادەكی صدالر ئولوملردن، ألملردن كلن واویلالردر.

هم سندن تام درس آلان شاكردڭ، تام بر فرعون اولور. فقط اڭ خسیس بر شیئە عبادت ایدن و منفعت كوردیگی هر شیئی كندینە رب تلقّی ایدن بر فرعون ذلیلدر. هم سنڭ شاكردڭ متمرّددر. فقط بر لذّتی ایچون نهایت ذلّتی قبول ایدن مسكین بر متمرّددر. خسیس بر منفعتی ایچون، شیطانڭ آیاغنی أوپر درجەدە آلچاقلق كوستریر. هم جبّاردر، فقط قلبندە بر نقطۀ استناد بولامدیغی ایچون، ذاتندە غایت عاجز بر جبّار خودفروشدر.

هم او شاكردڭ غایۀ همّتی، هوسات نفسانیەیی تطمین و حمیّت و فداكارلق پردەسی آلتندە، كندی منفعت نفسنی آرایان.. و حرص و غرورینی تسكین ایتمەیە چالیشان و نفسندن باشقە جدّی اولارق هیچ بر شیئی سومەین، هر شیئی نفسنە فدا ایدن بر شیطان دسّاسدر.

امّا قرآنڭ خالص و تام شاكردی ایسە، بر عبددر. فقط اعظم مخلوقاتە قارشو عبودیتە تنزّل ایتمەین بر عبددر. هم جنّت كبی اڭ بیوك و اعظم بر منفعتی، غایۀ عبودیّت یاپمایان بر عبد عزیزدر. هم حلیم سلیمدر. فقط فاطر ذوالجلالندن باشقەسنە، اذنی و امری اولمادن تذلّل و تنزّل ایتمەین بر حلیم عالی همّتدر. هم فقیردر. فقط اونڭ مالك كریمی، اوڭا ایلریدە ادّخار ایتدیگی مكافات ایلە بر فقیر مستغنیدر. هم ضعیفدر. فقط قدرتی نهایتسز اولان سیّدینڭ قوّتنە استناد ایدن بر ضعیف قویدر.

قرآن، حقیقی بر شاكردینە جنّت ابدیّەیی دخی غایۀ مقصد یاپدیرمدیغی حالدە، بو زائل، فانی دنیایی اوڭا غایۀ مقصد هیچ یاپارمی؟ ایشتە ایكی شاكردڭ همّتلرینڭ نە درجە بربرندن فرقلی اولدقلرینی آڭلا!

هم فلسفۀ سقیمەنڭ شاكردلریلە، قرآن حكیمڭ تلمیذلرینڭ حمیّتكارلق و فداكارلقلرینی، بونڭلە موازنە ایدەبیلیرسڭ. شویلەكە: فلسفەنڭ شاكردی، كندی نفسی ایچون قرداشندن قاچار و اونڭ علیهندە دعوا آچار.

قرآنڭ شاكردی ایسە، سماوات و ارضدەكی عموم صالح عبادی، كندینە قرداش تلقّی ایدر. و غایت صمیمی بر صورتدە اونلرە دعا ایدر و سعادتلریلە مسعود اولور. و روحندە اونلرە قارشو شدید بر علاقەیی حسّ ایدر. هم اڭ بیوك اولان عرشی و شمسی، مسخّر برر مأمور و كندی كبی عابد برر مخلوق تلقّی ایدر.

هم ایكی شاكردڭ علویت و انبساط روحلرینی، بوندن قیاس ایتكە: قرآن، كندی شاكردینڭ روحنە اویلە انبساط و علویت ویرركە، طقسان طقوز دانەلی تسبیحە بدل، طقسان طقوز اسمای الٰهیەنڭ جلوەلرینی كوسترن طقسان طقوز عالملرڭ ذرّاتنی، تسبیح دانەلری اولارق شاكردلرینڭ اللرینە ویرر. "اورادلریڭزی بونڭلە اوقوییڭز!" دیر.

ایشتە باق! قرآنڭ تلمیذلرندن شاە كیلانی؈، رفاعی؈، شاذلی؈ كبی شاكردلر، وردلرینی اوقودقلری وقت، دیڭلە! باق، اللرندە سلسلۀ ذرّاتی و قطرات عددلرینی و مخلوقاتڭ عدد انفاسنی طوتمشلر، اونلرلە اورادلرینی اوقویورلر. جناب حقّی ذكر و تسبیح ایدییورلر.

ایشتە باق، قرآن معجز البیانڭ تربیەسنەكە، ناصل ادنا بر كدرلە و كوچك بر غملە باشی دونوب سرسملشن و كوچك بر میكروبە مغلوب اولان بو كوچك انسان، تربیۀ قرآنلە نە قدر تعالی ایدییور و نە درجە لطائفی انبساط ایدییوركە، قوجە دنیا موجوداتنی، وردینە تسبیح اولمقدە قیصە كورویور. و جنّتی، ذكر و وردینە غایە اولمقدە آز كوردیگی حالدە، كندی نفسنی جناب حقّڭ ادنا بر مخلوقنڭ اوستندە بیوك طوتمایور. نهایت عزّت ایچندە، نهایت تواضعی جمع ایدییور. فلسفە شاكردلرینڭ بوڭا نسبتًا نە درجە پست و آشاغی اولدیغنی قیاس ایدەبیلیرسڭ.

ایشتە فلسفۀ سقیمۀ آوروپائیەنڭ یك چشم اولان دهاسنڭ یاڭلیش كوردیگی حقیقتلری، ایكی جهانە باقان غیب آشنا پارلاق ایكی كوزیلە ایكی سعادتە نظر ایدن و بشر ایچون ایكی عالمە ایكی ألیلە اشارت ایدن هُدای قرآنی دیركە: