[وَمِنَ اللّٰهِ التَّوْفٖیقُ لِاَقْوَمِ الطَّرٖیقِ]

[اوننجی رسالە]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّیَاطٖینِ

اِعْلَمْ ایّها العزیز! شو آیت كریمەنڭ یوكسك سماسنە چیقوب سرّینی فهم ایتمك ایچون (یدی باصاماقلی) بر نردبان قورویورز.

[برنجی باصاماق] سماواتڭ ملائكە اسمیلە تسمیە ایدیلن مناسب ساكنلری واردر. چونكە كرۀ ارضڭ سمایە نسبتًا كوچكلگیلە و حقارتیلە برابر ذوی الحیات ایلە طولو اولمسی، سماواتڭ او مزیَّن برجلرینڭ ذوی الادراك ایلە طولو اولمەسنی تصریح ایدییور. كذا، سماواتڭ بو قدر زینتلرلە تزیین ایدیلمسی، بهمە حال ذوی الادراكڭ تقدیر و استحسان ایلە نظر حیرتلرینی جلب ایتمك ایچوندر. چونكە حسن زینت عاشقلرڭ جلبی ایچوندر. ییمك و طعام دە آچ اولانلرە یاپیلیر. مع هذا انس و جن او وظیفەیی ایفایە كافی دگللردر. آنجق اورایە مناسب، غیر محدود ملائكە و روحانیلر او وظیفەیی ایفا ایدەبیلیرلر.

[ایكنجی باصاماق] ارضڭ سماواتلە علاقەسی و معاملەسی اولوب، آرالرندە چوق بیوك ارتباط واردر. اوت، ارضە كلن ضیا، حرارت، بركت وسائرە سماواتدن كلییور. ارضدن دە سمایە دعالر، عبادتلر، روحلر كیدییور. دیمك آرالرندە جریان ایدن تجاری معاملەدن آڭلاشیلییوركە، ارضڭ ساكنلری ایچون سمایە چیقمەیە بر یول واردركە، انبیا، اولیا، ارواح، جسدلرندن تجرّد ایلە سماواتە عروج ایدرلر.

[اوچنجی باصاماق] سماواتدە دوام ایلە جریان ایدن سكون، سكوت، نظام، انتظام، اطّراددن حسّ ایدیلدیگنە نظرًا، سماوات اهلی، ارض ساكنلری كبی دگللردر. اوت، ارضدە بولونان نفاق، شقاق، اختلاف، اضدادڭ اجتماعی، خیر و شرّڭ اختلاطی كبی شیلر سماواتدە یوقدر. بو سایەدە سماواتدە نظام و انتظامی بوزاجق بر حال یوقدر. ساكنلری، ویریلن امرلرە كمال اطاعتلە امتثال ایدییورلر.

[دردنجی باصاماق] جناب حقّڭ، مقتضالری و حكملری متغایر بعض اسمالری واردر. مثلا، بَدِرْ كبی بعض غزالردە اصحاب كرامە یاردیم ایتمك اوزرە كفّار ایلە محاربە ایتمك ایچون ملائكەنڭ سمادن انزالنی اقتضا ایدن اسم،

ملائكە ایلە شیاطین، یعنی سماوی اولان اَخْیَارْ ایلە ارضی اولان اشرار آراسندە محاربەنڭ وقوعنی استبعاد دگل، اقتضا ایدر. اوت، جناب حق ملائكەیە بیلدیرمكسزین شیطانلری دفع و اِهلاك ایدەبیلیر. فقط سطوت و حشمتنڭ اقتضاسی اوزرینە، بو قبیل مجازاتڭ مستحقلرینە اعلان و تشهیری عظمتنە لایقدر.

[بشنجی باصاماق] روحانیلرڭ اخیاری سمادە بولوندقلرندن، اشراری دە لطافتلرینە كوونەرك اخیاری تقلیدًا اونلرە التحاق ایتمك ایستەدكلرندە، اهل سما اونلری شرارتلری ایچون قبول ایتمەیەرك دفع ایدییورلر. مع هذا بو كبی معنوی مبارزەلری عالم شهادتە، بالخاصّە وظیفەسی شهادت و مشاهدە اولان انسانە اعلان و تشهیرینە رجم نجوم علامت و نشان قیلینمشدر.

[آلتنجی باصاماق] قرآن معجز البیان نوع بشری اطاعتە ارشاد، عصیاندن زجر و منع اوزرە قوللاندیغی اسلوب عالیسنە باق: 〚یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ〛 بویورویور. یعنی: "ای انس و جن جماعتلری! ملكمدن خارج بر مملكتە چیقوب قورتولمق ایچون سماوات و ارضڭ اقطارندن چیقمەیە قوّتڭز وارسە چیقیڭز. اوندن آنجق قوّت و قدرتلە چیقمق اولور. بو دە سزدە یوقدر. چیقامازسڭز" دییور.

قرآن كریم بو آیت ایلە، پك كنیش اولان سلطنت ربوبیّتنە قارشو انس و جنّڭ عجزلرینی اعلان ضمنندە ندا ایدییور. "ای حقیر، صغیر، عاجز انسانلر! سزلر نە صورتلە، شیطانلری رجم ایدن ملائكە ایلە نجملرڭ، شمسلرڭ، قمرلرڭ اطاعت ایتدكلری سلطان ازلی یە عصیان ایدییورسڭز؟ ناصل قوجەمان ییلدیزلری مرمی و قورشون یرندە قوللانان عسكرلرە صاحب اولان بر سلطانە قارشو عصیان ایتمەیە جسارت ایدییورسڭز؟"

[یدنجی باصاماق] ییلدیزلرڭ پك كوچك افرادی اولدیغی كبی، پك بیوكلری دە واردر. سمانڭ یوزینی ضیالاندیران هر شی ییلدیزدر. بو نوعدن بر قسمی سمایە زینت اولمشدر. بر قسمی دە شیطانلری رجم ایتمك ایچون سماوی مانجینیقلردر. سمادە یاپیلان بو رجم، سما كبی اڭ واسع دائرەلردە بیلە وقوعە كلن مبارزە حادثەسنی انسانلرە كوسترمك و انسانلرڭ مطیعلرینی عاصیلرلە مبارزەیە تشویق ایدوب آلقیشلامقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانی حیواندن آییران شیلردن [بریسی ] انسانڭ ماضی و مستقبل ایلە علاقەدار اولمسیدر. حیوان، بو ایكی زمانی بحقٍّ دوشونەجك بر ادراكە مالك دگلدر.

[ایكنجیسی ] انسانڭ كرك انفسی، كرك آفاقی، یعنی داخلی و خارجی شیلرە تعلّق ایدن ادراكی كلّی و عمومیدر.

[اوچنجیسی ] هم انشاآتە لازم اولان مقدّمەلری كشف و ترتیب ایتمكدر. مثلا، بر أوڭ یاپیلمەسی ایچون لازم اولان طاش، آغاچ، چیمنطو مثللو لزوملی مقدّمەلری احضار و ترتیب ایتمك كبی.

بناءً علیه انسانڭ اڭ اوّل و اڭ بیوك وظیفەسی تسبیح و تحمیددر. اوّلا ماضی و حال و استقبال زمانلرندە كورمش ویا كورەجك نعمتلر لسانیلە، صوڭرە نفسندە ویا خارجندە كورمكدە اولدیغی انعاملر لسانیلە، صوڭرە مخلوقاتڭ یاپمقدە اولدقلری تسبیحاتی شهادت و مشاهدە لسانیلە صانعی حمد و ثنا ایتمكدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّڭ عطا، قضا، قدر نامندە اوچ قانونی واردر. عطا، قضا قانوننی بوزار. قضا دە قدر قانوننی بوزار. مثلا بر شی حقّندە ویریلن قرار، قدر دیمكدر. او قرارڭ انفاذی قضا دیمكدر. او قراری ابطال ایدوب حكم قضادن عفو ایتمك، عطا دیمكدر. اوت، یوموشاق بر اوتڭ كوكلرندەكی طمارلری قاتی طاشی دلدیگی كبی، عطا دە قضا قانوننڭ قطعیّتنی دلر. قضا دە اوق كبی قدر قانوننڭ قرارینی دلر. دیمك عطانڭ قضایە نسبتی، قضانڭ قدرە نسبتی كبیدر. عطا، قضا قانوننڭ شمولندن اخراجدر. قضا دە، قدر قانوننڭ كلّیتندن اخراجدر. بو حقیقتە واقف اولان عارف، معبودی اولان خالقنە (یا الٰهی! حسناتم سنڭ عطاڭدندر. سیئآتم دە سنڭ قضاڭدندر. اگر عطاڭ اولماسە ایدی هلاك اولوردم) دیر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اسمای حسنایی تضمّن ایدن بعض فذلكەلرلە آیتلرە خاتمە ویریلمكدە نە كبی بر سرّ واردر، باق. اوت، قرآن معجز البیان، بعضًا آیاتِ قدرتی آیتلردە بسط ایدر. صوڭرە ایچریسندن اسمایی چیقاریر. بعضًا منسوجات طوپلار كبی آچار، طاغیتیر. صوڭرە طوپلار، اسمادە طی ایدر. بعضًا دە افعالنی تفصیل ایتدكدن صوڭرە، اسملر ایلە اجمال ایدر. بعضًا خلقڭ اعمالنی تهدیدانە سویلر. صوڭرە رحمتە اشارت ایدن اسملر ایلە تسلّی ایدر. بعضًا دە مقاصد جزئیەیی ذكر ایتدكدن صوڭرە، او مقاصدی تقدیر و اثبات ایچون، برهان اولارق قواعد كلّیّە حكمندە اولان اسملری ذكر ایدر. بعضًا مادّی جزئیّاتی ذكر ایدر. صوڭرە اسمای كلّیە ایلە اجمال ایدر و هكذا.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عجز دە، عشق كبی اللّٰهە ایصال ایدن یوللردن بریدر. امّا عجز یولی عشقدن داها قیصە و داها سلامتلیدر.

اهل سلوك، طریق خَفَادە لطائف عشرە اوزرینە، طریق جهریدە نفوس سبعە اوزرینە سلوك ایتمشلردر. بو فقیر عاجز ایسە، هم قیصە، هم قولای (درت خطوە دن) عبارت بر طریقی قرآنڭ فیضندن استفادە ایدوب آلمشدر.

[برنجی خطوەیی] 〚فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ〛 آیتندن.. [ایكنجی خطوەیی] 〚وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖینَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰیهُمْ اَنْفُسَهُمْ〛 آیتندن.. [اوچنجی خطوەیی] 〚مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ〛 آیتندن.. [دردنجی خطوەیی] 〚كُلُّ شَیْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ〛 آیتندن اخذ ایتمشدر. بونلرڭ ایضاحی شویلەدر:

[برنجی خطوە] اوت، انسان یارادیلیشندە كندی نفسنە محب اولارق یارادیلمشدر. حتّی بالذّات نفسی قدر بر شیئە سوكیسی یوقدر. كندیسنی آنجق معبودە لایق ثنالرلە مدح ایدر. نفسنی بتون عیبلردن، قصورلردن تنزیه ایدر. حقلی اولسون، حقسز اولسون كمال شدتلە نفسنی مدافعە ایدر. حتّی جناب حقّی مدح و ثنا ایچون كندیسندە یارادیلان جهازاتی، كندی نفسنە حمد و ثنا ایچون صرف ایدر. 〚مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰیهُ〛 دەكی 〚مَنْ〛 شمولنە داخل اولور. بو مرتبەدە نفسڭ تزكیەسی، آنجق عدم تزكیەسی ایلە اولور.

[ایكنجی خطوە] نفس، خدمت زمانندە كری قاچار. اجرت وقتندە دە ایلری صفە هجوم ایدر. بو مرتبەدە اونڭ تزكیەسی، یاپدیغی فعلڭ عكسنی یاپمقلە اولور. یعنی نفسی ایشتە، خدمتدە ایلری یە سوق ایتملی، اجرت توزیعندە دە كریدە بیراقملیدر.

[اوچنجی خطوە] كندی نفسندە و طوربەسندە قصور، نقص، عجز، فقردن باشقە بر شی بیراقماملیدر. بتون محاسننڭ و اییلكلرینڭ فاطر حكیم طرفندن انعام ایدیلن نعمتلر اولدیغنی و حمدی اقتضا ایتدیگنی، فخری استلزام ایتمدكلرینی اعتقاد و تلقّی ایتملیدر. بو مرتبەدە اونڭ تزكیەسی كمالنڭ كمالسزلگندە، قدرتنڭ عجزندە، غناسنڭ فقرندە اولدیغنی بیلمكدن عبارتدر.

[دردنجی خطوە] كندیسی استقلالیت حالندە فانی، حادث، معدوم اولدیغنی.. و اسمای الٰهیەیە آیینەدارلق ایتدیگی حالدە شاهد، مشهود، موجود اولدیغنی بیلمكدن عبارتدر. بو مرتبەدە اونڭ تزكیەسی، وجودندە عدمنی، عدمندە وجودینی بیلمكلە [لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ] حقیقتنی كندیسنە ورد اتّخاذ ایتمكدر.

و كذا، وحدت الوجود اهلی، كائناتی نفی ایتمكلە اعدام ایدییورلر. وحدة الشّهود خلقی ایسە، بتون موجوداتی كورەرك، جزالیلر كبی نسیان زندانندە ابدی حپسە محكوم ایدییورلر.

قرآنڭ افهام ایتدیگی طریق، كائناتی و موجوداتی هم اعدامدن، هم حپسدن قورتارییور. اسمای حسنایە مظهریتلە آیینەدارلق ایتمك كبی وظیفەلردە استخدام ایدر. فقط كائناتی استقلالیتدن و كندی حسابنە چالیشمقدن عزل ایدر.

و كذا، انسانڭ وجودندە برقاچ دائرە واردر. چونكە انسان هم نباتیدر، هم حیوانیدر، هم انسانیدر، هم ایمانی. تزكیە معاملەسی بعضًا طبقۀ ایمانیەدە اولور. صوڭرە طبقۀ نباتیّەیە اینر. بعضًا یگرمی درت ساعت ظرفندە هر درت طبقەدە معاملە واقع اولور. انسانی خطایە و غلطە آتان، بو درت طبقەدەكی فرقی رعایت ایتمەمكدر.

〚خَلَقَ لَكُمْ مَا فِی الْاَرْضِ جَمٖیعًا〛 آیتنە استنادًا انسان، انسانیتڭ مبدئی حیوانیە و نباتیەیە منحصر اولدیغنڭ ظنّیلە غلط ایدییور. صوڭرە بتون غایەلرڭ نفسنە عائد اولدیغنڭ حصریلە غلط ایدییور. صوڭرە هر شیئڭ قیمتی، منفعتی نسبتندە اولدیغنڭ تقدیریلە غلط ایدییور. حتّی زُهرە ییلدیزینی، قوقولی بر زَهرەیە مقابل آلماز. چونكە كندیسنە منفعتی طوقونمییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عبودیت، سبقت ایدن نعمتڭ نتیجەسی و اونڭ فیئآتیدر. كلەجك بر نعمتڭ، مكافاتِ لاحقەنڭ مقدَّمەسی و وسیلەسی دگلدر. مثلا، انسانڭ اڭ كوزل بر صورتدە یارادیلیشی، عبودیتی اقتضا ایدن سابق بر نعمت اولدیغی.. و صوڭرە دە ایمانڭ اعطاسیلە جناب حقّڭ كندیسنی سڭا تعریف ایتمسی، عبودیتی اقتضا ایدن سابق نعمتلردر. اوت، ناصلكە معدەنڭ اعطاسیلە بتون مطعومات اعطا ایدیلمش كبی تلقّی ایدیلییور. حیاتڭ اعطاسیلە دە، عالم شهادت مشتمل بولوندیغی نعمتلر ایلە برابر اعطا ایدیلمش كبی تلقّی ایدیلییور.

و كذا، نفس انسانیّتڭ اعطاسیلە، بو معدە ایچون ملك و ملكوت عالملری نعمتلر سفرەسی كبی قیلینمشدر. كذالك، ایمانڭ اعطاسیلە، مذكور سفرەلر ایلە برابر اسمای حسنادە ادّخار ایدیلن دفینەلر دە ویریلمش اولویور. بو كبی اجرتلری پشین آلدقدن صوڭرە، دوام ایلە خدمتە ملازم اولمق لازمدر. خدمت و عملدن صوڭرە ویریلن نعمتلر، محضا اونڭ فضلندندر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انواعڭ افرادندە، بالخاصّە حشرات و هَوَامّ قسمندە كورونن فوق العادە چوقلقدە مشاهدە ایدیلن خارق العادە غیر متناهی بر جود و سخاوت واردر. كمال اتّقان و انتظام ایلە بتون انواعدە بولونان شو كثرت افراد، تجلّیات الٰهیەنڭ غیر متناهی اولدیغنە و جناب حقّڭ ماهیّتی هر شیئە مباین اولدیغنە و بتون اشیا اونڭ قدرتنە نسبتًا متساوی اولدیغنە صراحتًا دلالت ایدر. اوت، بو جود و ایجاد، صانعڭ وجوبندندر. نوعدە جلالٖیدر، فرددە جمالٖیدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ یاپدیغی صنعتلرڭ سهولت و صعوبت درجەلری، انسانڭ علم و جهلی ایلە اولچولور. صنعتلردە، بالخاصّە اینجە و لطیف جهازاتدە نە قدر علمی و مهارتی چوق اولورسە، او نسبتدە یاپدیغی ایشلر قولای اولور. جهلی نسبتندە دە زحمت اولور. بناءً علیه اشیانڭ خلقتندە كورونن سرعت مطلقە ایلە وسعت مطلقە ایچندە سهولت مطلقە، صانعڭ علمنە نهایت اولمادیغنە حدس قطعی ایلە دلالت ایدر. 〚وَمَٓا اَمْرُنَٓا اِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ〛

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ فطرتًا مالك اولدیغی جامعیتنڭ عجائبندندركە، صانع حكیم بو كوچك جسمدە غیر محدود انواع رحمتنی طارتمق ایچون، غیر متناهی میزانلر وضع ایتمشدر. و اسمای حسناسنڭ غیر متناهی مخفی دفینەلرینی فهم ایتمك ایچون، غیر محصور جهازات و آلات یاراتمشدر.

مثلا مسموعات و مُبْصِرات و مأكولات عالملرینی احاطە ایدن انساندەكی دویغولر، صانعڭ صفات مطلقەسنی و كنیش شئوناتنی فهم ایتمك ایچوندر.

و كذا، انسانڭ خردلەدن داها كوچك حافظەسندە اویلە بر لطیفۀ مُدْرِكَە بیراقمشدركە، او خردلەنڭ تضمّن ایتدیگی كنیش عالمدە، او لطیفە دائما سیر و جولان ایتمكدە اولوب، ساحلنە واصل اولاماز. مع هذا، بعضًا بو بیوك عالَم او لطیفەیە او قدر طارلاشیركە، عالَم او لطیفەنڭ قارنندە بر ذرّە كبی اولور. و او لطیفەیی بتون سیاحت میدانلریلە و مطالعە ایتدیگی كتابلریلە او خَرْدَلَە دخی یوتار. یرندە اوتورور. قارنی دە آغریماز. ایشتە انسانڭ متفاوت مرتبەلری بو سردن آڭلاشیلییور.

اوت، بعض انسانلر ذرّەدە بوغولورلر. بعض انسانلردە دە دنیا بوغولور. بعض انسانلر دە كندیلرینە ویریلن آناختارلردن بریسیلە كثرتڭ اڭ كنیش بر عالمنی آچار، فقط ایچندە بوغولور. ساحل وحدت و توحیدە زورلە واصل اولور.

دیمك انسانڭ سیر روحانیسندە چوق طبقەلر واردر. بر طبقەدە انسانلرە حضور و توحید پك سهولتلە نصیب و میسّر اولور. بر طبقەسندە دە انسانی غفلت و اوهام اویلە استیلا ایدركە، كثرت ایچندە غرق اولمقلە، تام معناسیلە توحیدی اونوتمش اولور. سقوطی صعود، تدنّی یی ترقّی، جهل مركّبی یقین، اویقونڭ صوڭ پردەسنی انتباه ظن و توهّم ایدن بر قسم مدنیلر، ایكنجی طبقەدەكی انسانلردر. اونلر حقائق ایمانیەیی درك ایتمكدە بدویلرڭ بدویلریدرلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اسم جلال، علی الاكثر نوعلردە، كلّیاتدە تجلّی ایدر. اسم جمال ایسە موجوداتڭ جزئیّاتنە تجلّی ایدر. بو اعتبارلە نوعلردەكی جود مطلق جلالڭ تجلّیسیدر. جزئیّاتڭ نقشلری و اشخاصڭ كوزللكلری جمالڭ تجلّیاتلرندندر.

و كذا جلال، واحدیّتڭ تجلّیسندن ظاهر اولور. جمال دخی احدیّتڭ تجلّیسندن ظاهر اولور. بعضًا دە جمال، جلالدن تجلّی ایدر. اوت، جمالڭ كوزندە جلال نە قدر جمیلدر! جلالڭ كوزندە دخی جمال نە قدر جلیلدر!

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بصر مصنوعاتی كوروب دە، بصیرت صانعی كورمزسە، چوق غریب و پك چوق چركیندر. چونكە او حالدە صانعڭ معنًا و قلبًا كورونمەمسی، یا بصیرتڭ فِقدانندندر ویا قلب كوزینڭ كور اولمەسندندر. ویا ادراكنڭ پك طار اولدیغندن مسئلەیی عظمتیلە قاورایامدیغندندر. ویا بر خِذْلَانْدر. و الّا صانعڭ انكاری، بصرڭ شهودینی انكاردن داها زیادە مُنْكَرْدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر تارلەیە زرع ایدیلن بر تخوم، معنوی بر سور و بر دیواردر. او تارلەیی تخوم صاحبنە مال ایدر. باشقەسنڭ تصرّفنە مانع اولور. كذالك، كرۀ ارض تارلەسنە زرع ایدیلن نباتات و حیوانات تخوملری معنوی بر سور و بر سددركە، شركتی منع ایدییور. غیرڭ مداخلەسنی طرد ایدییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! طبیعتلری لطیف و اینجە و لطیف صنعتلرە مفتون اولان بعض انسانلر، بالخاصّە باغچەلرندە پك كوزل هندسە واری بر طرزدە شكللری، آریقلری، حوضلری، شادیروانلری یاپدیرمقلە، باغچەلرینە پك كوزل، منتظم بر منظرە ویررلر. و او لطافتڭ و او كوزللگڭ درجەسنی كوسترمك ایچون دە، بعض چركین قیالری، قبا و غیر منتظم مغارە و طاغ كبی شكللری و هیكللر كبی شیلری دە علاوە ایدییورلركە، اونلرڭ چركینلگیلە و انتظامسزلغیلە باغچەنڭ كوزللگی و لطافتی فضلەجە كوزوكسون، پارلاسین. چونكە (اِنَّمَا تُعْرَفُ الْاَشْیَٓاءُ بِاَضْدَادِهَا) سرّیلە اشیا ضدلریلە بیلینەجگی جهتلە، مدقّق بر كیمسە او ضدلری جمع ایدن باغچەنڭ منظرەسنە باقدیغی زمان آڭلاركە، او چركین قبا شیلر قصدًا یاپیلمشدركە، باغچەنڭ كوزللگی و انتظامی و لطافتی آرتسین. زیرا كوزلڭ كوزللگنی آرتیران، چركینڭ چركینلگیدر. دیمك باغچەنڭ تام انتظامنی اكمال ایدن، او چركینلردر. و او چركینلرڭ انتظامسزلغی نسبتندە باغچەنڭ انتظامی آرتار.

كذالك، دنیا باغچەسندە نظام و انتظامڭ صوڭ سیستمندە بولونان مخلوقات و مصنوعات آراسندە حیوانلردە اولسون، نباتاتدە اولسون، جماداتدە اولسون، بعض چركین، انتظامدن خارج شیلر بولونور. بونلرڭ چركینلگی، انتظامسزلقلری، دنیا باغچەسنڭ كوزللگنە و انتظامنە بر زینت، بر سوس اولمق اوزرە صانع حكیم طرفندن قصدًا یاپیلمش اولدیغنی، پك یوكسك و كنیش شاعرانە بر خیال ایلە دنیانڭ او باغچە منظرەسنی نظری آلتنە آلا بیلن آدم اونلرڭ قصدًا یاپیلمش اولدیغنی كورەبیلیر.

مع هذا، او كبی شیلر قصدی اولماسە ایدی، شكللرندە حكمتلی تخالف اولمازدی. اوت، تخالفدە قصد و اختیار واردر. هر انسانڭ بتون انسانلرە سیماجە تخالفی بوڭا دلیلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانی، فطرتًا بتون حیوانلرە تفوّق ایتدیرن جامعیتنڭ مزیّتلرندن بری دە، ذوی الحیاتڭ واهب الحیاتە اولان تحیّە و تسبیحلرینی فهم ایتمسیدر. یعنی انسان كندی كلامنی فهم ایتدیگی كبی، ایمان قولاغیلە ذوی الحیاتڭ دە، بلكە جماداتڭ دە بتون تسبیحلرینی فهم ایدر. دیمك هر شی صاغیر آدم كبی یالڭز كندی كلامنی آڭلار. انسان ایسە، بتون موجوداتڭ لسانلریلە تكلّم ایتدكلری اسمای حسنانڭ دلیللرینی فهم ایدر. بناءً علیه، هر شیئڭ قیمتی كندیسنە كورە جزئیدر. انسانڭ قیمتی ایسە كلّیدر. دیمك بر انسان بر فرد ایكن، بر نوع كبی اولور. (وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ)

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ظاهر ایلە حقیقت آراسندە مشابهت وارسە دە، نفس الامرە باقیلیرسە آرالرندە بیوك اوزاقلق واردر. مثلا عامیانە اولان توحید ظاهری، هیچ بر شیئی اللّٰهڭ غیریسنە اسناد ایتمەمكدن عبارتدر. بویلە بر نفی، سهل و بسیطدر. اهل حقیقتڭ حقیقی توحیدلری ایسە، هر شیئی جناب حقّە اسناد ایتمكلە برابر، هر شیئڭ اوستندە بولونان مهرینی و سكّەسنی كوروب اوقومقدن عبارتدر. بو حقیقی توحید، حضوری اثبات ایدر، غفلتی نفی ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! حیات دنیویەیە قصدًا و بالذّات توجّه ایدوب باغلانان كافرڭ، عقابنڭ امهالندە و بالعكس ترقّیات مادّیەدە موفّقیتندەكی حكمت نەدر، بیلیرمیسڭ؟ اوت، او كافر كندی تركیبیلە و صفتیلە جناب حقجە نوع بشرە تقدیر ایدیلن نعمتلرڭ تظاهرینە، شعوری اولمقسزین خدمت ایدییور. و كوزل مصنوعات الٰهیەنڭ محاسننی بلا شعور تنظیم ایدییور. و قوّەدن فعلە چیقارتمقلە غرابتِ صنعتِ الٰهیّەیە نظرلری جلب ایدییور. نە یازیقكە فرقندە دگلدر. دیمك او كافر، ساعت كبی یاپدیغی عملدن خبری یوق. امّا وقتلری بیلدیرن ساعت كبی، او كافرڭ نوع بشرە پك بیوك بر خدمتی واردر. بو سرّە بناءًدركە، كافر دنیادە مكافاتنی كورور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! توفیق الٰهی رفیقی اولان آدم، طریقت برزخنە كیرمدن ظاهردن حقیقتە كچەبیلیر. اوت، قرآندن حقیقت طریقتی، طریقتسز اولارق فیض صورتیلە آلیناجغنی كوردم، بر پارچە آلدم. و كذا، مقصود بالذّات اولان علملرە، علوم آلیَّەیی اوقومقسزین ایصال ایدیجی بر یول بولدم. اوت، سریع السّیر اولان بو زمانڭ اولادینە قیصە و سلامت بر طریقی احسان ایتمك رحمت حاكمەنڭ شأنندندر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانی غفلتە دوشورتمكلە اللّٰهڭ عبودیتنە مانع اولان، جزئی نظرینی جزئی شیلرە حصر ایتمسیدر. اوت، جزئیات ایچریسنە دوشوب جزؤیلرە حصر نظر ایدن كیمسە، او جزئی شیلرڭ اسبابدن صدورینە احتمال ویرەبیلیر. امّا باشنی قالدیروب نوعە و عمومە باقدیغی زمان، ادنا بر جزئینڭ اڭ بیوك بر سببدن صدورینە جواز ویرەمز.

مثلا، جزئی رزقنی بعض اسبابە اسناد ایدەبیلیر. فقط منشأ رزق اولان ارضڭ قیش موسمندە قوپ قورو اولدیغنە، بهار موسمندە رزق ایلە طولو اولدیغنە باقدیغی وقت، ارضی احیا ایتمكلە بتون ذوی الحیاتڭ رزقلرینی ویرن اللّٰهدن ماعدا، كندی رزقنی ویرەجك بر شی بولونمدیغنە قناعتی حاصل اولور.

و كذا، أوڭدەكی كوچك بر ایشیغی ویا قلبڭدە بولونان كوچك بر نوری بعض اسبابە اسناد ایدەبیلیرسڭ. امّا ایشیغڭ شمسڭ ضیاسیلە اولدیغنە و او نورڭ دە منبع الانوارڭ نوریلە متّصل بولوندیغنە واقف اولدیغڭ زمان آڭلارسڭكە، قالبڭی ایشیقلاندیران و قلبڭی تنویر ایدن، لیل و نهاری بربرینە قلب ایدن آنجق فاطر حكیمدر.

و كذا، سنڭ وجودڭ ظهور و وضوحجە خالقڭ وجودینە نسبتی، خالقڭ وجودینە دلالت ایدنلرڭ نسبتی كبیدر. چونكە سن، بر وجهلە كندی وجودیڭە دلالت ایدییورسڭ. امّا خالقڭ وجودینە بتون موجودات بتون ذرّاتیلە دلالت ایدییور. اویلە ایسە، خالقڭ وجودینڭ سنڭ وجودڭلە برابر عالمڭ ذرّاتی عددنجە ظهور درجەلری واردر.

و كذا، سنی نفسڭی سومگە سوق ایدن اسبابڭ "(برنجیسی: ) بتون لذّتلرڭ مخزنی نفسدر. (ایكنجیسی: ) وجودڭ مركزی و منفعتڭ معدنی نفسدر. (اوچنجیسی: ) انسانە اڭ قریب و اڭ یاقین نفسدر" دییورسڭ. پك اعلا! او فانی لذّتلرە مقابل، لذائذ باقیەیی ویرن خالقی داها زیادە عبودیتلە سومك لازم دگلمی؟

هم نفس وجودە مركز اولدیغندن محبّتە لایق اولسە، او وجودی ایجاد ایدن و او وجودڭ قیّومی اولان خالق، داها فضلە محبّتە و عبودیتە مستحق اولمازمی؟ هم نفسڭ معدنِ منفعت و اڭ یاقین اولمسی سبب محبّت اولورسە، بتون خیرلر و رزقلر ألندە بولونان و او نفسی یارادان نافع و باقی و داها قریب اولان، داها زیادە محبّتە لایق دگلمیدر؟

اوت، بتون موجوداتە انقسام ایدن محبّتلری جمع ایدوب، محبّتڭ ایلە برابر محبوب حقیقی اولان فاطر حكیمە اهدا ایتمك لازمدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! سنڭ اوڭڭدە چوق قورقونچ بیوك مسئلەلر واردركە، انسانی احتیاطە و اهتمامە مجبور ایدر. (بریسی: ) ئولومدركە، بو ئولوم انسانی دنیادن و بتون سوكیلیلرندن آییران بر آیریلقدر. (ایكنجیسی: ) دهشتلی، قورقولی ابد مملكتنە یولجیلقدر. (اوچنجیسی) عمر آزدر. سفر اوزوندر. یول تداركی یوقدر. قوّت و قدرت یوقدر. عجز مطلق كبی الیم ألملرە معروض قالمقدر.

اویلە ایسە بو غفلتِ نسیان نەدر؟ دوە قوشی كبی باشڭی نسیان قومنە صوقارسڭ. كوزیڭە غفلت كوزلگنی طاقارسڭ. تاكە اللّٰه سنی كورمەسین. ویا سن اونی كورمەیەسڭ. نە وقتە قدر زائلاتِ فانیەیە اهتمام و باقیاتِ دائمەدن تغافل ایدەجكسڭ؟

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّە نهایتسز حمدلر، شكرلر اولسونكە، مسائل نحویەدن اسم ایلە حرف آراسندەكی معنوی فرق ایلە چوق مهم مسئلەلری بڭا اوگرتمشدر. شویلەكە: حرف، غیرڭ معناسنی ایضاح ایچون بر آلت، بر خادم اولدیغی كبی.. شو موجودات دە اسمای حسنانڭ تجلّیاتنی اظهار، افهام، ایضاح ایچون بر طاقیم الٰهی مكتوبلردر. كە ایچلرندە دلائل، براهین، خوارقِ معجزۀ قدرت یازیلیدر. موجودات بو وجهلە نظرە آلینیرسە علم، ایمان، حكمتدر. شاید اسم كبی مستقل و مقصود بالذّات جهتیلە باقیلیرسە، كفران و جهل مركّب اولور.

و كذا، مسائل منطقیّەدن كلّی ایلە كلّ آراسندەكی فرق ایلە ربوبیتە دائر چوق مسئلەلری اوگرنمش بولونویورم. جمال ایلە احدیت كُلِّیٌّ ذِی الْجُزْئِیَّاتِ شمولنە داخلدر. جلال ایلە واحدیت، كُلٌّ ذِی الْاَجْزَاءِ عنواننە داخلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دنیا، عالم آخرتە بر فهرست حكمندەدر. بو فهرستدە عالم آخرتڭ مهم مسئلەلرینە اولان اشارتلردن بری، جسمانی اولان رزقلردە لذّتلردر. بو فانی، حقیر و ذلیل دنیادە بو قدر نعمتلری احساس و افاضە ایتمك ایچون انسانڭ وجودندە یارادیلان حواس و حسّیات و جهازات و اعضا كبی آلات و ادواتندن آڭلاشیلییوركە، عالم آخرتدە 〚تَجْرٖی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ〛 آیت كریمەسنڭ دلالتیلە، قصرلرڭ آلتندە ابدیّتە لایق جسمانی ضیافتلر اولاجقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ خوف و محبّتی خلقە توجّه ایتدیگی تقدیردە، خوف بر بلا، بر الم اولور. محبّت بر مصیبت اولور. زیرا قورقدیغڭ آدم، یا سڭا مرحمت ایتمز ویا سنڭ استرحاملریڭی ایشیتمز. محبّت ایتدیگڭ شخص دە، یا سنی طانیماز ویا محبّتڭە تنزّل ایتمز. بناءً علیه، خوفڭ ایلە محبّتنی دنیادن و دنیا انسانلرندن چویر. فاطر حكیمە توجیه ایتكە، سنڭ خوفڭ اونڭ مرحمت قوجاغنە آتیلمقدە چوجغڭ آننەسنڭ قوجاغنە آتیلدیغی كبی لذیذ بر تذلّل اولسون. محبّتڭ دە سعادت ابدیەیە وسیلە اولسون.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! سن شجرۀ خلقتڭ یا بر ثمرەسی ویا بر چكردگیسڭ. جسمڭ اعتباریلە كوچك، عاجز، ضعیف بر جزئسڭ. لكن صانع حكیمڭ لطفیلە و لطیف صنعتیلە سنی جزئلكدن كلّیلگە چیقارتمشدر. اوت، جسمڭە ویریلن حیات سایەسندە كنیش دویغولرڭ ایلە، عالم شهادت اوزرندە جولان ایتمكلە

فی الجملە جزئیت قیدندن قورتولمشسڭ. و كذا، انسانیّتی اعطاسیلە بالقوّە "كلّ" حكمندەسڭ. و كذا، ایمان و اسلامیتی احسان ایتمكلە بالقوّە "كلّی" اولمشسڭ. و كذا، معرفت و محبّتڭ انعامیلە محیط بر نور اولمشسڭ. بناءً علیه دنیایە و جسمانی لذائذە میل ایدرسەڭ، عاجز، ذلیل بر "جزئی" اولورسڭ. اگر جهازاتڭی انسانیت كبرا دینیلن اسلامیت حسابنە صرف ایدرسەڭ، بر "كلّی" و بر "كلّ" اولورسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بو قدر الیم فراقلرە و آیریلقلرە معروض قالمقلە چكدیگڭ ألملرڭ سببی و قباحتی سندەدر. چونكە او محبّتلری یرینە صرف ایتمییورسڭ. اگر او محبّتلری جمع ایدوب واحد احدە توجیه ایدرسەڭ و اونڭ حسابیلە و اذنیلە صرف ایدرسەڭ، بتون او محبّتلرڭ ایلە برابر بر آندە برلشوب سوینچلرە و ممنونیّتلرە مظهر اولاجقسڭ.

اوت، بر سلطانە انتساب ایدن بر آدم، او سلطانڭ هر شیئیلە علاقەدار اولور. هر مكاندە هركسلە مخابرەسی و علاقەسی بر جهتدە بولونور. او آدم دە او جهتلە علاقەدار اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قمرڭ احوالنە ویا استقبالڭ حقیقتنە دائر معلومات ویرن آدمە، بتون ماملكڭی فدا ایتمەیە حاضرسڭ. امّا دائرۀ ملكندە بر آری حكمندە بولونان قمرڭ خالقندن خبر كتیرن.. و ازل و ابدە و حیات ابدیەیە و حقائق اساسیەیە و عظیم مسئلەلرە دائر معلومات اعطا ایدن.. و سنی معنوی پریشانیتلردن و ضلالتلردن قورتاروب كثرتدن وحدتە طوغری یول كوسترن.. و حیات ابدیەیە ایمان ایلە سڭا ماء الحیاتی ایچیرن.. و فراق و آیریلق آتشلرندن قورتاران.. و خالقڭ مرضیّاتنی و مطالبنی تعریف ایدن.. و سلطان ازل و ابدڭ مخابرەسنە ترجمانلق یاپان رسول رحمانیؐ دیڭلەمك ایلە و او مخبر صادقەؐ ایمان ایلە تسلیم اولمغە مانع اولان نفسڭ هوا و هوسنی ترك ایتمییورسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كورییورزكە، صانع حكیم، كمال حكمتلە پك عادی شیلردن پك خارقە معجزۀ منسوجات یاپییور. و كذا، عبثیّت و اسرافە محل بیراقمامق اوزرە، بر فردی انواعًا وظیفەلرلە توظیف ایدییور. حتّی انسانڭ باشندە انسانڭ موظّف اولدیغی وظیفەلری كورمك ایچون هر وظیفەیە كورە برر طیرناق قدر مادّی بر شیئڭ بولونمسی ایجاب ایتسە ایدی، انسانڭ باشنڭ جبل طور بیوكلگندە اولمسی لازم كلیردیكە، اصحاب وظائفە یر اولسون.

و كذا، لسان سائر وظائفیلە برابر، ارزاق خزینەلرینە و قدرتڭ مطبخندە پیشیریلن بتون طعاملرە مفتّشدر. و بتون طعاملرڭ طاتلرینی یقین ایلە بیلن بر اهل وقوفدر.

ایشتە بو فعّالیّت حكیمەدن آڭلاشیلییوركە، زمانڭ سَیْلیلە برابر كلوب كچن اشیای سیالەدن و كچن كونلردن، سنەلردن، عصرلردن لیل و نهارڭ تقلّبی ایلە پك چوق منسوجات غیبیّە و اخرویە یاپیلمقدەدر. اوت، عالمڭ فهرستی حكمندە اولان انسان فابریقەسندە طوقونان منسوجات، او حقیقتی تنویر ایدییور. اویلە ایسە، بو فانی دنیادە موت و فنا، دوائر غیبیەدە صافی بر بقایە انتقال ایدرك باقی قالیر. اوت، روایتلردە واردركە، انسانڭ عمر دقیقەلری انسانە عودت ایدرلر. یا غفلتلە مظلم اولارق كلیرلر ویا حسنات مضیئە ایلە عودت ایدرلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كورییورزكە، صانع حكیمڭ افراد و جزئیّاتڭ تصویرندە بیوك بیوك تفنّنلری واردر. اوت، حیوانلرڭ پك بیوك و پك كوچكلری اولدیغی كبی.. قوشلرڭ دە، بالیقلرڭ دە، ملكلرڭ دە و سائر اجرامڭ دە، عالملرڭ دە پك كوچك و پك بیوك فردلری واردر. جناب حقّڭ شو تفنّندە تعقیب ایتدیگی حكمتڭ (برنجیسی: ) تفكّر و ارشاد ایچون بر لطف و بر تسهیلاتدر. (ایكنجیسی: ) قدرت مكتوبلرینی اوقویوب فهم ایتمكدە بر قولایلقدر. (اوچنجیسی: ) قدرتڭ كمالنی اظهار ایتمكدر. (دردنجیسی) جلالی و جمالی هر ایكی نوع صنعتی ابراز ایتمكدر.

مع هذا، پك اینجە یازیلری هركس اوقویاماز. و پك بیوك شیلر دە نظر احاطەیە آلیناماز. ایشتە ارشادی تسهیل و تعمیم ایچون بر قسمنی كوچك حرفلرلە، بر قسمنی دە بیوك حرفلرلە یازمقلە ارشادڭ اقتضاسی یرینە كتیریلمشدر.

امّا شیطانڭ طلبەسی اولان نفس امّارە، جسمڭ كوچكلگنی صنعتڭ كوچكلگنە عطف ایتمكلە، اسبابدن صدورینی تجویز ایدییور. و پك بیوك جسملر دخی حكمت ایلە یارادیلمامش ادّعاسندە بولونارق، بر نوع عبثیّتە اسناد ایدییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كرك وجوددە و كرك رزقدە افراط درجەسندە مبذولیت واردر. بو ایسە حكمتدن اوزاق، عبثیّتە یاقین كورونویور. اوت، اگر یارادیلان شی بر غایە ایچون یارادیلیرسە حقّڭ وار. فقط غایەلر پك چوقدر. بناءً علیه بر غایەیە نظرًا عبثیّت حس ایدیلیرسە بیلە، غایەلرڭ مجموعنە نظرًا او مبذولیت عین حكمت و عین عدالتدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ صنعتیلە خالقڭ صنعتی آراسندەكی فرق: انسان كندی صنعتنڭ آرقەسندە كورونەبیلیر. امّا خالقڭ مصنوعی آرقەسندە یتمش بیڭ پردە واردر. فقط خالقڭ بتون مصنوعاتی دفعةً بر نظردە كورونەبیلسە، او وقت سیاه پردەلر اورتەدن قالقار، نورانیلر قالیر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! حیواناتدن اولسون، نباتاتدن اولسون، تولّد ایلە تناسل شمولنە داخل اولان هر فرد، وجە ارضی استیلا و تسلّط ایتمك نیّتندەدركە، ارضی كندیسنە و ذرّیتنە خاص و خالص بر مسجد یاپمقلە فاطر حكیمڭ اسمای حسناسنی اظهار ایلە خالقنە غیر متناهی بر عبادتدە بولونسون.

اوت، قوشلرڭ، بالیقلرڭ، قارینجەلرڭ یومورطەلرندەكی و اشجارڭ و سبزەلرڭ و اوتلرڭ ثمراتندە و او ثمراتڭ تخوملرندەكی افراط درجەسنی بولان كثرت، او وضعیتی تنویر ایدر. لكن عالم شهادتڭ طارلغنە و مستقبل عبادتلرڭ علّام الغیوبڭ علمندە موجود اولدیغنە بناءً، نیتدن هنوز فعلە چیقمایان اونلرڭ عبادتلری قبول ایدیلمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن كریم بعضًا بر شیئڭ متعدّد غایەلرندن انسانلرە عائد بر غایەیی ذكرە تخصیص ایدییور. بو اخطار ایچوندر. انحصار ایچون دگلدر. یعنی او شیئڭ غایەلری، یالڭز ذكر ایدیلن او غایەیە منحصر دگلدر. آنجق او شیئڭ نظام و انتظام و سائر فائدەلرینە انسانڭ نظر دقّتنی جلب ایتمك ایچون انسانلرە راجع اولان او فائدەیی ذكر ایدییور.

مثلا 〚وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ〛 〚لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنٖینَ وَالْحِسَابَ〛 آیت كریمەسی ایلە ذكر ایدیلن فائدە، تقدیر قمرڭ بیڭلرلە فائدەلرندن بریدر. یوقسە تقدیر قمر بو فائدەیە منحصر دگلدر. یعنی قمر یالڭز بو غایە ایچون دگلدر. بو غایە اونڭ غایەلرندن بریدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّە مخصوص، تقلیدی ممكن اولمایان اڭ باهر توحیدڭ سكّەلرندن و مهرلرندن بری، غیر معدود مختلف اشیایی بسیط بر شیدن خلق ایتمكدر. اوت، پك بسیط اولان شو طوپراقدن بیڭلرلە انواع مختلف نباتات، غیر متناهی بر قدرت ایلە، بر علملە، پك بیوك بر اتّقان ایلە، بر سهولتلە یارادیلمقدە اولدیغی توحیدڭ اویلە بر برهانیدركە، هم تقلیدی، هم تنقیدی امكان خارجیدر.