[بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ]

[رشحەلر]

[تنبیه] خالق عالمی بزە تعریف و اعلان ایدن دلیللر و برهانلر، لَایُعَدّ و لَایُحْصٰی در. او دلیللرڭ اڭ بیوكلری (اوچ در).

[برنجیسی] بعض آیتلرینی كوردیگڭ و ایشیتدیگڭ شو كتاب كبیر كائناتدر. [ایكنجیسی] بو كتابڭ آیت الكبراسی و دیوان نبوّتڭ خاتمی و كنوز مخفیەنڭ مفتاحی اولان حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلامدر.

[اوچنجیسی] كتاب عالمڭ تفسیری و مخلوقاتە قارشو اللّٰهڭ حجّتی اولان قرآندر.

شیمدی برقاچ (رشحە) ایچندە ایكنجی برهانی تعریفدن صوڭرە سوزلرینی دیڭلەیەجگز.

[برنجی رشحە] آرقداش! خالقمزی تعریف ایدن، پك بیوك بر شخصیت معنویەیە مالك و بر برهان ناطق دیدیگمز "حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلام كیمدر؟" دییە صورولان سؤٓالە جوابًا دیرزكە:

او حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلام اویلە بر ذاتدركە، عظمت معنویەسندن طولایی، سطح ارض او ذاتڭؐ مسجد اقصاسیدر. مكّۀ مكرّمە اونڭ محرابیدر. مدینۀ منوّرە اونڭ منبر فضل كمالیدر. جماعت مؤمنینڭ اڭ صوڭ و اڭ عالی امامی و نوع بشرڭ خطیب شهیریدر، سعادت دستورلرینی بیان ایدییور. و بتون انبیانڭ رئیسیدر، اونلری تزكیە و تصدیق ایدییور. چونكە دینی، بتون دینلرڭ اساساتنی جامعدر. و بتون اولیانڭ باشیدر. شمس رسالتیلە اونلری تربیە و تنویر ایدییور.

او ذاتؐ اویلە بر قطب و اویلە بر نقطۀ مركزیەدركە، اونڭ حلقۀ ذكرندە بولونان بتون انبیا، اَخْیَارْ، ابرار، صدّیقین اونڭ كلمەسندە متّفقدرلر. و كلام نطقیلە ناطقدرلر. و اویلە بر شجرۀ نورانیەدركە، طمارلری

و كوكلری انبیانڭؑ اساسات سماویەسیدر. داللری و بوداقلری، اولیانڭ معارف الهامیەسیدر.

بو اعتبارلە هر هانكی بر دعوایی ادّعا ایتمش ایسە، بتون انبیا معجزەلرینە استنادًا و بتون اولیا كرامتلرینە مستندًا اوڭا شهادت ایتمشلردر. اوت، بتون دعوالرینڭ تصدیقنی اشعار ایدن بتون كامللرڭ خاتم و مهرلری واردر.

ازجملە: او ذاتڭ دعوالرندن بری توحیددر. بو دعوایی تصریح و افادە ایدن 〚لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ〛 كلمۀ مباركەسیدر. او ذاتڭ حلقۀ دین و ذكرینە كیرن بتون كچمش و كلەجك انسانلر، او كلمۀ مقدّسەیی ركن ایمان و ورد زبان ایتمشلردر. دیمك او انسانلرڭ اونڭ دعواسنڭ حق و حقیقت اولدیغنە قناعتلری و اطمئنانلری و اذعانلری حاصل اولمشكە، زمان و مكانە شامل بر طرزدە او كلمۀ مباركە، مشربلری و مسلكلری و عنعنەلری متخالف و متباین انسانلرڭ آغیزلرندە مولویلر كبی سماعدە دوران و جولان ایدییور.

بناءً علیه، نهایتسز شاهدلرڭ تصدیقیلە حق و حقّانیتی تحقّق ایدن بر دعوایە، هیچ بر وهمڭ حدّی دگلدركە، اوڭا دست اعتراضنی اوزاتابیلسین.

[ایكنجی رشحە] آرقداش! توحیدی اثبات و نوع بشری ارشاد ایدن او نورانی برهان.. بری صاغندە، دیگری صولندە، بری متواتر، دیگری مُجْمَعٌ عَلَیْهْ بولونان نبوّت و ولایت ایلە مجهّزدر. و عین زماندە، ارهاصات دینیلن قبل النبوّة كندیسندن صدور ایدن خارقە حاللرڭ رموزاتیلە و كتب سماویەنڭ بشاراتیلە و هواتف دینیلن غیبدن ویریلن تبشیرات متعدّدە ایلە مصدَّقدر.

و كذا، او برهان نورانیدن ظهور ایدن انشقاق قمر، پارماقلرندن فیشقیران صولر، آغاچلرڭ اونڭ دعوتنە اجابتلری، دعاسنڭ عقیبندە یاغمورڭ نزولی، پك آز بر ییمكدن چوقلرڭ یییوب طویمەلری، قورت، جیلان، دوە، طاش و سائرەنڭ اونڭ ایلە قونوشمەلری كبی معجزەلرینڭ دلالت و شهادتیلە تصدیق ایدیلمش بر ذاتدرؐ.

و كذا، دنیا و آخرت سعادتلرینی تأمینە كافل و كافی اولان شریعتی، نبوّتنی تصدیق و اثباتە كافیدر. كچن درسلردە شمس شریعتدن بعض شعاعلری كوردك. تطویل كلامی موجب تكرارلری لازم دگلدر.

[اوچنجی رشحە] آرقداش! او ذاتؐ، دلائلِ آفاقیە دینیلن خارجی دلیللر ایلە مصدَّق اولدیغی كبی، دلائل انفسیە دینیلن، ذاتندە و نفسندە ثابت دلیللر و اشارتلرلە دخی مصدَّقدر. چونكە او ذاتؐ شمس كبیدر. ذاتنی، ذاتی ایلە ضیالاندیرارق كوستریر.

مثلا، بتون اخلاق حمیدەنڭ اڭ یوكسكلری او ذاتدەؐ اجتماع ایتمش اولدیغنە بتون عالَم شهادت ایدییور. و كذا، او ذاتڭؐ نزیه خصلتلری و خویلری و اڭ یوكسك سجیّەلری جامع بر شخصیّت معنویە صاحبی اولدیغنە اجماع واردر.

و كذا، او ذاتڭؐ اڭ یوكسك درجەدە بولونان زهدینڭ و تقواسنڭ و عبودیتنڭ شهادتلریلە، مالك اولدیغی قوّۀ ایمانیەسیلە مصدَّقدر. و كذا، سِیَرِ نبویّەنڭ شهادتیلە، درجۀ وثوقی و كمال جدّیّتی و متانتی و بتون ایشلرندە و حركاتندە قوّۀ امنیّتی، او ذاتڭؐ حقّە مُتمسِّك و حقیقتە سالك اولدیغنی تصدیق ایدن قطعی دلیللردر. اوت، یاپراقلرڭ یشیللگی، چیچكلرڭ طراوت و كوزللگی و ثمرەلرڭ تازەلگی آغاجنڭ جانلی و حیاتلی اولدیغنە صادق شاهدلردر.

[دردنجی رشحە] آرقداش! طول زمان و بعد مكانڭ محاكمات عقلیەدە تأثیری چوقدر. مع هذا، (لَیْسَ الْخَبَرُ كَالْعَیَانِ) دستورینە اتّباعًا، شو زمان و محیطڭ خیالاتندن چیقارق طیّ زمان و مكان ایلە خیالًا جزیرة العربە كیدەلم. و مدینۀ منوّرەدە نورانی اولان و یوكسك منبر سعادتنە چیقمش، نوع بشرە خطابًا ارشاداتدە بولونان او ذات معلّاییؐ بالذّات كورەلم. سوزلرینی دیڭلەیەلم.

ایشتە خیالًا اورایە كیتدك. باق، خارقە بر صورتدە حسن صورتلە حسن سیرتی جمع ایدن او مرشد عمومی، او خطیب قدسی، جواهر طولو بر كتاب معجز البیان النە آلارق بتون انسانلرە ملأ اعلادن نازل اولان بر خطبۀ ازلیەیی اوقویور. و بتون بنی آدمە و جنلرە و موجوداتە دیڭلتییور. اوت، پك بیوك بر امردن خبر ویرییور. خلقت عالمڭ عجیب معمّاسنی آچییور. كائناتڭ سرّ حكمتنە دائر طلسمنی چوزویور. فلسفە و فن حكمتڭ نوع بشرە، سز كیملرسڭز؟ نرەدن كلییورسڭز؟ نرەیە كیدییورسڭز؟ دییە ایراد ایتدیگی، عقللری عاجز و حیرتدە بیراقان اوچ سؤٓالە جواب ویرییور.

[بشنجی رشحە] آرقداش! شو ذات نورانی و مرشد ایمانی اولان رسول اكرمەؐ باق. ناصل نشر ایتدیگی حقیقتڭ نوریلە، حقّڭ ضیاسیلە، نوع بشرڭ كیجەسنی كوندوزە، قیشنی بهارە چویرەرك، عالمدە یاپدیغی انقلاب ایلە عالمڭ شكلنی دگیشدیرەرك عالمی نورانی بر شكلە صوقمشدر.

اوت، او ذاتڭؐ نورانی كوزللگیلە كائناتە باقیلمازسە، كائنات بر ماتم عمومی ایچندە كورونەجكدی. بتون موجودات بربرینە قارشو اجنبی و دوشمان دورومندە بولوناجقدی. جمادات، برر جنازە صورتنی كوسترەجكدی. حیوانلر و انسانلر، یتیملر كبی زوال و فراقڭ قورقوسندن واویلالرە دوشەجكلردی. و كائناتە حركاتیلە، تنوّعیلە و تغیراتیلە و نقوشیلە تصادفە باغلی بر اویونجاق نظریلە باقیلاجقدی. بالخاصّە انسانلر حیوانلردن داها آشاغی، ذلیل و حقیر اولاجقلردی.

ایشتە او ذاتڭ تلقین ایتدیگی ایمان نظریلە كائناتە باقیلمدیغی تقدیردە، كائنات بویلە قورقونچ، ظلماتلی بر شكلدە كورونەجكدر.

فقط او مرشد كاملڭ كوزیلە و ایمان كوزلگیلە باقیلیرسە، هر طرف نورلی، ضیادار، جانلی، حیاتلی، سویملی، سوكیلی بر دورومدە عرض دیدار ایدەجكدر.

اوت، كائنات ایمان نوریلە ماتم عمومی یری اولمقدن چیقوب مسجدِ ذكر و شكر اولمشدر. بربرینە دوشمان تلقّی ایدیلن موجودات، بربرلرینە احباب و قرداش اولمشلردر. جنازەلر و ئولولر شكلنی كوسترن جمادات، انسیّتلی برر حیاتدار و لسان حالیلە خالقنڭ آیاتنی ناطق برر مسخّر مأمور شكلنە كیرییورلر. آغلایان مشتكی و ایتام قیافتندە كورونن انسان، عبادتندە ذاكر و خالقنە شاكر صفتنی طاقینییور. و كائناتڭ حركاتی، تنوّعاتی و تغیرات نقوشی عبثیّتدن قورتولویور. ربّانی مكتوبلر، آیات تكوینیەیە صحیفەلر، اسمای الٰهیەیە آیینەلر صورتنە انقلاب ایدرلر.

[خلاصە] ایمان نوریلە عالَم اویلە ترقّی ایدركە، حكمت صمدانیە كتابی نامنی آلیر. و انسان، ذلیل و فقیر و عاجز حیوانلرڭ صیرەسندن چیقار. ضعفنڭ قوّتیلە، عجزینڭ قدرتیلە، عبودیتنڭ شوكتیلە، قلبنڭ شعاعیلە، عقلنڭ حشمت ایمانیەسیلە خلافت و حاكمیتڭ ذروەسنە یوكسلیر. حتّی عجزی، فقری، احتیاجی، عقلی، اونڭ سقوطنە اسباب ایكن، صعودینە و یوكسلمەسنە اسباب اولورلر. ماضی ظلماتلی، قراڭلقلی بر مزار اكبر صورتندە كوروندیگی زمان، انبیا و اولیانڭ ضیاسیلە ضیادار و نورانی كورونمگە باشلار. قراڭلقلی كیجە شكلندە اولان استقبال، قرآنڭ ضیاسیلە تنوّر ایدر، جنّتڭ بوستانلری شكلنە كیرر.

بوڭا بناءً، او ذات نورانیؐ اولماسە ایدی، كائنات دە، انسان دە، هر شی دە عدم حكمندە قالیردی. بو وارلغڭ نە قیمتی اولوردی و نە دە اهمّیتی قالیردی.

بناءً علیه، بو قدر غریب و عجیب، كوزل كائنات ایچون بویلە تعریفاتجی و تشریفاتجی بر مرشد خارقە لازمدر. "اگر بو ذاتؐ اولماسە ایدی، كائنات دە اولمازدی" مأٓلندە اولان [لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ] حدیث قدسی، بو حقیقتی تنویر ایدییور.

[آلتنجی رشحە] آرقداش! او خطبۀ ازلیەیی اوقویان ذات، كائناتڭ كمالاتنی كشف ایدن جانلی بر كونشدر. باق، سعادت ابدیەیی اخبار و تبشیر ایدییور. نهایتسز رحمتی كشف ایتمش، اعلان ایدییور. سلطنت ربوبیتڭ محاسننڭ دلّالی و اسمای الٰهیەنڭ كیزلی دفینەلرینڭ كشّافیدر.

اوت، او ذاتؐ وظیفە اعتباریلە حقّڭ برهانی، حقیقتڭ ضیاسی، هدایتڭ كونشی، سعادتڭ وسیلەسیدر. شخصیتی و هویتی جهتیلە محبّت رحمانیەنڭ مثالی، رحمت ربّانیەنڭ تمثالی، حقیقت انسانیەنڭ شرفی، شجرۀ خلقتڭ اڭ قیمتدار و اڭ بهادار میوەسیدر. تبلیغ ایتدیگی دینی، خارق العادە بر سرعتلە شرق و غربی احاطە ایتمش، نوع بشرڭ بشدە بری دیننی قبول ایتمشدر. عجبا بویلە بر ذاتڭؐ دعوالرندە نفس و شیطانڭ مناقشە و اعتراضلرینە بر امكان وارمیدر؟

[یدنجی رشحە] آرقداش! او ذاتیؐ حركتە كتیروب او انقلابلری كندیسنە یاپدیران آنجق بر قوۀ قدسیەدر. اوت، بالخاصّە جزیرة العربدە یاپدیغی انقلاب و اجراآتە باق. او صحرالردە، او چوللردە اوتوران قوملر، عادتلرینی محافظەدە پك متعصّب، فوق العادە عنادجی، قساوت قلب و مرحمتسزلكدە امثالسز، حتّی دیری دیری قیزلرینی طوپراغە كومەرك ئولدیررلركن بیلە متأثّر اولمایان پك چوق وحشی انسانلر ایدیلر.

او ذات نورانیؐ، قیصە بر زماندە، او قوملردن بتون اخلاق سیّئەلرینی قالدیرارق یرلرینی اخلاق حسنە ایلە تبدیل ایتدیردی. حتّی او ذات مرشدڭؐ تلقین ایتدیگی ایمان نوری سایەسندە، او وحشی انسانلر، انسان عالمندە انسانلرە معلّم اولدیلر. و مدنیّت دنیاسندە مدنیلرە استاد اولدیلر.

او ذاتڭؐ بو قدر كنیش و عظیم سلطنتی، یالڭز ظاهری بر سلطنت دگلدر. او ذاتڭؐ داها كنیش، داها درین یردە بر دە سلطنت باطنیەسی واردركە، بتون قلبلری و عقللری كندیسنە جذب و جلب ایتمشدر. و بتون روحلری و نفسلری تسخیر ایتمشدركە، قلبلرە محبوب، عقللرە معلّم و تنویر ایدیجی و نفسلرە مربّی و روحلرە سلطان اولمشدر و اولمقدەدر.

[سكزنجی رشحە] آرقداش! بیلیرسڭكە، سیغارە كبی كوچك بر عادتی، كوچك بر شیئی تریاكیسندن رفع ایتمك پك زحمتلیدر. حتّی پك بیوك بر حاكم، بیوك بر عزم ایلە، كوچك بر قومدن اعتیاد ایدیلن بر خصلتی قالدیرمقدە بیوك مشكلاتە راست كلیر. حالبوكە بو ذات نورانیؐ، پك چوق عادتلری پك چوق عصبی و عنادجی قوملردن جزئی بر قوّتلە، قیصە بر زماندە قالدیرارق، یرلرینی یوكسك و نزیه اخلاق و عادتلرلە طولدیرمشدر.

اوت، حضرت عمر ابن الخطابڭؓ اسلامیتدن اوّلكی و صوڭرەكی حاللری، بو مسئلەیە كوزل بر مثالدر. بونڭ كبی اجراآتِ اساسیەسندن بیڭلرلە خارقەلری واردر. بز او ذاتڭؐ او زماندەكی اجراآتنە خارقە دییورز. عجبا بو زمانڭ یوزلرجە فیلسوفلری، او زماندە او وحشت آباد جزیرەیە كیتسەلر، پك اوزون زمانلر او وحشیلری اصلاح ایچون چالیشسەلر، او ذات مرشدڭؐ بر سنەدە موفّق اولدیغی قدر، اللی سنەدە موفّق اولابیلیرلرمی؟ حاشا!

[طوقوزنجی رشحە] آرقداش! عقلی باشندە اولان بر آدم مناظرەلی دعوالردە یالان سویلەیەمز. چونكە یالاننڭ بالآخرە آچیغە چیقوب محجوب اولاجغندن قورقار. و كذا، بر انسان یالان سویلەدیگی تقدیردە پرواسز، لاابالی بر طرزدە سویلەیەمز. و كذا، یالان بر سوزڭ سربست و هیجانلی سویلنمەسنە كیریشیلەمز. ولو عادی بر مسئلەدە، كوچك بر جماعت ایچندە، كوچك بر وظیفەدە بولونان كوچك بر شخص اولسون. عجبا بیوك بر وظیفە ایلە وظیفەدار، پك بیوك بر مسئلەدە، پك بیوك بر شرف و حیثیت صاحبی، پك بیوك بر جماعت ایچندە، پك شدید خصملرڭ قارشوسندە ادّعا ایتدیگی بر دعوادە یالان و خلاف حقیقت سویلەیەبیلیرمی؟

ایشتە او ذات نورانیؐ، اوقودیغی او خطبۀ ازلیەیی اویلە بر طرز ایلە اوقویوركە، نە تردّدی وار، نە حجابی! نە قورقوسی وار، نە تأثّری! هم غایت صمیمی بر صفای قلبلە، هم خالص بر جدّیتلە اوقویور. هم خصملرینڭ طمارلرینە پك شدّتلە طوقوندیرییور. هم عقللرینی تزییف ایدییور. نفسلرینی تحقیر ایدوب عزّتلرینی قیرییور. عجبا بویلە بر دعوادە، بویلە بر مقامدە، بویلە بر شخصدن ذرّە مثقال بر حیلەنڭ بو مسئلەیە قاریشمەسنە امكان وارمیدر؟ حاشا! 〚اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْیٌ یُوحٰی〛، اوت، حق حیلەیە محتاج دگلدر. حقّی سویلەمكدە حیلە و اغفال احتمالی یوقدر. حقیقتی كورن بر نظر خلقی اغفال ایتمز. خلاف حقیقت سویلەمز. خیال ایلە حقیقتی تمییز ایدر. آرالرندە التباس اولماز.

[اوننجی رشحە] آرقداش! او ذات مرشدؐ، نوع بشری قورقوتمق ایچون پك مدهش حقیقتلردن بحث ایدییور. و انسانلری تبشیر ایتمك ایچون قلبلری جذب و عقللری جلب ایدن مسئلەلردن خبر ویرییور.

باق، حقائق و غرائبی كشف ایتمك ایچون انسانلردە اویلە بر شوق و اویلە بر مراق واركە، غریب بر حقیقتی كشف یولندە جانلرینی فدا ایدییورلر. بو ذاتڭؐ كشف و اخبار ایتدیگی حقائقە نە ایچون اهمّیت ویرمییورلر؟ حالبوكە بتون انبیا و اولیا و صدّیقیندن اولان اهل شهود و اصحاب اختصاص، بالاتّفاق او ذاتیؐ تصدیق ایتمشلر و ایدییورلر.

بو ذاتؐ اویلە بر سلطانڭ شئونندن بحث ایدییوركە، قمر اونڭ ملكندە بر سینكدر. هم بو ذاتؐ بویلە عجیب خارقەلردن بحث ایتدیگی كبی، پك مدهش انفلاقلردن و انقلابلردن دە خبر ویرییور. باقیڭز، او خطبۀ ازلیّەدە 〚اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا〛 كبی تلاوت ایتدیگی آیتلرە دقّت ایدیڭز.

و بشر ایچون اویلە بر استقبالدن خبر ویرییوركە، دنیوی استقبال، اوڭا نسبتًا بر قطرە حكمندەدر. و اویلە بر سعادتدن مژدە ویرییوركە، دنیا سعادتلری اوڭا نظرًا رؤیالر كبی اولور. اوت، بو كائناتڭ پردەسی آلتندە چوق عجائبلر وار، بزلری بكلەیور. بز دە اونلری انتظار ایدییورز. بناءً علیه، او عجائبی كوروب بزە كیفیتلرینی حكایە ایتمك ایچون خارق العادە بر انسان لازمدركە، او خارقە غرائبی كورسون. و كوردیگی كبی بزە دە سویلەسین.

و كذا، او ذاتؐ، خالقمزڭ بزدن طلب ایتدیگی شیلردن بحث ایدییور. و چوق بیوك حقیقتلردن و چوق بیوك مسئلەلردن خبر ویرییوركە، اونلردن قورتولوش چارەسی یوقدر. فیا عجبا! اكثر ناسە نە اولمشكە، بویلە حق شیلردن كوزلرینی یومویورلر؟ حقیقتلردن قولاقلرینی طیقایورلر؟

[اون برنجی رشحە] آرقداش! شو منبر عالیدە خطبۀ ازلیەیی اوقویان و شخص معنویسیلە بزلرە مشهود اولان و یوكسك شئوناتیلە عالمدە مشهور اولان ذات نورانیؐ، وحدانیت الٰهیەیە بر برهان صادق و ناطق.. و توحیدڭ حقیقت اولدیغنە بر دلیل حق و سعادت ابدیەنڭ وجودە كلەجگنە قطعی بر دلیل و ظاهر بر برهاندر.

و كذا، او ذاتؐ، انسانلری هدایتە دعوت ایتمكلە سعادت ابدیەنڭ حصولنە سبب اولدیغی كبی، وصولنە دە سببدر.

و كذا، او ذاتؐ، دعاسیلە و عبودیتیلە او سعادتڭ وجودینە و ایجادینە وسیلەدر. اوت، باق، او ذاتؐ نوع بشرە امامدر. مسجدی یالڭز جزیرة العرب دگل، كرۀ ارضدر. جماعتی یالڭز او زمانڭ انسانلری دگلدر. بلكە آدمؑ زمانندن قیامتە قدر هر عصرڭ خلقی بر صف اولوب، بتون عصرلردەكی جماعتلرڭ صفلری اونڭ آرقەسندە طورمشلر. اونڭ دعاسنە "آمین" دییورلر.

بالخاصّە او ذاتؐ، او جماعت عظمادە عموم ذوی الحیاتە شامل پك شدید بر احتیاج عظیم ایچون دعا ایدییور. و اونڭ دعاسنە یالڭز او جماعت دگل، بلكە ارض و سماوات و بتون موجودات "آمین" دییورلر. یعنی "یا ربّنا، اونڭ دعاسنی قبول أیلە! بز دە او دعایی ایدییورز! بز دە اونڭ طلب ایتدیگنی طلب ایدییورز!" دییورلر.

و بالخاصّە او جماعت عظما اوڭندە قیلدیردیغی نمازدە، اویلە بر تضرّع و تذلّل ایلە، اویلە بر اشتیاقلە و اویلە بر حزن ایلە نیاز ایدوب دعا ایدییوركە، كائنات بیلە هیجانە كلییور. اونڭ دعاسنە اشتراك ایدییور. اوت، او ذاتؐ اویلە بر مقصد ایچون نیاز ایدركە، اگر او مقصد حصولە كلمزسە، یالڭز مخلوقات دگل، عالَم بیلە اسفل سافلینە دوشر. چونكە او ذاتڭؐ مطلوبیلە موجودات یوكسك كمالاتە ایریشیر.

عجبا او ذاتؐ، او مطلوبی كیمدن ایستەیور؟ اوت، اویلە بر ذاتدن طلب ایدركە، اڭ كیزلی و اڭ كوچك بر حیوانڭ جزئی بر احتیاجی ایچون لسان حال ایلە یاپدیغی دعایی ایشیتیر، قبول ایدر. احتیاجنی یرینە كتیریر. و كذا، او مطلوبی اویلە بر ذاتدن

ایستركە، اڭ ادنا بر املی، اڭ ادنا بر غایە ایچون، اڭ ادنا بر ذی حیاتدن كورور. و اونی اوڭا یتیشدیرمكلە اكرام ایدر، مرحمت ایدر. هم بو دعالرڭ نتیجەسندە یاپیلان تربیەلر و تدبیرلر اویلە بر انتظام ایلە جریان ایدییوركە، او تربیەلرڭ و او تدبیرلرڭ آنجق بر سمیع و بصیردن و بر علیم و حكیمدن اولدیغنە شبهە بیراقماز.

عجبا او ذاتؐ، او منبردە عرشە متوجّهًا اللرینی قالدیرارق یاپدیغی دعا ایلە نە ایستەیور؟ بتون مخلوقات دە آمین دییور.

اوت، او ذاتؐ، جناب حقّڭ رضاسنی ایستەیور. و جنّتدە ملاقات و رؤیتنی ایستەیور. و سعادت ابدیەیی ایستەیور. بو ایستەنیلن شیلرڭ ایجادینە رحمت، حكمت، عدالت كبی صاییسز اسباب موجبە اولماسە بیلە، یینە او ذاتِ نورانینڭؐ تك دعاسی و تضرّع ایلە نیاز ایتمسی، جنّتڭ ایجادینە و ایستەدیگی شیلرڭ اعطاسنە كافیدر.

بناءً علیه، او ذاتڭؐ رسالتی، امتحان و عبودیت ایچون شو دنیانڭ قورولمەسنە سبب اولمشدر. و اونڭ عبودیتی و یاپدیغی دعا دە، مكافات و مجازات ایچون دار آخرتڭ ایجادینە سبب اولمشدر.

اوت، بو یوكسك انتظام و كنیش رحمت و كوزل صنعت و قصورسز جمال ایلە ظلم و چركینلك آراسندە تضاد واردر. ضدلرڭ اجتماعلری ممكن دگلدر.

اوت، ادنا بر سسی ادنا بر كیمسەدن عادی بر ایش ایچون ایشیتوب قبول ایتمكلە، اڭ یوكسك بر صوتی اڭ بیوك ایش ایچون ایشیتوب قبول ایتمەمك، امثالسز بر قُبُحْ و بر چركینلك و بر قصوردر. بو ایسە ممكن دگلدر. چونكە او زمان حسن ذاتی، قبح ذاتی یە انقلاب ایدر. انقلاب حقائق محالدر.

[اون ایكنجی رشحە] آرقداش! او خطیب مرشددن كوردكلرڭ، ایشیتدكلرڭ كافیدر. چونكە اونڭ احوالنی تمامیلە احاطە ایتمك ممكن دگلدر. اویلە ایسە، اوندن صوڭرە كلن عصرلرڭ او ذاتدنؐ آلدقلری فیضلرە دقّت ایتمك اوزرە كری دونەلم.

باق، آرقداش! بتون بو عصرلر او عصر سعادتڭ كونشندن [ابو حنیفە، شافعی، ابو بایزید بسطامی، جنید بغدادی، عبد القادر كیلانی، امام غزالی، محیی الدّین عربی، ابو الحسن شاذلی، شاە نقشبند، امام ربّانی رضی اللّٰە عنهم اجمعین كبی] بیڭلرلە نورانی ضیادار ییلدیزلر فیض آلوب یتیشمشلر. عالم بشری تنویر ایتمشلردر.

مشهوداتمزڭ تفصیلاتنی باشقە وقتە تأخیر ایدرك، صاحب معجزات او ذات نورانی علیە الصّلاة والسّلامە صلاة و سلام كتیرەلم.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی هٰذَا الذَّاتِ النُّورَانِیِّ الَّذٖٓی اُنْزِلَ عَلَیْهِ الْقُرْاٰنُ الْحَكٖیمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ مِنَ الْعَرْشِ الْعَظٖیمِ اَعْنٖی سَیِّدَنَا مُحَمَّدًا اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَاَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهٖ ٭

عَلٰی مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرَاةُ وَالْاِنْجٖیلُ وَالزَّبُورُ وَالزُّبُرُ وَبَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الْاِرْهَاصَاتُ وَهَوَاتِفُ الْجِنِّ وَاَوْلِیَٓاءُ الْاِنْسِ وَكَوَاهِنُ الْبَشَرِ وَانْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ سَیِّدِنَا وَمَوْلٰینَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَاَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اُمَّتِهٖ ٭

عَلٰی مَنْ جَٓائَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَرُ وَنَزَلَ سُرْعَةً بِدُعَٓائِهِ الْمَطَرُ وَاَظَلَّتْهُ الْغَمَامَةُ مِنَ الْحَرِّ وَشَبِعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِهٖ مِأٰتٌ مِنَ الْبَشَرِ وَنَبَعَ الْمَٓاءُ مِنْ بَیْنِ اَصَابِعِهٖ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالْكَوْثَرِ وَسَبَّحَ فٖی كَفَّیْهِ الْحَصَاةُ وَالْمَدَرُ وَانْطَقَ اللّٰهُ لَهُ الضَّبَّ وَالظَّبْیَ وَالذِّئْبَ وَالْجِذْعَ وَالذِّرَاعَ وَالْجَمَلَ وَالْجَبَلَ وَالْحَجَرَ وَالشَّجَرَ صَاحِبِ الْمِعْرَاجِ وَمَا زَاغَ الْبَصَرُ سَیِّدِنَا وَمَوْلٰینَا وَشَفٖیعِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَاَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ الْحُرُوفِ الْمُتُشَكِّلَةِ فِی الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فٖی مَرَایَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَٓاءِ عِنْدَ قِرَٓائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِئٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰٓی اٰخِرِ الزَّمَانِ ٭

وَاغْفِرْلَنَا وَارْحَمْنَا وَالْطُفْ بِنَا یَٓا اِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَٓا اٰمٖینَ

آرقداش! رسالت احمدیەییؐ اثبات ایدن دلیللر پك بیوك بر یكون تشكیل ایدییور. اون طقوزنجی سوز نامندەكی رسالەدە او دلیللردن بر قسمی ذكر ایدیلمشدر. او ذاتڭؐ اظهار ایتدیگی بیڭە یاقین معجزەلری ایلە، یگرمی بشنجی سوز نامندەكی اثردە تفصیل ایدیلن قرق وجە اعجازە بالغ اولان قرآن، رسالت احمدیّەیەؐ شهادت ایتدیگی كبی، بو كائنات دە آیاتیلە او ذاتڭؐ نبوّتنە دلالت ایدر. اوت، كائناتدە یازیلان صاییسز آیتلر ذات احدڭ وحدانیتنە شهادت ایتدكلری كبی، رسالت احمدیەیە دەؐ دلالت و شهادت ایدرلر.

ازجملە: كائناتدە كورونن حسن صنعت، رسالت احمدیّەیەؐ شهادت ایدن قطعی بر دلیلدر. زیرا شو زینتلی مصنوعاتڭ جمالی، حسن صنعت و زینتی اظهار ایدر. صنعت و صورتڭ كوزللگی، صانعدە كوزللشدیرمك و زینتلشدیرمك آرزوسی موجود اولدیغنە دلالت ایدر. كوزللشدیرمك و زینتلشدیرمك صفتلری، صانعڭ صنعتنە اولان محبّتنە دلالت ایدر. بو محبّت ایسە، مصنوعاتڭ اڭ اكملی انسان اولدیغنە دلیلدر. چونكە او محبّتڭ مظهر و مداری انساندر. انسان دخی مصنوعاتڭ اڭ جامعی و اڭ غریبی اولدیغندن، شجرۀ خلقتڭ بر ثمرۀ شعوریەسیدر. یعنی خلقت آغاجنڭ شعورلی بر میوەسیدر. انسان بر ثمرە، یعنی بر میوە اولدیغی ایچون، كائناتڭ اجزاسی آراسندە اڭ جامع و بعید جزئیدر. انسان ذی شعور و جامع اولدیغی ایچون، نظری عام، شعوری كلّیدر. نظری عام اولدیغندن شجرۀ خلقتی تمامیلە كورور. شعوری كلّی اولدیغندن صانعڭ مقاصدینی بیلیر. اویلە ایسە انسان صانعڭ مخاطب خاصّیدر.

اوت، عام و شموللی اولان نظر و شعورینی صانعڭ عبادتنە و محبّتنە صرف ایدن و صنعتنی استحسانە و تقدیرینە و تشهیرینە توجیه ایدن و نعمتلرینڭ شكرینە استعمال ایدن انسان، فردە ویردیگی نعمتلرە قارشو شكر ایستەین و یاراتدیغی مخلوقاتی عبادتە و شكرە دعوت ایدن صانعڭ خاص مخاطبی و حبیبیدر.

ای انسانلر! ذكر ایدیلن احوال و شئوناتلە متّصف اولان حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلام، صانعڭ او فردِ فریدی دیدیگمز مخاطب خاصّی اولمامسنە امكان وارمیدر؟ و تاریخڭزڭ كوستردیگی نوع بشردن اڭ بیوك انسانلر آراسندە، بو مقامە داها لایق دیگر بر شخص وارمیدر؟

ای كوزلری صاغلام و قلبلری كور اولمایان انسانلر! باقیڭز، انسان عالمندە ایكی دائرە و ایكی لوحە وار. برنجی دائرە، ربوبیّت دائرەسیدر. ایكنجی دائرە، عبودیت دائرەسیدر. برنجی لوحە، حسن صنعت لوحەسیدر. ایكنجی لوحە، تفكّر و استحسان لوحەسیدر. بو ایكی دائرە ایلە ایكی لوحە آراسندەكی مناسبتە باقیڭز: عبودیت دائرەسی، بتون قوّتیلە ربوبیّت دائرەسی حسابنە چالیشییور. تفكّر و تشكّر و استحسان لوحەسی دە، بتون اشاراتیلە حسن صنعت و نعمت لوحەسنە باقییور.

بو حقیقتی كوزڭ ایلە كوردكدن صوڭرە، ربوبیّت و عبودیت دائرەلرینڭ رئیسلری آراسندە اڭ بیوك بر مناسبتڭ بولونمامسنە عقلڭجە امكان وارمیدر؟ و صانعڭ مقاصدینە كمال اخلاص ایلە خدمت ایدن عبودیت دائرەسی رئیسنڭ، ربوبیّت دائرەسی رئیسی اولان صانع حكیم ایلە عظیم بر مناسبتی و قوی بر انتسابی.. و او انتساب ایلە هر ایكی دائرە رئیسلری آراسندە بر معارفە و مكالمە و آلیش ویریشڭ اولمامسنە احتمال وارمیدر؟ اویلە ایسە، بالبداهە تحقّق ایتدیكە، او عبودیت دائرەسی رئیسی، ربوبیتڭ اڭ خاص محبوبی و اڭ مقبول قولیدر.

ای انسان! بو سوسلی مصنوعاتی انواع محاسنلە تزیین ایدن و بتون ذی حیاتڭ ذوقلرینە و اشتهالرینە كورە بو قدر نعمتلری انعام ایدن صانعڭ اڭ كامل و اڭ جمیل و عبادتنە كمال شوق و اشتیاقلە توجّه ایدن و صانعڭ محاسنِ صنعتنی تقدیر و استحسانلە عرش و فرشی طَرَبە و سوینجە كتیرن و صانعڭ احساناتنە قارشو یاپدیغی تشكّرات و تكبیرات و تبریكات ایلە بَرّ و بحری جذبەیە كتیرن شو كوزل مخلوقنە و شو سویملی مصنوعنە التفات ایدوب سوزینی نظرە آلمامسی و تشكّراتنە مقابلە ایتمەمسی و توجّه ایدوب كندیسیلە قونوشمامەسی و اقتدارینە كورە بتون مخلوقاتنە بر امام و بر مرشد یاپمامەسی امكانی وارمیدر؟ حاشا و كلّا!

[بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ]

[لاسیمالر]

اوننجی سوزڭ بر جهتدە اساسی و یگرمی سكزنجی سوزڭ عربی ایكنجی مقامیدر.

كائناتڭ بتون ذرّاتنڭ كرك مجتمعًا و كركسە منفردًا لسان عجز و فقرلریلە وجوب وجودینە و وحدتنە شهادت ایتدكلری صانع حكیمە، كائناتڭ ذرّاتی عددنجە حمد و ثنالر و شكرلر اولسون. هم كائناتڭ طلسمنی آچوب، آیاتنی كشف ایدوب بیان ایدن رسولی ایلە آل و اصحابنە و سائر انبیا و مرسلینە و اخواننە و عباد صالحینە بی نهایە و بی حساب صلات و سلاملر اولسون.

آرقداش! طبیعت و اسباب، بعض انسانلرە شكر قاپوسنی قپاتدیرمش، شرك و كفر قاپوسنی آچمشدر.. حالبوكە شركڭ تملی صاییسز محالاتدن قورولمش اولدیغندن اهل شركڭ خبرلری یوق. او محالاتدن بر دانەسنی بیان ایدەجگم. تاكە، شركڭ نە قدر فنا اولدیغنی كور كوزلریلە كورسونلر. شویلەكە:

شرك صاحبی جهالت سرخوشلغنی ترك ایدوب، علم كوزیلە كفرینە باقدیغی زمان، او كفرینە اینانوب اذعان ایدەبیلمك ایچون، بر ذرّۀ واحدەنڭ بر طون آغیرلغندە بر یوك یوكلنمگە.. و هر ذرّەدە صاییسز مطبعەلری ایجاد ایدوب طبیعت و اسبابڭ النە ویرمگە.. و هر ذرّەنڭ بتون مصنوعاتدەكی صنعت اینجەلكلرینی طبیعتە درس ویرمگە مقتدر اولدیغنی قبول ایتمەیە مضطر و مجبور اولور.

زیرا، هوا عنصرندن، مثلا هر بر ذرّە بتون نباتلرڭ، چیچكلرڭ و میوەلرڭ اوستنە قونوب بنیەلرندە وظیفەسنی یاپمق صلاحیتندەدر. اگر بو ذرّەلر، یاپدقلری وظیفەلردە مأمور اولوب جناب حقّڭ امر و ارادەسنە تابع اولدقلری كافرانە انكار ایدیلیرسە، او ذرّە هر هانكی بر بنیەیە كیرسە، او بنیەنڭ بتون جهازاتنی كیفیتیلە تشكّلنی بیلمسی لازمدر. بو بیلكینڭ او ذرّەدە بولوندیغنە آنجق او كافر اعتقاد ایدەبیلیر.

مع هذا، بر میوە بر شجرەنڭ بر مثال مصغّریدر. و او میوەدەكی چكردك، او شجرەنڭ دفتر اعمالیدر. او آغاجڭ تاریخ حیاتی او چكردكدە یازیلیدر. بو اعتبارلە، بر میوە شجرەنڭ تمامنە، بلكە او شجرەنڭ نوعنە، بلكە كرۀ ارضە ناظردر.

اویلە ایسە بر میوەنڭ صنعتندەكی عظمت معنویەسی، ارضڭ جسامتی نسبتندەدر. او ذرّەیی صنعتجە حاوی اولدیغی او عظمت معنویە ایلە بنا ایدن، ارضی حمل ایدوب بنا ایتمكدن عاجز قالمایاجقدر. عجبا او كافر منكر، قلبندە بویلە بر كفری طاشیمقلە عقل و ذكا ادّعاسندە بولونمسی قدر بر احمقلق وارمیدر؟

آرقداش! هر شی ایچون ایكی صورت و شكل واردر. بری مادّیەدركە، عادتا بر كوملك كبی هر شیئڭ وجودینە كورە قدرڭ تقدیریلە بیچیلمش شو كورونن صورتلردر. دیگری معقولەدركە، بر شیئڭ یاشادیغی بر عمردە مرور زمانلە دگیشدیردیگی مختلف مادّی صورتلرڭ اجتماعندن تصوّر ایدیلن بر صورتِ وهمیّەدر.

بر آتشڭ سرعتلە چوریلمسندن حاصل اولان دائرۀ وهمیّە كبی، هر شیئڭ تاریخ حیاتنی بیلدیرن و قدرە مدار اولان و مقدّرات اشیا دینیلن شو ایكنجی صورت، معقولەدر. صورت مادّیە اعتباریلە هر شیئڭ بر نهایتی، بر غایەسی اولدیغی كبی، صورت معنویە اعتباریلە دە بر نهایتی و كیزلی بعض حكمتلر ایچون بر غایەسی دە واردر. بناءً علیه هر شیئڭ صورت مادّیەسندە قدرت ربّانیە اوستەدر، قدر مهندسدر. صورت معنویەسندە ایسە، قدر مِسطردر، یعنی تشكیلاتنڭ چیزكیلرینی چیزر. قدرت مصدردر، یعنی او چیزكیلر اوستندە یاپیلان تشكیلات قدرتدن صدور ایدر.

ای كافر! بونی ایشیتدكدن صوڭرە اییجە دوشون. بر ذرّەیە ترزیلك صنعتنی أوگرتمگە قدرتڭ وارمیدر؟ كندیڭە خالق اتّخاذ ایتدیگڭ طبیعت و اسباب، هر شیئڭ مختلف و متنوّع صورتلرینی بیچوب دیكمگە قدرتلری وارمیدر؟

باق، ای كوزدن محروم كافر! شجرۀ خلقتڭ ثمرەسی و قوّت و اختیارجە اسبابدن اوستون اولان انسان، ترزیلگڭ بتون قابلیتلرینی و بیلكیلرینی جمع ایتسە، دیكنلی بر شجرەنڭ اعضالرینە اویغون بر كوملگی دیكەمز. حالبوكە صانع حكیم، هر شیئڭ نَماسی زمانندە پك منتظم و جدید، تازە تازە كوملكلری و یشیل یشیل حلّەلری كمال سرعت و سهولتلە یاپار، كییدیرر. فسبحان اللّٰه!

اوت، خالق منزّهدر. هر شیئڭ وجودی، امرینە باغلی اولان اللّٰه منزّهدر. هر شیئڭ ایچ یوزی، ألندە بولونان صانع منزّهدر. بتون مخلوقاتە مرجع اولان صانع، منزّهدر.