[شعلە]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بتون اسمای حسنانڭ افادە ایتدیگی معنالر ایلە بتون صفات كمالیەیە، لفظۀ جلال اولان اللّٰه بالالتزام دلالت ایدر. سائر اسم خاصلر یالڭز مسمّالرینە دلالت ایدر. صفتلرینە دلالتلری یوقدر. چونكە صفتلر مسمّالرینە جزء اولمدیغی كبی، آرالرندە لزوم بَیِّنْ دە یوقدر. بو اعتبارلە نە تضمّنًا و نە دە التزامًا صفتلرە دلالتلری یوقدر. امّا لفظۀ جلال، بالمطابقت ذات اقدسە دلالت ایدر. ذات اقدس ایلە صفات كمالیە آراسندە لزوم بیّن اولدیغندن، صفتلرە دە بالالتزام دلالت ایدر.

و كذا، الوهیّت عنوانی، صفات كمالیەیی التزام ایتمسی، اسم خاص اولان اللّٰهڭ دە او صفاتی التزام ایتدیگنی استلزام ایدر.

و كذا، اللّٰه كلمەسی دە، نفیدن صوڭرە صفتلریلە برابر دوشونولور. بناءً علیه 〚لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ〛 كلامی، اسمای حسنانڭ عددنجە كلاملری تضمّن ایدر. بو اعتبارلە شو كلمۀ توحید كلامی، دلالت ایتدیگی صفتلر اعتباریلە بر كلام ایكن، بیڭ كلام اولور. (لَا خَالِقَ اِلَّا اللّٰهُ لَا رَازِقَ اِلَّا اللّٰهُ لَا قَیُّومَ اِلَّا اللّٰهُ) كبی. بناءً علیه، ترقّی ایتمش اولان ذاكر بر ذات، بو كلامی سویلركن ایچندەكی بیڭلرلە كلاملری سویلەمش اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مادامكە هر شیئڭ اللّٰهدن اولدیغنی بیلیرسڭ. و اوڭا اذعانڭ واردر. ضررلی و منفعتلی اولان هر شیئی تحسین و حسن رضا ایلە قبول ایتمك لازمدر. و الّا، غفلتە دوشمگە مجبور اولورسڭ. بونڭ ایچوندركە، اسباب ظاهریە وضع ایدیلمش و كوزلرە دە غفلت پردەسی اورتولمشدر. كائنات حادثەلرندن انسانڭ هوا و هوسنە مخالف اولان قسم، موافق اولاندن داها چوقدر. اگر هوا صاحبی بو اسباب ظاهریەیی كوروب مسبب الاسبابدن غفلت ایتمەسە، اعتراضلرینی تمامًا اللّٰهە توجیه ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دعالر اوچ قسمدر: بریسی، انسانڭ لسانیلە یاپدیغی قَوْلی دعالردر. صوت و صدالی حیواناتڭ، مثلا آجیقدقلری زمان كندی خصوصی لسانلریلە چیقاردقلری صدالر دخی قَوْلی دعالردندر. ایكنجی قسم، نباتات و اشجارڭ، بالخاصّە بهار موسمندە لسان احتیاجلە یاپدقلری احتیاجی دعالردر. اوچنجیسی، تحوّل و تكمّل شأنندن اولان شیلرڭ لسان استعدادیلە حسّ ایدیلن استعدادی دعالریدر. اوت، هر شی جناب حقّی تسبیح ایتدیگی كبی، لسان احتیاجیلە و استعدادیلە دخی اللّٰهە دعا ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! چكردك آغاچ اولمازدن اوّل، یومورطە قوش اولمازدن اوّل، حبّە باشاق اولمازدن اوّل بیڭلرلە امكان و احتماللر ایچریسندە و بیڭلرلە صورت و شكللرە كیرمك استعدادندە ایكن، او اگری بوگری احتماللر و یوللر ایچندن چكیلوب، طوغری و مستقیم و مُنْتَجْ بر شكلە و بر وضعیتە سوق ایدیلمەلرندن آڭلاشیلیركە، او تخوملر، اوّلجە علّام الغیوبڭ تربیە و تدویر و تدبیری آلتندە ایمشلر. صانكە او تخوملرڭ هر بریسی، قدرت كتابلرندن استنساخ ایدیلمش كوچك برر تذكرەدر. یاخود بر فهرستدر، علم ازلیدن آلینمشدر. یاخود قدر كتابلرندن یازیلمش بعض دستورلردر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مؤمن اولان ذات، معنای حرفیلە، یعنی غیرە بر خادم و بر آلت صفتیلە كائناتە باقییور. كافر ایسە، معنای اسمیلە، یعنی مستقل بر آغا نظریلە عالمە باقییور. بو اعتبارلە هر بر مصنوعدە ایكی جهت واردر: بر جهتی، كندی ذات و صفاتندن عبارتدر. ایكنجی جهت، صانعە و اسمای حسنادن كندیسنە اولان تجلّیاتە باقار.

ایكنجی جهتڭ دائرەسی داها كنیش و مأٓلجە داها كاملدر. زیرا بر حرف، كندی ذاتنە بر حرف مقداری، او دە بر وجهلە دلالت ایدر. كاتبنە ایسە چوق وجهلرلە دلالت ایدر. و كاتبنی كندینە باقانلرە تعریف و توصیف ایدر.

كذالك، قدرت ازلیە كتابندن اولان بر مصنوع، كندی نفسنە كندی جِرمی قدر و بر وجهلە دلالت ایدر. امّا نقّاش ازلی یە پك چوق وجوهلە دلالت ایدر. و كندیسنە تجلّی ایدن اسمادن اوزون بر قصیدەیی انشاد ایدر.

قواعد مقرّرەدندركە، معنای حرفی، قصدی حكملرە محكومٌ علیه اولاماز. و او معنای حرفینڭ اینجەلكلرینە تدقیقات یاپیلاماز. فقط معنای اسمی، صادق-كاذب هر حكمە محل اولور. بو سرّە بناءًدركە، معنای اسمیلە كائناتە باقان فَلَاسِفَەنڭ كتابلرندە كائناتە عائد حكملر، نفس الامردە اورومجگڭ نسجندن داها ضعیف ایسە دە، ظاهرە كورە داها محكم كورونور.

اهل كلام، فلسفی مسئلەلردە علوم كونیەیە معنای حرفیلە، استدلال ایچون تبعی بر نظرلە باقییور. حتّی شمسڭ سراج اولمسی، ارضڭ بشیك و جبالڭ اَوْتَادْ اولمسی، اهل كلامڭ مدّعالرینی اثباتە كافیدر. حتّی اهل كلامڭ رأیلری، حسّ عمومی یە و تعارف عامّەیە مطابق اولدقدن صوڭرە، واقعە مطابق اولماسە بیلە اونلرڭ مدّعاسنە ضرر ویرمز. و تكذیبە دە مستحق اولمازلر. بونڭ ایچوندركە، اهل كلامڭ رأیلری مسائل فلسفیەدە ادنا و ضعیف كورونور. امّا مسائل الٰهیەدە دمیردن داها متیندر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّڭ كناهكارلری عفو ایتمسی فضلدر، تعذیب ایتمسی عدلدر. اوت، زهری ایچن آدم، عادت اللّٰهە نظرًا خستەلغە و ئولومە كسب استحقاق ایدر. صوڭرە خستە اولورسە عدلدر. چونكە جزاسنی چكر. خستە اولمازسە، اللّٰهڭ فضلنە مظهر اولور.

معصیت ایلە عذاب آراسندە قوی بر مناسبت واردر. حتّی اهل اعتزال، معصیت حقّندە طوغری یولدن عُدُولْ ایلە، معصیتی و شرّی اللّٰهە اسناد ایتمدكلری كبی، معصیت اوزرینە تعذیبڭ دە واجب اولدیغنە ذهاب ایتمشلردر. شرّڭ عذابی التزام ایتدیگی، رحمت الٰهیەیە منافی دگلدر. چونكە شر، نظام عالمڭ قانوننە مخالفدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسان، نسیاندن آلیندیغی ایچون، انسان نسیانە مبتلادر. نسیانڭ اڭ فناسی دە نفسڭ اونوتولمسیدر. فقط خدمت، سعی و تفكّر زمانلرندە نفسڭ اونوتولمەسی، یعنی نفسە بر ایش ویریلمەمسی ضلالتدر. خدمتلر كورولدكدن صوڭرە، نتیجەدە، مكافات زمانلرندە نفسڭ اونوتولمەسی كمالدر. بو اعتبارلە اهل ضلالت ایلە اهل كمال، نسیان و تذكّردە مُتَعاكِسدرلر. اوت، ضالّ اولان كیمسە، بر ایش و بر عبادت تكلیفندە باشنی هوایە قالدیرارق فرعونلاشیر. لكن مكافات و منفعتڭ توزیعندە بر ذرّەیی بیلە ترك ایتمز. امّا نفسنی اونوتان اهل كمال، سعی، تفكّر، سلوك زمانلرندە هر شیدن اوّل نفسنی ایلری سورر. فقط نتیجەلردە و فائدەلردە و منفعتلردە نفسنی اونوتمقلە اڭ كری یە بیراقیر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مؤمنلرڭ عبادتلرندە و دعالرندە و بربرلرینە طایانارق جماعتلە قیلدقلری نمازلرندە و سائر عبادتلرندە بیوك بر سرّ واردركە، هر بر فرد كندی عبادتندن قزاندیغی مقداردن پك فضلە بر ثواب قزانیر. و هر بر فرد اوتەكیلرە دعاجی اولور، شفاعتجی اولور، تزكیەجی اولور. بالخاصّە پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامە. و كذا هر بر فرد، آرقداشلرینڭ سعادتندن ذوق آلیر. و خلّاق كائناتە عبودیت ایتمەیە و سعادت ابدیەیە نامزد اولور.

ایشتە مؤمنلر آراسندە جماعتلر سایەسندە حصولە كلن شو علوی معنوی تعاون و بربرینە یاردیملاشمقلە، خلافتە حمل، امانتە مظهر اولمقلە برابر، مخلوقات ایچریسندە مكرّم عنواننی آلمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر شیدن اوزاق اولان بر كیمسە، یاقین اولان آدم قدر او شیئی كورەمز. نە قدر ذكی اولورسە اولسون، او شیئڭ احوالی حقّندە اختلافلری اولدیغی زمان، یاقین اولانڭ سوزی معتبردر. بناءً علیه آوروپە فیلسوفلری مادّیاتدە شدّتلە توغّل ایتدكلرندن طولایی، ایمان و اسلام و قرآنڭ حقائقندن پك اوزاق مسافەلردە قالمشلردر. او فیلسوفلرڭ اڭ بیوگی، حقائق اسلامیەیە وقوفی اولان عامی بر آدم كبی دە دگلدر. بن بویلە كوردم. نفس الامردە دقّت ایدنلر، بنم كوردیگمی تصدیق ایدرلر. بناءً علیه "شیمشك و بخار كبی فنّی مسئلەلری كشف ایدن فیلسوفلر، حقّڭ اسرارینی و قرآنڭ نورلرینی كشف ایدەبیلیرلر" دییەمزسڭ. زیرا اونلرڭ عقللری كوزلرندەدر. كوز ایسە قلب و روحڭ كوردكلرینی كورەمز. اونلرڭ قلبلرندە جان قالمامشدر. غفلت، اونلرڭ قلبلرینی طبیعت باتاقلغندە چوروتمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! سمع، بصر، هوا و صو كبی عمومی نعمتلر، داها اهمّیتلی، داها قیمتلی اولدقلرینە نظرًا، خصوصی و شخصی نعمتلردن قات قات فضلە شكرە استحقاق و لیاقتلری واردر. بناءً علیه او كبی عمومی نعمتلرە قارشو نانكورلك ایدوب شكر ایتمەمك، اڭ بیوك بر كفران نعمت صاییلیر.

حال بو مركزدە ایكن بعض انسانلر شخصلرینە عائد خصوصی نعمتلرە قارشو اللّٰهە شكر ایدرلرسە دە، شو عمومی نعمتلر، اونلرە شمولی یوقمش كبی عقللرینە بیلە كلمز. حالبوكە اڭ بیوك نعمت، عام و دائمی اولان نعمتلردر. عمومیت، كمال و اهمّیتە دلیل اولدیغی كبی، دوام دە علویت و قیمتە دلالت ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن معجز البیانڭ بعض آیتلرینڭ تكرارینی اقتضا ایدن حكمتلر، بعض اذكار و دعالرڭ دە تكرارینی اقتضا ایدر. زیرا قرآن، حقیقت و شریعت، حكمت و معرفت كتابی اولدیغی كبی، ذكر و دعا و دعوتڭ دە كتابیدر. دعادە تكرار، ذكردە تذكار، دعوتدە تأكید لازمدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآنڭ یوكسك مزیّتلرندن بری دە شودركە: كثرتە عائد بحثلردن صوڭرە وحدت تذكرەلرینی یازییور. تفصیلدن صوڭرە اجمال یاپییور. جزئیّاتڭ بحثلرندن صوڭرە ربوبیّت مطلقەنڭ دستورلرینی و صفات كمالیەنڭ ناموسلرینی فذلكەلریلە ذكر ایدییور. بو كبی فذلكەلر، آیتلرڭ صوڭندەكی فائدەلرە و آیتلرڭ اورتەلرندە ذكر ایدیلن مقدّمەلرە نتیجەلر حكمندەدرلر. ویا علّت اولورلر. تاكە، سامعڭ فكری، آیتلردە ذكر ایدیلن جزئیاتلە مشغول اولوب الوهیّت مطلقە مرتبەسنڭ عظمتنی اونوتماسینكە، عبودیت فكریەسنە خلل كلمەسین.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ولیلرڭ همّتلری و امدادلری و معنوی فعللریلە فیض ویرمەلری، حالی ویا فعلی بر دعادر. هادی، مُغیث، مُعٖین آنجق اللّٰهدر. فقط انساندە اویلە بر لطیفە و اویلە بر حالت واردركە، او لطیفە لسانی ایلە هر نە سؤٓال ایدیلیرسە، ولوكە فاسق دە اولسون، جناب حق او لطیفەیە مرحمتًا او مطلوبی یرینە كتیریر. او لطیفە پك اوزاقدن بڭا كوروندی. فقط تشخیص ایدەمدم.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! علم و یقین شمولنە داخل اولان احوال ماضیە ایلە شك پردەسی آلتندە قالان احوال استقبالیە آراسندە شویلە بر مقایسە یاپ: سلسلۀ نسبڭ اورتەسندە، بر ددەڭڭ یرندە كندیڭی فرض ایت، اوتور. صوڭرە موجودات ماضیە قافلەسنە داخل اولان اجدادڭلە هنوز استقبال رحمندە قالوب دە پیدرپی وجودە چیقان اولاد و احفادڭ آراسندە بر تفاوت وارمیدر، اییجە باق. اوّلكی قسم، علم و اتّقان ایلە صانعڭ مصنوعی اولدیغی كبی، ایكنجی قسم دە او صانعڭ مصنوعی اولاجقدر. هر ایكی قسم دخی صانعڭ علمی و مشاهدەسی آلتندەدر. بو اعتبارلە اجدادڭ اعادةً احیاسی، اولادینڭ ایجادندن داها غریب دگلدر. بلكە داها اهوندر. ایشتە بو مقایسەدن آڭلاشیلییوركە، وقوعات ماضیە، صانعڭ بتون امكانات استقبالیەیە قادر اولدیغنە شهادت ایدن بر طاقیم معجزەلردر. اوت، كائنات بوستانندە كورونن شو موجودات و اجرام، خالقلرینڭ هر شیئە قدیر و هر شیئە علیم اولدیغنە دلالت ایدن خارقەلردر.

كذالك، نباتات و حیوانات انواعیلە، افرادیلە، صانعلرینڭ هر شیئە قادر اولدیغنە شهادت ایدن صنعت خارقەلریدر. اوت، قدرتە نسبتًا ذرّات ایلە شموس متساوی اولدقلری كبی، یاپراقلرڭ نشریلە بشرڭ حشری دە بردر، متساویدر. و كذا، آغاچلرڭ چورومش و طاغیلمش اولان یاپراقلرینڭ اعادةً احیاسی آراسندە دە فرق یوقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن معجز البیانڭ بیوك بر اولچودە تكرار ایتدیگی احیای ارض ایلە، طوپراق عنصرینە نظر دقّتی جلب ایتدیگندن، قلبمە شویلە بر فیض طاملامشدركە: ارض عالمڭ قلبی اولدیغی كبی، طوپراق عنصری دە ارضڭ قلبیدر. و تواضع و محویّت كبی مقصودە ایصال ایدن یوللرڭ اڭ یاقینی، طوپراقدر. بلكە طوپراق، اڭ یوكسك اولان سماواتدن خالق سماواتە داها یاقین بر یولدر. زیرا كائناتدە تجلّئ ربوبیت و فعّالیّت قدرتە و مقرّ خلافتە و حیّ قیّوم اسملرینڭ جلوەلرینە اڭ اویغون طوپراقدر.

ناصلكە، عرش رحمت صو اوزرندەدر. عرش حیات و احیا دە طوپراق اوستندەدر. طوپراق تجلّیات و جلوەلرە اڭ یوكسك بر آیینەدر.

اوت، كثیف بر شیئڭ آیینەسی نە قدر لطیف اولورسە، او نسبتدە صورتنی واضح كوستریر. و نورانی و لطیف بر شیئڭ دە آیینەسی نە قدر كثیف اولورسە، او نسبتدە اسمانڭ جلوەلرینی جِلالی كوستریر. مثلا هوا آیینەسندە، یالڭز شمسڭ ضعیف بر ضیاسی كورونور. صو آیینەسندە دە شمس ضیاسیلە كورونورسە دە، الوان سبعەسی كورونمز. فقط طوپراق آیینەسی، چیچكلرینڭ رنكلریلە شمسڭ ضیاسندەكی یدی رنكنی دە كوستریر. [اَقْرَبُ مَا یَكُونُ الْعَبْدُ اِلَی للّٰهِ وَهُوَ سَاجِدٌ] اولان حدیث شریفی، بو سرّە اشارتًا شهادت ایدر. اویلە ایسە، آرقداش، طوپراقدن طوپراغە انقلاب ایتمكدن و قبردن قبرە كیروب یاتمقدن توحّش ایتمە.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عقل یورویوش یاپاركن، بعضًا قلبملە آرقداش اولور. قلب، ذوق ایلە بولدیغی شیئی عقلە ویرییور. عقل، بَرْ وَجْهِ مُعْتَادْ برهان شكلندە بر تمثیل ایلە ابراز ایدییور. مثلا، فاطر حكیمڭ كائناتدن صوڭسز بر اوزاقلغی اولدیغی كبی، صوڭسز بر یاقینلغی دە واردر.

اوت، فاطر حكیم علم و قدرتیلە باطنلرڭ اڭ باطنندە بولوندیغی كبی، فَوْقْلرڭ دە اڭ فوقندە بولونور. هیچ بر شیدە داخل اولمدیغی كبی، هیچ بر شیدن دە خارج دگلدر.

اوت، آثار رحمتنە مظهر اولان سطح ارضدە معمولات قدرتە باقكە، بر پارچە بو سرّە واقف اولاسڭ. مثلا بری ارضدە، دیگری سمادە ویا بری شرقدە، دیگری غربدە ایكی شیئی بر آندە یارادان صانعڭ، او یارادیلان شیلرڭ آراسندەكی اوزاقلق قدر بر اوزاقلغی لازمدر.

و كذا، هر شیئڭ قیّومی اولدیغی جهتلە دە، هر شیئڭ نفسندن زیادە هر شیئە بر قربیتی دە واردر. بو سرّ، دائرۀ وجوب و تجرّد و اطلاق خصائصندندر. و فاعل اصلینڭ ماهیتیلە، ظلّی اولان منفعل آراسندەكی مباینت لازمەسیدر. مثلا شمس، تمثاللرینە قیّوم اولدیغی ایچون، فوق الحد اونلرە بر قربیتی واردر. آیینەدەكی ظلّ و كولكە ایلە، سمادە بولونان اصل آراسندەكی مسافە قدر دە بعدیتی واردر.

[شعلەنڭ ذیلی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بتون كائناتی احاطە ایدن بر نوردن هیچ بر شی كیزلنەمز. و غیر متناهی بر دائرۀ قدرتدن هیچ بر شی خارج قالاماز. و الّا، غیر متناهینڭ تناهیسی لازم كلیر.

و كذا، حكمت الٰهیە هر شیئە دگری نسبتندە فیض ویرییور. و هركس بارداغنە كورە دڭزدن صو آلابیلیر.

و كذا، مقدِّر اولان قدیر حكیمڭ بیوگە اولان توجّهی، كوچگنە اولان توجّهنە مانع اولاماز.

و كذا، مادّەدن مجرّد ظاهر و باطن اولان محیط بر نظرە، اڭ بیوك بر شی كبی، اڭ كوچك بر شی دە مظهر و محل اولدیغی صنعت نسبتندە بویور. و كوچك شیلرڭ نوعلری بیوك اولورلر.

و كذا، عظمت مطلقە شركتی اصلا قبول ایتمز.

و كذا، فوق العادە بر سهولتلە و خارقە بر سرعتلە و معجز بر اتّقان و انتظاملە جود مطلقدن آقان آثاردن آڭلاشیلییوركە، میكروپ كبی اڭ كوچك و داها كوچك هوائی، مائی، ترابی حیوانلر، بوش ظن ایدیلن عالمڭ یرلرینی طولدیرمشلردر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! نفسڭە اولان محبّتی ایجاب ایتدیرن نفسڭ سڭا اولان قربیتی ایسە، خالقڭە اولان محبّتڭ داها فضلە اولملیدر. چونكە نفسڭدن سڭا خالقڭ داها یاقیندر. اوت، سنڭ فكرڭ و اختیارڭ ادراك ایدەمدكلری سندەكی مخفیّات، خالقڭ نظری و علمی آلتندەدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عالمدە تصادف یوقدر. اوت، بالخاصّە بهار موسمندە، كرۀ ارض باغچەسندە، بتون آغاچلرڭ داللرندە، چیچكلرڭ یاپراقلرندە، مزروعاتڭ سنبللرندە حكمت بلبللرینڭ حكمت آیتلرینی تنغّم و ترنّم ایلە انشاد ایتدكلری، یعنی اوقودقلری قصیدەلری ایمان قولاغیلە، بصیرت كوزیلە دیڭلنیرسە، تصادف شیطانلری بیلە قبول ایدوب حیران اولورلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! توحید ایلە بتون اشیایی واحد احدە اسناد ایتمدیگڭ تقدیردە، عالمدە بولونان بتون افرادڭ مظهر اولدقلری تجلّیات الٰهیّە عددنجە الٰهلری قبول ایتمك مجبوریتندەسڭ. اوت، كوزیڭی شمسدن یومدیغڭ و تمثاللریلە ارتباطنی كسدیگڭ زمان، تمثاللرینە معكس اولان شیلرڭ عددنجە حقیقی شمسلرڭ وجودینی قبول ایتمەیە مجبور اولورسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! سن بعض جهتلردن فنایە كیتدیگڭ زمان، خالق، رحمان، رحیمڭ علمندە و مشهودندە و معلومندە باقی قالمقلغڭ، سنڭ بقاڭ ایچون كافیدر.

ای عزیز! هر شیئی صاحب حقیقیسنە ویر. ویا اوڭا اسناد ایت. و اونڭ اسمیلە آلكە، راحت ایدەسڭ. و الّا، بو قدر اشیایی وجودە كتیروب، نظام و انتظاملرینی تأمین ایدەجك او قدر الٰهلری قبولە مضطر قالاجقسڭ.

[قرق بش سنە اوّل تألیف ایدیلمش اولان بر رسالەنڭ بر قسمیدر]

[نقطە رسالەسی]

(مِنْ نُورِ مَعْرِفَةِ اللّٰهِ جَلَّ جَلَالُهُ)

[افادۀ مرام] بر باغچەیە كیرسەم، اییسنی انتخاب ایدرم. قوپارمەسندن زحمت چكسەم، خوشلانیرم. چوروگنی، یتیشمەمشنی كورسەم (خُذْ مَا صَفَا) دیرم. مخاطبلریمی دە اویلە آرزو ایدرم. بر قسم مخاطبلرم دیرلر: "سوزلرڭ أیی آڭلاشیلمییور." بیلیرمكە، كاه منارە باشندە، كاه منارە دیبندە قونوشویورم. ظهورات اویلە اولویور. شعاعات و شو كتابدە متكلّم، عاجز قلبمدر. مخاطب، عاصی نفسمدر. مستمع، متحّرئ حقیقت بر ژاپوندر. تماشا ایدن بونی دوشونملی.

غایت الغایت اولان معرفت اللّٰهڭ بر برهانی اولان معرفت النّبی یی شعاعاتدە بر نبذە بیان ایتدك. شو رسالەدە مقصود بالذّات اولان توحیدڭ لَایُحَدْ براهینندن یالڭز درت معظّم برهاننە اشارت ایدەجگز. هم نظر عقلی یی حدس قلبی ایلە برلشدیرمك ایچون، ملائكە و حشرڭ بر قسم دلائلنە ایما ایدرك، ایمانڭ آلتی ركنندن دردینڭ برر لمعەسنی فهم قاصرملە كوسترمك ایسترم.

(اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَمَلٰٓئِكَتِهٖ وَكُتُبِهٖ وَرُسُلِهٖ وَالْیَوْمِ الْاٰخِرِ وَبِالْقَدَرِ خَیْرِهٖ وَشَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰی وَالْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیٖینَ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ) 〚اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ〛

مقصودیمز و مطلوبمز اولان شو حقیقتڭ غیر متناهی براهینندن یالڭز (درت برهان كلّیسنی ) ایراد ایدییورز. [برنجی برهان] محمّد علیە الصّلاة والسّلامدر. شو برهان نیّریمز شعاعاتدە تنوّر ایتدیگندن، تنویر مدّعامزدە منوّر بر مرآتدر. [ایكنجی برهان] كتاب كبیر و انسان اكبر اولان كائناتدر. [اوچنجی برهان] كتاب معجز البیان اولان كلام اقدسدر. [دردنجی برهان] عالم غیب و شهادتڭ نقطۀ اِلْتِصاقی و برزخی و ایكی عالمدن بربرینە كلن سیّاراتڭ مُلْتَقَاسی، وجدان دینیلن فطرت ذی شعوردر. اوت، فطرت، وجدان، عقلە بر پنجرەدر. توحیدڭ شعاعنی نشر ایدر.

[برنجی برهان] رسالت و اسلامیتلە مجهّز اولان حقیقت محمّدیّەدركە * علیه الصّلاة والسّلام، رسالت نقطەسندە اڭ معظّم اجماع و اڭ واسع تواتر سرّینی احتوا ایدن مجموع انبیانڭ شهادتنی تضمّن ایدر. و اسلامیت جهتیلە وحیە استناد ایدن بتون ادیان سماویەنڭ روحنی و تصدیقلرینی طاشیر.

ایشتە بتون انبیانڭ شهادتیلە، ادیانڭ تصدیقیلە و بتون معجزاتنڭ تأییدیلە و مصدَّق اولان بتون اقوالیلە وجود و وحدت صانعی بشرە كوسترییور. دیمك، شو دعوادە اتّحاد ایتمش اولان بتون اَفَاضِلِ بشر نامنە او نوری كوسترییور. عجبا بو قدر تصدیقلرە مظهر، بیوك و درین بر دوربینڭ و صافی، كسكین، حقائق آشنا بر كوزڭ كوردیگی حقیقتڭ حقیقت اولمامسی هیچ بر جهتلە ممكنمیدر؟

[ایكنجی برهان] كائنات كتابیدر. اوت، شو كتابڭ بتون حروفی و بتون نقطەلری، افرادًا و تركیبًا ذات ذوالجلالڭ وجود و وحدتنی السنۀ مخصوصەلری ایلە 〚وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ〛 آیت كریمەسنی تلاوت ایدییورلر. جمیع ذرّات كائنات، برر برر ذات و صفات و سائر وجوه ایلە حدسز امكانات مابینندە متردّد ایكن، بردنبرە بر جهتی تعقیب، معیّن بر صفتلە اتّصاف، مخصوص بر كیفیتلە تكیّف ایدرك حیرت بخشا حكمتلری انتاج ایتدكلرندن، صانعڭ وجوب وجودینە شهادتلە عوالم غیبیّەنڭ اَنْمُوذَجٖی اولان لطیفۀ ربّانیە ایچندە اعلانِ صانع ایدن مصباح ایمانی ایشیقلاندیرییورلر.

اوت، بر نفر نفسندە و طاقیمندە و بولوگندە و طابورندە و اوردوسندەكی كبی.. هر بر ذرّە دە، كندی باشیلە، ذات و صفات و كیفیتدەكی امكانات جهتیلە صانعی اعلان ایتدیگی كبی، تَصَاوٖیرِ متداخلەیە بڭزەین مركباتِ متشابكۀ متصاعدۀ كائناتڭ هر بر مقامندە و هر بر نسبتندە و هر بر دائرەسندە، هر بر ذرّە، موازنۀ جریان عمومی یی محافظە و هر بر نسبتندە و هر طاقیمندە آیری آیری وظیفەیی ایفا و حكمتی انتاج ایتدكلرندن، صانعڭ قصد و حكمتنی اظهار و وجود و وحدتنڭ آیاتنی قرائت ایتدكلری ایچون، صانع ذوالجلالڭ براهینی قات قات زیادە اولور. دیمك (اَلطُّرُقُ اِلَی اللّٰهِ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ الْخَلَٓائِقِ) حقیقتدر، مبالغە دگلدر. بلكە دە ناقصدر.

[سؤٓال] نەدن هركس عقلیلە كورەمییور؟

[الجواب] كمال ظهورندن و ضدّڭ عدمندن. (تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَٓائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰٓی اِلَیْكَ رَسَٓائِلُ) یعنی صحیفۀ عالمین ابعاد واسعەسندە نقّاش ازلینڭ یازدیغی سلسلۀ حادثاتڭ سطرلرینە حكمت نظریلە باق و فكر حقیقتلە صاریل! تاكە، ملأ اعلادن اوزانان شو سلاسلِ رسائل، سنی اعلایِ علّیّینِ توحیدە چیقارسین.

شو كتابڭ هیئت مجموعەسندە اویلە پارلاق بر نظام واركە، نَظَّامی كونش كبی ایچندە تجلّی ایدییور. هر كلمەسی، هر بر حرفی برر معجزۀ قدرت اولان بو كتاب كائناتڭ تألیفندە اویلە بر اعجاز واركە، بتون اسباب طبیعیە فرض محال اولارق مقتدر برر فاعل مختار اولسەلر، یینە كمال عجز ایلە او اعجازە قارشو سجدە ایدرك (سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ لَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَزٖیزُ الْحَكٖیمُ) دییەجكلردر. هر بر كلمەسی بتون كلماتیلە مناسبتدار و هر بر حرفنڭ، باخصوص ذی حیات هر بر حرفنڭ بتون جملەلرە قارشو متوجّه برر یوزی، ناظر برر كوزی وار اولان بو كتابڭ اویلە بر مضاعف اِشْتِبَاكِ تساندُ نظمی واردركە، بر نقطەیی یرندە ایجاد ایتمك ایچون، بتون كائناتی ایجاد ایدەجك بر قدرت غیر متناهی لازمدر.

دیمك، سیوری سینگڭ كوزینی خلق ایدن، كونشی دخی خلق ایتمشدر. پیرەنڭ معدەسنی تنظیم ایدن، منظومۀ شمسیەیی دە او تنظیم ایتمشدر. سنوحاتڭ طوقوزنجی صحیفەسندە 〚مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ〛 آیتنڭ سرّینە مراجعت ایت.

یالڭز شو كتابڭ كوچك بر كلمەسی اولان بال آریسنی كور. ناصل شهد شهادت، یعنی ناصل بال، آری یە شهادت ایدییور. و بال، او معجزۀ قدرت اولان آرینڭ لسانندن آقییور. ویاخود شو كتابڭ بر نقطەسی اولان خردەبینی بر حُوَیْنَاتكە، چوق دفعە بویولتولدكدن صوڭرە كورونور. دقّت ایت، ناصل معجزنما، حیرت افزا بر مثال مصغّر كائناتدر. سورۀ یٰسٓ، صورت لفظ یٰسٓ دە یازیلدیغی كبی، جزالتلی، موجز بر نقطۀ جامعەدر. اونی یازان، بتون كائناتی دە او یازمشدر.

اگر انصاف ایلە دقّت ایتسەڭ، شو كوچوجك حیوانڭ و حُویناتڭ صورتی آلتندە اولان ماكینۀ دقیقۀ بدیعۀ الٰهیّەنڭ شعورسز، كور، مجرا و مِحْرَكْلری تحدید اولونمایان و امكاناتندە اَوْلَوِیَّتْ اولمایان اسباب بسیطۀ جامدۀ طبیعیەدن

حصولنی، محال اندر محال كورەجكسڭ. اگر هر بر ذرّەدە حكما شعوری، اطبّا حكمتی، حكّامڭ سیاستی بولوندیغنی و هر بر ذرّەنڭ سائر ذرّات ایلە واسطەسز مخابرە ایتدیگنی اعتقاد ایدرسەڭ، بلكە نفسڭی قاندیروب او محالی دە اعتقاد ایدەبیلیرسڭ. حالبوكە او ذی حیات ماكینەدە اویلە بر معجزۀ قدرت و اویلە بر خارقۀ حكمت واركە، آنجق بتون كائناتی و بتون شئوناتنی ایجاد ایدن و تنظیم ایدن بر صانعڭ صنعی اولابیلیر. یوقسە كور، آز، بسیط امكان تردّدیلە آیاق آتاماز. اسباب طبیعیەدن اولاماز.

باخصوص او اسباب طبیعیەنڭ اسّ الاساسی حكمندە اولان جزء لایتجزّادەكی قوّۀ جاذبە و قوّۀ دافعەنڭ اجتماعلرینڭ خرطومی اوزرندە بر محالیت طامغەسی وار. فقط جائزدركە، هر شیئڭ اساسی ظن ایتدكلری جذب، دفع، حركت، قوا كبی امرلر، عادت اللّٰهڭ قانونلرینە برر اسم اولسون. لكن، قانون قاعدەلكدن طبیعیلگە.. و ذهنیلكدن خارجیلگە.. و اعتباریلكدن حقیقیلگە.. و آلَتِیَّتْدن مؤثِّریّتە كچمەمك شرطیلە قبول ایدرز.

[سؤٓال] ازلیّتِ مادّە و حركات ذرّاتدن تشكّل انواع كبی امور باطلەیە نەدن احتمال ویریلییور؟

[الجواب] صرف باشقە شی ایلە نفسنی اقناع ایتمك صددندە اولدیغی ایچون، او امورڭ اساس فاسدەسنی تبعی بر نظرلە درك ایتمدیگندن نشئت ایدییور. اگر نفسنی اقناع ایتمك صورتندە قصدًا و بالذّات اوڭا متوجّه اولورسە، محالیّتنە و معقول اولمادیغنە حكم ایدەجكدر. فرضا قبول ایتسە دە، تَغَافُلُ عَنِ الصَّانِعْ سببیلە اولان اضطرار ایلە قبول ایدەبیلیر.

ایشتە ضلالت نە قدر عجیبدر! ذات ذوالجلالڭ لازم ضروریسی اولان ازلیتی و خاصّەسی اولان ایجادی عقلنە صیغیشدیرامایان، ناصل اولویوركە، غیر متناهی ذرّاتە و عاجز شیلرە ویرییور؟

اوت، مشهوردركە، بر زمان هلال عیدە باقییورلردی. كیمسە بر شی كورمەمشدی. اختیار بر ذات یمین ایتدی. "هلال عیدی كوردم" دیدی. حالبوكە كوردیگی هلال، كیرپیگنڭ تقوّس ایتمش بیاض بر قیلی ایدی. قیل نرەدە، قمر نرەدە؟ حركات ذرّات نرەدە، سببِ تشكیلِ انواع نرەدە؟

انسان فطرتًا مكرّم اولدیغندن حقّی آرایور. بعضًا باطل النە كلیر. حق ظن ایدرك قوینندە صاقلار. حقیقتی قزاركن اختیارسز ضلالت باشنە دوشر. حقیقت ظن ایدرك باشنە كییدیرر.

[سؤٓال] شو طبیعت دیدكلری قوانین و قوا نەدركە، اونلر ایلە كندیلرینی آلداتییورلر؟

[الجواب] طبیعت، عالم شهادت دینیلن جسدِ خلقتڭ عناصر و اعضاسنڭ افعالنی انتظام و ربط آلتنە آلان بر شریعت كبرای الٰهیەدر. ایشتە شو شریعت فطریّەدركە، سنّت اللّٰه و طبیعت ایلە مسمّادر. و خلقت كائناتدە جاری اولان قوانین اعتباریەسنڭ مجموع و محصّلەسندن عبارتدر.

قوا دیدكلری شی ایسە، هر بری شو شریعتڭ برر حكمیدر. و قوانین دیدكلری شی ایسە، هر بریسی شو شریعتڭ برر مسئلەسیدر. فقط او شریعتدەكی احكامڭ یكنسق استمرارینە استنادًا وهم و خیال تسلّط ایدرك تضییق ایدوب، شو طبیعتِ هوائیّە توضّح و تجسّم ایدوب موجود خارجی و خیالدن حقیقت صورتنە كیرمشدر. خیالی حقیقت صورتندە كورن و كوسترن نفوسڭ استعدادِ شورەسندن، فاعل و مؤثّر طوری طاقیلمشدر.

حالبوكە كور و شعورسز طبیعتدە، قطعیًّا قلبی اقناع ایدەجك و فكرە كندینی بگندیرەجك و نظر حقیقت اوڭا انسیّت ایدەجك هیچ بر ملایمت و مناسبت یوقكن و مصدر اولمغە قابلیتی مفقود ایكن، صرف نفی صانع فرضندن چیقان بر اضطرار ایلە وَلَهْ رَسَانْ بر افكار اولان قدرت ازلیەنڭ آثار باهرەسی طبیعتدن صدوری تخیّل ایدیلمش.

حالبوكە طبیعت، مثالی بر مطبعەدر، طابع دگل. نقشدر، نقّاش دگل. قابلدر، فاعل دگل. مِسطردر، مصدر دگل. نظامدر، ناظم دگل. قانوندر، قدرت دگل. شریعت ارادیەدر، حقیقت خارجیە دگلدر.

مثلا، یگرمی یاشندەكی بر آدم بردنبرە دنیایە كلسە، خالی بر یردە، محتشم و صنایع نفیسەنڭ آثاریلە مزیَّن بر سرایە كیرسە، هم فرض ایتسە: بو سرای قطعیًّا خارجدن كلمە هیچ بر فاعلڭ اثری دگلدر. صوڭرە ایچندەكی اشیای منتظمەیە بر سبب آراركن، تنظیمنڭ قوانیننی جامع بر كتاب بولسە، اونی معكس شعور اولدیغندن، اضطراری اولارق بر فاعل، بر علّت قبول ایدر.

ایشتە صانع ذوالجلالدن تغافل سببیلە بویلە غیر معقول و غیر ملایم بر علّت اضطراری اولان طبیعتلە كندیلرینی آلداتمشلردر.

شریعت الٰهیّە ایكیدر: [بریسی] صفت كلامدن كلن بر شریعتدركە، بشرڭ افعال اختیاریەسنی تنظیم ایدر.

[ایكنجیسی] صفت ارادەدن كلن و أوامر تكوینیە تسمیە ایدیلن شریعت فطریّەدركە، بتون كائناتدە جاری اولان قوانین عادت اللّٰهڭ محصّلەسندن عبارتدر. اوّلكی شریعت، ناصل قوانین عقلیەدن عبارتدر. طبیعت دینیلن ایكنجی شریعت دخی، مجموع قوانین اعتباریەدن عبارتدر. صفتِ قدرتڭ خاصّەسی اولان تأثیر و ایجادە مالك دگللردر.

سابقًا سرّ توحید بیانندە دیمشدك: هر شی هر شی ایلە باغلیدر. بر شی هر شیسز یاپیلماز. بر شیئی خلق ایدن، هر شیئی خلق ایتمشدر. اویلە ایسە، بر شیئی یاپان واحد، احد، فرد، صمد اولمق ضروریدر.

شو اهل ضلالتڭ كوستردكلری اسباب طبیعیە، هم متعدّد، هم بربرندن خبری یوق، هم كور ایكی ألندە ایكی كور اولان تصادف اعمی و اتّفاقیّت عوْرانڭ النە ویریلمشدر. 〚قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فٖی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ〛

[الحاصل] ایكنجی برهانمز اولان كتاب كبیر كائناتدەكی نظم و نظام و انتظام و تألیفندەكی اعجاز، كونش كبی بر قدرتِ غیر متناهینڭ و بر علمِ لایتناهانڭ و بر ارادۀ ازلیەنڭ اثرلریدر.

[سؤٓال] نظم و نظام تامّە نە ایلە ثابتدر؟

[الجواب] نوع بشرڭ حواس و جواسیسی حكمندە اولان فنون اكوان و استقرای تامّە ایلە، او نظامی كشف ایتمشلر. چونكە هر بر نوعە دائر بر فن یا تشكّل ایتمش ویا ایتمەیە قابلدر. هر بر فن، كلّیت قاعدە حسبیلە، كندی نوعندەكی نظام و انتظامی كوسترییور. زیرا هر بر فن، قواعد كلّیّە دساتیرندن عبارتدر.

دیمك شخصڭ نظری نظامی احاطە ایتمزسە، جواسیسِ فنون واسطەسیلە كوروركە، انسان اكبر، انسان اصغر كبی منتظمدر. هر بر شی حكمت اوزرە وضع ایدیلمشدر. فائدەسز و عبث هیچ بر شی یوقدر.

شو برهانمز [حاشیە]، دگل یالڭز اركانی و اعضاسی، بلكە بتون حجیراتی، بلكە بتون ذرّاتی برر لسانِ ذاكر توحید اولارق بیوك برهانڭ صدای بُلَنْدینە اشتراك ایدرك 〚لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ〛 دییە ذكر ایدییورلر.