[معجزۀ كبرادن برقاچ قطرەیی تضمّن ایدن]

[اون دردنجی رشحە]

[برنجی قطرە] نبوّت احمدیەییؐ اثبات ایدن دلیللر نە تعداد ایدیلەبیلیر و نە دە تحدید ایدیلەبیلیر. اهل تحقیق و یوكسك انسانلرجە بیانلری حقّندە یاپیلان تصنیفلر پك چوقدر. عجز و قصورملە شعاعات اسملی اثرمدە او شمسڭ بعض شعاعلری بیان ایدیلدیگی كبی، لمعات اسملی دیگر بر اثرمدە قرآنڭ اعجاز درجەلری قرقە ابلاغ ایدیلمشدر. و او وجوە اعجازدن بلاغت نظمیەیە عائد بر وجهی دە، اشارات الاعجاز نامندەكی اثرمدە بیان ایدیلمشدر. اشتهاسی اولانلرە بو اوچ كتابی توصیە ایدییورم.

[ایكنجی قطرە] كچن درسلردن آڭلاشیلدیغی اوزرە، خالق ارض و سماواتڭ نوع بشرڭ اصلاح و تربیەسی ایچون انزال ایتدیگی قرآنڭ پك چوق وظیفەلری و مقاملری واردر.

اوت، قرآن، كائناتڭ بر ترجمۀ ازلیەسیدر. و كائناتڭ كندی لسانلریلە اوقودقلری آیات تكوینیەنڭ ترجمانیدر. و شو كتاب عالمڭ تفسیری اولدیغی كبی، ارض و سماوات صحیفەلرندە مستتر اسمای حسنانڭ دفینەلرینڭ كشّافیدر. و شو عالم شهادتدە عالم غیبڭ بر لسانیدر. و عالم اسلامیتڭ كونشی اولدیغی كبی، عالم آخرتڭ دە خریطەسیدر. و جناب حقّڭ ذاتنە، صفاتنە و اسماسنە و شئوناتنە بر برهان و بر ترجماندر. و كذا، نوع بشرڭ شریعت كتابی، حكمت كتابی، دعا كتابی، دعوت كتابی، عبادت كتابی، امر كتابی، نهی كتابی، ذكر كتابی، فكر كتابی اولمقلە برابر، ظاهرًا بر كتاب شكلندە ایسە دە، احتوا ایتدیگی فنون و علوم جهتیلە بیڭلرلە كتاب حكمندەدر.

[اوچنجی قطرە] تكرارات قرآنیەدەكی اعجازڭ بر لمعەسنی بیان ایدن (آلتی نقطەدن) عبارتدر.

(برنجی نقطە:) قرآن بر ذكر كتابی، بر دعا كتابی، بر دعوت كتابی اولدیغنە نظرًا، سورەلرندە وقوعە كلن تكرارلر بلاغتجە عین اصابت و عین حكمتدر. چونكە ذكر و دعادن مقصد ثوابدر. و مرحمت الٰهیەیی جلب ایتمكدر.

معلومدركە، بو كبی خصوصلردە فضلەسیلە تكرار لازمدركە، او نسبتدە ثواب قازانیلسین و مرحمت الٰهیّە جلب ایدیلسین. هم دە ذكرڭ تكراری قلبی تنویر ایدر. دعانڭ تكراری بر تقریردر. دعوتڭ دخی تكراری نسبتندە تأثیری و تأكیدی واردر.

(ایكنجی نقطە:) قرآن، بتون بشرڭ طبقاتنە خطاب و دوٓاء اولدیغی ایچون، ذكی-غبی، تقی-شقی، زاهد غیر زاهد - بتون انسان طبقەلری شو خطاب الٰهی یە مظهردر. و بو اجزاخانۀ رحمانیدن علاج آلمەیە حقلری واردر. حالبوكە قرآنی تمامًا و دائما اوقومق هركسە میسّر اولماز. بونڭ ایچون، لزوملی اولان مقصدلر، حجّتلر بالخاصّە اوزون سورەلردە تكرار ایدیلمشدركە، هر بر سورە همن همن كوچك بر قرآن حكمندە اولسون و هركس سهولتلە ایستەدیگی وقت ایستەدیگی سورەیی اوقومقلە تام قرآنڭ ثوابنی قازانابیلسین. اوت 〚وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْاٰنَ لِلذِّكْرِ〛 آیت كریمەسی، بو حقیقتی اثبات ایدییور.

(اوچنجی نقطە:) جسمانی احتیاجلر، وقتلرڭ اختلافلریلە تبدّل ایدر. یا نقصانلاشیر ویا فضلەلاشیر. مثلا، هوایە اولان احتیاج هر آن واردر. صویە اولان احتیاج، معدەنڭ حرارتی زمانلرندە اولور. غدایە اولان احتیاج، هر كوندە اولور. ضیایە اولان احتیاج، علی الاكثر هفتەدە بر دفعە لازمدر و هكذا.

كذالك، معنوی احتیاجلرڭ دە وقتلری مختلف و متفاوتدر. هر آندە اللّٰه كلمەسنە احتیاج واردر. هر وقت بسملە یە، هر ساعت 〚لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ〛 جملەسنە احتیاج واردر.

بناءً علیه آیتلرڭ و كلمەلرڭ تكراری، احتیاجلرڭ تكرارندن ایلری كلیر. و كذا، او كبی حكملرە اولان احتیاجڭ شدّتنە اشارتدر.

(دردنجی نقطە:) بیلیرسڭزكە، قرآن، بو متین دین عظیمڭ اساساتنی و اسلامیتڭ اركاننی تأسیس ایتدیگی كبی، اجتماعات بشریەیی تبدیل ایدن بر كتاب مقدّسدر. معلومدركە، مؤسِّس اولان ذات، وضع ایتدیگی اساسلری كوزلجە یرلشدیرمك ایچون تكرارلرە چوق احتیاجی اولور. اوت، تكرار ایدیلن شی ثابت قالیر، تقرّر ایدر، اونوتولماز.

و كذا، قرآن، بشرڭ مختلف طبقەلرندن قالی و حالی یاپیلان سؤٓاللرە لازم اولان جوابلری ویرن عمومی بر مرشد مجیبدر. معلوم یا، سؤآللر تكرّر ایدرسە، جوابلر دە تكرّر ایدر.

(بشنجی نقطە:) بیلیرسڭزكە، قرآن پك بیوك مسئلەلردن بحث ایدر. و او بحث ایتدیگی مسئلەلردە قلبلری ایمان و تصدیقە دعوت ایدر. و چوق اینجە حقیقتلردن بحث آچار. عقللری، معرفتە و دقّتە تحریك ایدر. بناءً علیه، او مسائلڭ و او اینجە حقائقڭ قلبلردە و افكاردە تثبیت و تقریری ایچون سُوَرِ مختلفەدە دورلی دورلی اسلوبلرلە تكرارە احتیاج واردر.

(آلتنجی نقطە:) بیلیرسڭزكە، هر بر آیتڭ بر ظاهری واردر، بر باطنی واردر. بر حدّی واردر، بر مطلعی واردر. و هر قصّەنڭ دە چوق وجهلری، حكملری، فائدەلری، مقصدلری واردر. بناءً علیه، معیّن بر آیت هر یردە بر مناسب وجه ایچون، بر فائدە ایچون ذكر ایدیلەبیلیر. بو اعتبارلە ظاهردە تكرار كورونسە بیلە، حقیقتدە تكرار دگلدر.

[دردنجی قطرە] قرآنڭ فلسفی مسائل كونیەنڭ بر قسمندە اهمال ایلە، بر قسمندە ابهام ایلە، دیگر بر قسمندە اجمال ایلە اشارت ایتدیگی درجۀ اعجازی (آلتی نكتە) ایچندە ایضاح ایدییورز.

[برنجی نكتە] [سؤٓال] نە ایچون قرآن، حكمت فلسفە كبی كائناتدن بحث ایتمییور؟

[الجواب] فلسفە، حقیقتدن عُدُولْ ایتمشدر. كائناتە معنای اسمیلە باقارق، كائناتی كائنات حسابنە استخدام ایدییور. قرآن ایسە، حقدن حق ایلە نازل اولمش، حقیقتە كیدییور. موجوداتە معنای حرفیلە باقارق، خالقنڭ حسابنە موجوداتی استخدام ایدییور.

[سؤٓال] قرآندە علوی و سفلی اجرامڭ ماهیّتلری، شكللری، حركتلری حقّندە فنّڭ ویردیگی بیانات كبی بیان لازم ایكن مبهم بیراقیلمشدر.

[الجواب] بو كبی مسئلەلردە ابهام داها مهمدر. و اجمال داها جمیل و كوزلدر. چونكە قرآن، استطرادی و تبعی اولارق، جناب حقّڭ ذاتنە و صفاتنە استدلال ایچون كائناتدن بحث ایدییور.

استدلالڭ برنجی شرطی، دلیلڭ نتیجەدن داها ظاهر و معلوم اولمسی لازمدر. اگر فنجیلرڭ اشتهاسی كبی، یعنی ایستەدیگی كبی، "شمسڭ سكوننە و ارضڭ حركتنە باقمقلە اللّٰهڭ عظمتنی آڭلاییڭز" دیمش اولسە ایدی، دلیل مدّعادن داها خفی اولوردی. و انسانلرڭ اكثریسی، اكثری زمانلردە فهم ایدەمدكلرندن انكارە كیدرلردی.

حالبوكە ارشاد و هدایت زمانلرندە جمهورڭ درجۀ فهملری نظرە آلینارق، اوڭا كورە سوز سویلەمك ایجاب ایدر.

مع هذا، اكثریتە یاپیلان مراعاتدن، اقلّیتدە قالانلرڭ محرومیّتلری نشئت ایتمز. چونكە اونلر دە استفادە ایدییورلر. امّا مسئلە معكوسە اولورسە، اكثریت محروم قالیر، استفادە ایدەمز. چونكە اكثریتڭ فهملری قاصردر.

[ثانیًا] بلاغت ارشادیەنڭ شأنندندركە، عوامڭ نظرینە، عامّەنڭ حسّنە، جمهورڭ فهمنە كورە حركت یاپیلسینكە، نظرلری توحّش، فكرلری قبولدن امتناع ایتمەسین. بناءً علیه، جمهورە اولان خطابڭ اڭ بلیغی ظاهر، بسیط، و سهل اولمەسیدركە، عاجز اولماسینلر. مختصر اولسونكە، ملول اولماسینلر. مجمل اولسونكە، لزوملی اولمایان تفصیلدن نفرت ایتمەسینلر.

[ثالثًا] قرآن، موجوداتڭ احوالندن آنجق خالقلری ایچون بحث ایدر. موجوداتڭ ذاتلرندن بحث ایتمز. بو اعتبارلە قرآنجە اڭ مهم اولان، كائناتڭ خالقە ناظر اولان احوالیدر. فن ایسە، خالقی ایشە قاتماز. كائناتڭ بِذَاتِهَا احوالندن بحث ایدر.

و كذا، قرآن بتون انسانلرە خطاب ایدر و اكثریتڭ فهمنی مراعات ایدركە، تحقیقی بر معرفت صاحبی اولسونلر. فن ایسە، یالڭز فنجیلرلە قونوشور. عوامی نظرە آلماز. عوام تقلیددە قالیر. بو اعتبارلە قرآنڭ فنّڭ تفصیلاتنی اهمال ویا ابهام ایتمسی، مصلحت عامّە و منفعت عمومیّەیە نظرًا عین اصابت و عین حكمتدر.

[رابعًا] قرآن، بتون زمانلری تنویر و بتون انسانلری ارشاد ایدن بر كتابدر. بو اعتبارلە ارشادڭ بلاغتی ایجابنجە، اكثریتی، نظرلرندە بدیهی اولان مسئلەلرە قارشو مكابرەیە و مغالطەیە میدان ویرمەمك و اونلری اجبار ایتمەمك لازمدر. و اونلرجە محسوس و مشهود و معروف اولان بر شیئی لزومسز یردە تغییر ایتمەمك لازمدر.

و كذا، وظیفۀ اصلیەجە اكثریتە لازم اولمایان شیئڭ اهمالی ویا اجمالی لازمدر. مثلا، شمسڭ ذاتندن و ماهیّتندن بحث ایتمك لازم دگلدر. آنجق عالمی تنویر ایتمكلە خلقتڭ نظام مركزی و عالمە مِحْوَرْ اولمسی كبی خارقە شیلری احتوا ایدن وظیفەسندن بحث ایتمكلە، خالقڭ عظمت قدرتنی افكار عامّەیە ابراز ایتمكدر.

[ایكنجی نكتە] 〚وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا〛 [سؤٓال] نە ایچون شمس، سراجلە توصیف ایدیلمشدر؟ حالبوكە اهل فنجە شمس ارضە تابع دگلدركە، ارضە سراج اولسون. بلكە شمس، ارض ایلە سیّارات كندیسنە تابع اولان بر مركزدر.

[الجواب] سراج تعبیری شویلە بر تصویرە اشارتدركە: عالَم بر سرای كبیدر. عالمڭ موجوداتی، او سرایڭ مشتملاتی و تزییناتی مقامندە اولدیغی كبی، شمس دە او سرای خلقنی تنویر ایدن الٰهی بر لوكوس لامبەسیدر.

و كذا، سراج تعبیری، جناب حقّڭ ربوبیّتندن طوغان و وسعتِ رحمتنە و او رحمت ایچندە درجۀ انعام و احساننە بر اخطار و عظمت سلطنتی ایچندە وحدانیتنە بر اعلاندركە، مشركلرڭ معبود اتّخاذ ایتدكلری قوجەمان شمس، عالَم سرایندە لوكوس لامبەسی وظیفەسیلە موظّف و مسخّر بر مأمور و بر خدمتكاردر. معلومدركە، لامبە خدمتنی كورن جامد بر شیئڭ معبود اولمغە هیچ بر لیاقتی یوقدر.

[اوچنجی نكتە] قرآنڭ تعقیب ایتدیگی مقاصد اساسیە و عناصر اصلیە، توحید رسالت حشر عدالت ایلە عبودیت اولمق اوزرە درتدر. دیگر بحث ایتدیگی مسئلەلر آنجق بو مقصدلرە وسیلەلردر. بو اعتبارلە وسیلەلردە یاپیلاجق تفصیلات، اول بابدەكی قواعدە مخالفدر. چونكە مالایعنی ایلە اشتغال، مقصدی كری بیراقیر. بونڭ ایچوندركە، بعض مسائل كونیەدە قرآن معجز البیان اهمال ویا ابهام ویا اجمال یاپمشدر.

و كذا، قرآنڭ مخاطبلرینڭ قسم اكثریسی عوامدر. عوام طاقیمنڭ حقائق الٰهیەنڭ اینجە و مشكل قسملرینە فهملری قادر اولاماز. آنجق تمثیل و اجماللر ایلە فهملرینە یاقلاشدیرمق لازمدر. بونڭ ایچوندركە قرآن، كثرتلە تمثیللری ذكر ایدر. و استقبالدە كشف ایدیلەجك بعض مسائلدە دە اجمال یاپار.

[دردنجی نكتە] مترجم طرفندن طی ایدیلمشدر.

[بشنجی نكتە] مؤلّف محترمی طرفندن طی ایدیلمشدر.

[آلتنجی نكتە] ترجمە ایدیلمەمشدر.

[بشنجی قطرە] ترجمە ایدیلمەمشدر.

[آلتنجی قطرە] قرآن باشقە كلاملر ایلە مقایسە ایدیلمز. چونكە باشقە كلاملرلە قرآنڭ آراسندە مناسبت یوقدر. اوت، كلامڭ علویتنە، حسننە، جمالنە قوّت ویرن (متكلّم، مخاطب، مقصد، مقام) اولمق اوزرە درت شیدر. ادیبلرڭ ظن ایتدكلری كبی یالڭز مقام دگلدر. دیمك بر كلامڭ درجۀ قوّتنی آڭلامق ایستەدیگڭ زمان،

فاعلنە، مخاطبنە، غایەسنە، موضوعنە باقمق لازمدر. بونلرڭ درجەلری نسبتندە كلامڭ درجەسی آڭلاشیلیر.

اوت، مثلا، او كلام امر ویا نهی اولورسە، ارادە و قدرتی تضمّن ایتدیگندن، درجەسنە كورە تضاعف ایدر. مثلا قرآن 〚یَٓا اَرْضُ ابْلَعٖی مَٓاءَكِ وَیَا سَمَٓاءُ اَقْلِعٖی〛 آیتیلە سما و ارضە ویردیگی امرڭ تضمّن ایتدیگی یوكسك و قطعی ارادە و قدرت ایلە درحال سمادن سحاب چكیلیر. ارض دە صوینی یوتار.

و كذا، ارض و سمایە 〚اِئْتِیَا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا〛 آیتیلە ویریلن امری سما و ارض اطاعتلە قبول ایتمەلرندن، او امردەكی ارادە و قدرتڭ درجۀ قوّتی و طولاییسیلە كلامڭ درجۀ علویتی تبارز ایدر. فقط انسانلرڭ جامداتە ویردكلری امرلر، متكلّمندەكی ارادە و قدرتڭ ضعفیّتی نسبتندە روحسزدر. و خیالی هذیانلردن فرقلری یوقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّڭ (اَعْلَمْ، اكبر، ارحم، احسن) كبی اسما و صفات و افعالندە قوللانیلان اسم تفضیل، توحیدە نقص دگلدر. چونكە مقصد، بالذّات و حقیقی بر موصوفی، غیر حقیقی ویا عقلی بر امكانلە ویا وهمی بر موصوفە تفضیل ایتمكدر.

و كذا، عزّت الٰهیّەیە دە منافی دگلدر. چونكە مقصد، صفات و افعال الٰهیّە ایلە مخلوقاتڭ صفات و افعالی آراسندە بر موازنە یاپمق دگلدر. یعنی ایكیسنی بر سویّەدە طوتدقدن صوڭرە، بونی اوڭا تفضیل ایتمك دگلدركە، صفات الٰهیەیە بر نقص اولسون.

اوت، مصنوعاتدەكی كمالات، جناب حقّڭ كمالندن انعكاس ایدن بر كولكە اولدیغنە نظرًا، مصنوعات، صفات الٰهیە ایلە موازنە حقّنە مالك دگلدرلر.

[شعلە]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بتون اسمای حسنانڭ افادە ایتدیگی معنالر ایلە بتون صفات كمالیەیە، لفظۀ جلال اولان اللّٰه بالالتزام دلالت ایدر. سائر اسم خاصلر یالڭز مسمّالرینە دلالت ایدر. صفتلرینە دلالتلری یوقدر. چونكە صفتلر مسمّالرینە جزء اولمدیغی كبی، آرالرندە لزوم بَیِّنْ دە یوقدر. بو اعتبارلە نە تضمّنًا و نە دە التزامًا صفتلرە دلالتلری یوقدر. امّا لفظۀ جلال، بالمطابقت ذات اقدسە دلالت ایدر. ذات اقدس ایلە صفات كمالیە آراسندە لزوم بیّن اولدیغندن، صفتلرە دە بالالتزام دلالت ایدر.

و كذا، الوهیّت عنوانی، صفات كمالیەیی التزام ایتمسی، اسم خاص اولان اللّٰهڭ دە او صفاتی التزام ایتدیگنی استلزام ایدر.

و كذا، اللّٰه كلمەسی دە، نفیدن صوڭرە صفتلریلە برابر دوشونولور. بناءً علیه 〚لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ〛 كلامی، اسمای حسنانڭ عددنجە كلاملری تضمّن ایدر. بو اعتبارلە شو كلمۀ توحید كلامی، دلالت ایتدیگی صفتلر اعتباریلە بر كلام ایكن، بیڭ كلام اولور. (لَا خَالِقَ اِلَّا اللّٰهُ لَا رَازِقَ اِلَّا اللّٰهُ لَا قَیُّومَ اِلَّا اللّٰهُ) كبی. بناءً علیه، ترقّی ایتمش اولان ذاكر بر ذات، بو كلامی سویلركن ایچندەكی بیڭلرلە كلاملری سویلەمش اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مادامكە هر شیئڭ اللّٰهدن اولدیغنی بیلیرسڭ. و اوڭا اذعانڭ واردر. ضررلی و منفعتلی اولان هر شیئی تحسین و حسن رضا ایلە قبول ایتمك لازمدر. و الّا، غفلتە دوشمگە مجبور اولورسڭ. بونڭ ایچوندركە، اسباب ظاهریە وضع ایدیلمش و كوزلرە دە غفلت پردەسی اورتولمشدر. كائنات حادثەلرندن انسانڭ هوا و هوسنە مخالف اولان قسم، موافق اولاندن داها چوقدر. اگر هوا صاحبی بو اسباب ظاهریەیی كوروب مسبب الاسبابدن غفلت ایتمەسە، اعتراضلرینی تمامًا اللّٰهە توجیه ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دعالر اوچ قسمدر: بریسی، انسانڭ لسانیلە یاپدیغی قَوْلی دعالردر. صوت و صدالی حیواناتڭ، مثلا آجیقدقلری زمان كندی خصوصی لسانلریلە چیقاردقلری صدالر دخی قَوْلی دعالردندر. ایكنجی قسم، نباتات و اشجارڭ، بالخاصّە بهار موسمندە لسان احتیاجلە یاپدقلری احتیاجی دعالردر. اوچنجیسی، تحوّل و تكمّل شأنندن اولان شیلرڭ لسان استعدادیلە حسّ ایدیلن استعدادی دعالریدر. اوت، هر شی جناب حقّی تسبیح ایتدیگی كبی، لسان احتیاجیلە و استعدادیلە دخی اللّٰهە دعا ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! چكردك آغاچ اولمازدن اوّل، یومورطە قوش اولمازدن اوّل، حبّە باشاق اولمازدن اوّل بیڭلرلە امكان و احتماللر ایچریسندە و بیڭلرلە صورت و شكللرە كیرمك استعدادندە ایكن، او اگری بوگری احتماللر و یوللر ایچندن چكیلوب، طوغری و مستقیم و مُنْتَجْ بر شكلە و بر وضعیتە سوق ایدیلمەلرندن آڭلاشیلیركە، او تخوملر، اوّلجە علّام الغیوبڭ تربیە و تدویر و تدبیری آلتندە ایمشلر. صانكە او تخوملرڭ هر بریسی، قدرت كتابلرندن استنساخ ایدیلمش كوچك برر تذكرەدر. یاخود بر فهرستدر، علم ازلیدن آلینمشدر. یاخود قدر كتابلرندن یازیلمش بعض دستورلردر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مؤمن اولان ذات، معنای حرفیلە، یعنی غیرە بر خادم و بر آلت صفتیلە كائناتە باقییور. كافر ایسە، معنای اسمیلە، یعنی مستقل بر آغا نظریلە عالمە باقییور. بو اعتبارلە هر بر مصنوعدە ایكی جهت واردر: بر جهتی، كندی ذات و صفاتندن عبارتدر. ایكنجی جهت، صانعە و اسمای حسنادن كندیسنە اولان تجلّیاتە باقار.

ایكنجی جهتڭ دائرەسی داها كنیش و مأٓلجە داها كاملدر. زیرا بر حرف، كندی ذاتنە بر حرف مقداری، او دە بر وجهلە دلالت ایدر. كاتبنە ایسە چوق وجهلرلە دلالت ایدر. و كاتبنی كندینە باقانلرە تعریف و توصیف ایدر.

كذالك، قدرت ازلیە كتابندن اولان بر مصنوع، كندی نفسنە كندی جِرمی قدر و بر وجهلە دلالت ایدر. امّا نقّاش ازلی یە پك چوق وجوهلە دلالت ایدر. و كندیسنە تجلّی ایدن اسمادن اوزون بر قصیدەیی انشاد ایدر.

قواعد مقرّرەدندركە، معنای حرفی، قصدی حكملرە محكومٌ علیه اولاماز. و او معنای حرفینڭ اینجەلكلرینە تدقیقات یاپیلاماز. فقط معنای اسمی، صادق-كاذب هر حكمە محل اولور. بو سرّە بناءًدركە، معنای اسمیلە كائناتە باقان فَلَاسِفَەنڭ كتابلرندە كائناتە عائد حكملر، نفس الامردە اورومجگڭ نسجندن داها ضعیف ایسە دە، ظاهرە كورە داها محكم كورونور.

اهل كلام، فلسفی مسئلەلردە علوم كونیەیە معنای حرفیلە، استدلال ایچون تبعی بر نظرلە باقییور. حتّی شمسڭ سراج اولمسی، ارضڭ بشیك و جبالڭ اَوْتَادْ اولمسی، اهل كلامڭ مدّعالرینی اثباتە كافیدر. حتّی اهل كلامڭ رأیلری، حسّ عمومی یە و تعارف عامّەیە مطابق اولدقدن صوڭرە، واقعە مطابق اولماسە بیلە اونلرڭ مدّعاسنە ضرر ویرمز. و تكذیبە دە مستحق اولمازلر. بونڭ ایچوندركە، اهل كلامڭ رأیلری مسائل فلسفیەدە ادنا و ضعیف كورونور. امّا مسائل الٰهیەدە دمیردن داها متیندر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّڭ كناهكارلری عفو ایتمسی فضلدر، تعذیب ایتمسی عدلدر. اوت، زهری ایچن آدم، عادت اللّٰهە نظرًا خستەلغە و ئولومە كسب استحقاق ایدر. صوڭرە خستە اولورسە عدلدر. چونكە جزاسنی چكر. خستە اولمازسە، اللّٰهڭ فضلنە مظهر اولور.

معصیت ایلە عذاب آراسندە قوی بر مناسبت واردر. حتّی اهل اعتزال، معصیت حقّندە طوغری یولدن عُدُولْ ایلە، معصیتی و شرّی اللّٰهە اسناد ایتمدكلری كبی، معصیت اوزرینە تعذیبڭ دە واجب اولدیغنە ذهاب ایتمشلردر. شرّڭ عذابی التزام ایتدیگی، رحمت الٰهیەیە منافی دگلدر. چونكە شر، نظام عالمڭ قانوننە مخالفدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسان، نسیاندن آلیندیغی ایچون، انسان نسیانە مبتلادر. نسیانڭ اڭ فناسی دە نفسڭ اونوتولمسیدر. فقط خدمت، سعی و تفكّر زمانلرندە نفسڭ اونوتولمەسی، یعنی نفسە بر ایش ویریلمەمسی ضلالتدر. خدمتلر كورولدكدن صوڭرە، نتیجەدە، مكافات زمانلرندە نفسڭ اونوتولمەسی كمالدر. بو اعتبارلە اهل ضلالت ایلە اهل كمال، نسیان و تذكّردە مُتَعاكِسدرلر. اوت، ضالّ اولان كیمسە، بر ایش و بر عبادت تكلیفندە باشنی هوایە قالدیرارق فرعونلاشیر. لكن مكافات و منفعتڭ توزیعندە بر ذرّەیی بیلە ترك ایتمز. امّا نفسنی اونوتان اهل كمال، سعی، تفكّر، سلوك زمانلرندە هر شیدن اوّل نفسنی ایلری سورر. فقط نتیجەلردە و فائدەلردە و منفعتلردە نفسنی اونوتمقلە اڭ كری یە بیراقیر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مؤمنلرڭ عبادتلرندە و دعالرندە و بربرلرینە طایانارق جماعتلە قیلدقلری نمازلرندە و سائر عبادتلرندە بیوك بر سرّ واردركە، هر بر فرد كندی عبادتندن قزاندیغی مقداردن پك فضلە بر ثواب قزانیر. و هر بر فرد اوتەكیلرە دعاجی اولور، شفاعتجی اولور، تزكیەجی اولور. بالخاصّە پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامە. و كذا هر بر فرد، آرقداشلرینڭ سعادتندن ذوق آلیر. و خلّاق كائناتە عبودیت ایتمەیە و سعادت ابدیەیە نامزد اولور.

ایشتە مؤمنلر آراسندە جماعتلر سایەسندە حصولە كلن شو علوی معنوی تعاون و بربرینە یاردیملاشمقلە، خلافتە حمل، امانتە مظهر اولمقلە برابر، مخلوقات ایچریسندە مكرّم عنواننی آلمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر شیدن اوزاق اولان بر كیمسە، یاقین اولان آدم قدر او شیئی كورەمز. نە قدر ذكی اولورسە اولسون، او شیئڭ احوالی حقّندە اختلافلری اولدیغی زمان، یاقین اولانڭ سوزی معتبردر. بناءً علیه آوروپە فیلسوفلری مادّیاتدە شدّتلە توغّل ایتدكلرندن طولایی، ایمان و اسلام و قرآنڭ حقائقندن پك اوزاق مسافەلردە قالمشلردر. او فیلسوفلرڭ اڭ بیوگی، حقائق اسلامیەیە وقوفی اولان عامی بر آدم كبی دە دگلدر. بن بویلە كوردم. نفس الامردە دقّت ایدنلر، بنم كوردیگمی تصدیق ایدرلر. بناءً علیه "شیمشك و بخار كبی فنّی مسئلەلری كشف ایدن فیلسوفلر، حقّڭ اسرارینی و قرآنڭ نورلرینی كشف ایدەبیلیرلر" دییەمزسڭ. زیرا اونلرڭ عقللری كوزلرندەدر. كوز ایسە قلب و روحڭ كوردكلرینی كورەمز. اونلرڭ قلبلرندە جان قالمامشدر. غفلت، اونلرڭ قلبلرینی طبیعت باتاقلغندە چوروتمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! سمع، بصر، هوا و صو كبی عمومی نعمتلر، داها اهمّیتلی، داها قیمتلی اولدقلرینە نظرًا، خصوصی و شخصی نعمتلردن قات قات فضلە شكرە استحقاق و لیاقتلری واردر. بناءً علیه او كبی عمومی نعمتلرە قارشو نانكورلك ایدوب شكر ایتمەمك، اڭ بیوك بر كفران نعمت صاییلیر.

حال بو مركزدە ایكن بعض انسانلر شخصلرینە عائد خصوصی نعمتلرە قارشو اللّٰهە شكر ایدرلرسە دە، شو عمومی نعمتلر، اونلرە شمولی یوقمش كبی عقللرینە بیلە كلمز. حالبوكە اڭ بیوك نعمت، عام و دائمی اولان نعمتلردر. عمومیت، كمال و اهمّیتە دلیل اولدیغی كبی، دوام دە علویت و قیمتە دلالت ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن معجز البیانڭ بعض آیتلرینڭ تكرارینی اقتضا ایدن حكمتلر، بعض اذكار و دعالرڭ دە تكرارینی اقتضا ایدر. زیرا قرآن، حقیقت و شریعت، حكمت و معرفت كتابی اولدیغی كبی، ذكر و دعا و دعوتڭ دە كتابیدر. دعادە تكرار، ذكردە تذكار، دعوتدە تأكید لازمدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآنڭ یوكسك مزیّتلرندن بری دە شودركە: كثرتە عائد بحثلردن صوڭرە وحدت تذكرەلرینی یازییور. تفصیلدن صوڭرە اجمال یاپییور. جزئیّاتڭ بحثلرندن صوڭرە ربوبیّت مطلقەنڭ دستورلرینی و صفات كمالیەنڭ ناموسلرینی فذلكەلریلە ذكر ایدییور. بو كبی فذلكەلر، آیتلرڭ صوڭندەكی فائدەلرە و آیتلرڭ اورتەلرندە ذكر ایدیلن مقدّمەلرە نتیجەلر حكمندەدرلر. ویا علّت اولورلر. تاكە، سامعڭ فكری، آیتلردە ذكر ایدیلن جزئیاتلە مشغول اولوب الوهیّت مطلقە مرتبەسنڭ عظمتنی اونوتماسینكە، عبودیت فكریەسنە خلل كلمەسین.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ولیلرڭ همّتلری و امدادلری و معنوی فعللریلە فیض ویرمەلری، حالی ویا فعلی بر دعادر. هادی، مُغیث، مُعٖین آنجق اللّٰهدر. فقط انساندە اویلە بر لطیفە و اویلە بر حالت واردركە، او لطیفە لسانی ایلە هر نە سؤٓال ایدیلیرسە، ولوكە فاسق دە اولسون، جناب حق او لطیفەیە مرحمتًا او مطلوبی یرینە كتیریر. او لطیفە پك اوزاقدن بڭا كوروندی. فقط تشخیص ایدەمدم.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! علم و یقین شمولنە داخل اولان احوال ماضیە ایلە شك پردەسی آلتندە قالان احوال استقبالیە آراسندە شویلە بر مقایسە یاپ: سلسلۀ نسبڭ اورتەسندە، بر ددەڭڭ یرندە كندیڭی فرض ایت، اوتور. صوڭرە موجودات ماضیە قافلەسنە داخل اولان اجدادڭلە هنوز استقبال رحمندە قالوب دە پیدرپی وجودە چیقان اولاد و احفادڭ آراسندە بر تفاوت وارمیدر، اییجە باق. اوّلكی قسم، علم و اتّقان ایلە صانعڭ مصنوعی اولدیغی كبی، ایكنجی قسم دە او صانعڭ مصنوعی اولاجقدر. هر ایكی قسم دخی صانعڭ علمی و مشاهدەسی آلتندەدر. بو اعتبارلە اجدادڭ اعادةً احیاسی، اولادینڭ ایجادندن داها غریب دگلدر. بلكە داها اهوندر. ایشتە بو مقایسەدن آڭلاشیلییوركە، وقوعات ماضیە، صانعڭ بتون امكانات استقبالیەیە قادر اولدیغنە شهادت ایدن بر طاقیم معجزەلردر. اوت، كائنات بوستانندە كورونن شو موجودات و اجرام، خالقلرینڭ هر شیئە قدیر و هر شیئە علیم اولدیغنە دلالت ایدن خارقەلردر.

كذالك، نباتات و حیوانات انواعیلە، افرادیلە، صانعلرینڭ هر شیئە قادر اولدیغنە شهادت ایدن صنعت خارقەلریدر. اوت، قدرتە نسبتًا ذرّات ایلە شموس متساوی اولدقلری كبی، یاپراقلرڭ نشریلە بشرڭ حشری دە بردر، متساویدر. و كذا، آغاچلرڭ چورومش و طاغیلمش اولان یاپراقلرینڭ اعادةً احیاسی آراسندە دە فرق یوقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن معجز البیانڭ بیوك بر اولچودە تكرار ایتدیگی احیای ارض ایلە، طوپراق عنصرینە نظر دقّتی جلب ایتدیگندن، قلبمە شویلە بر فیض طاملامشدركە: ارض عالمڭ قلبی اولدیغی كبی، طوپراق عنصری دە ارضڭ قلبیدر. و تواضع و محویّت كبی مقصودە ایصال ایدن یوللرڭ اڭ یاقینی، طوپراقدر. بلكە طوپراق، اڭ یوكسك اولان سماواتدن خالق سماواتە داها یاقین بر یولدر. زیرا كائناتدە تجلّئ ربوبیت و فعّالیّت قدرتە و مقرّ خلافتە و حیّ قیّوم اسملرینڭ جلوەلرینە اڭ اویغون طوپراقدر.

ناصلكە، عرش رحمت صو اوزرندەدر. عرش حیات و احیا دە طوپراق اوستندەدر. طوپراق تجلّیات و جلوەلرە اڭ یوكسك بر آیینەدر.

اوت، كثیف بر شیئڭ آیینەسی نە قدر لطیف اولورسە، او نسبتدە صورتنی واضح كوستریر. و نورانی و لطیف بر شیئڭ دە آیینەسی نە قدر كثیف اولورسە، او نسبتدە اسمانڭ جلوەلرینی جِلالی كوستریر. مثلا هوا آیینەسندە، یالڭز شمسڭ ضعیف بر ضیاسی كورونور. صو آیینەسندە دە شمس ضیاسیلە كورونورسە دە، الوان سبعەسی كورونمز. فقط طوپراق آیینەسی، چیچكلرینڭ رنكلریلە شمسڭ ضیاسندەكی یدی رنكنی دە كوستریر. [اَقْرَبُ مَا یَكُونُ الْعَبْدُ اِلَی للّٰهِ وَهُوَ سَاجِدٌ] اولان حدیث شریفی، بو سرّە اشارتًا شهادت ایدر. اویلە ایسە، آرقداش، طوپراقدن طوپراغە انقلاب ایتمكدن و قبردن قبرە كیروب یاتمقدن توحّش ایتمە.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عقل یورویوش یاپاركن، بعضًا قلبملە آرقداش اولور. قلب، ذوق ایلە بولدیغی شیئی عقلە ویرییور. عقل، بَرْ وَجْهِ مُعْتَادْ برهان شكلندە بر تمثیل ایلە ابراز ایدییور. مثلا، فاطر حكیمڭ كائناتدن صوڭسز بر اوزاقلغی اولدیغی كبی، صوڭسز بر یاقینلغی دە واردر.

اوت، فاطر حكیم علم و قدرتیلە باطنلرڭ اڭ باطنندە بولوندیغی كبی، فَوْقْلرڭ دە اڭ فوقندە بولونور. هیچ بر شیدە داخل اولمدیغی كبی، هیچ بر شیدن دە خارج دگلدر.

اوت، آثار رحمتنە مظهر اولان سطح ارضدە معمولات قدرتە باقكە، بر پارچە بو سرّە واقف اولاسڭ. مثلا بری ارضدە، دیگری سمادە ویا بری شرقدە، دیگری غربدە ایكی شیئی بر آندە یارادان صانعڭ، او یارادیلان شیلرڭ آراسندەكی اوزاقلق قدر بر اوزاقلغی لازمدر.

و كذا، هر شیئڭ قیّومی اولدیغی جهتلە دە، هر شیئڭ نفسندن زیادە هر شیئە بر قربیتی دە واردر. بو سرّ، دائرۀ وجوب و تجرّد و اطلاق خصائصندندر. و فاعل اصلینڭ ماهیتیلە، ظلّی اولان منفعل آراسندەكی مباینت لازمەسیدر. مثلا شمس، تمثاللرینە قیّوم اولدیغی ایچون، فوق الحد اونلرە بر قربیتی واردر. آیینەدەكی ظلّ و كولكە ایلە، سمادە بولونان اصل آراسندەكی مسافە قدر دە بعدیتی واردر.

[شعلەنڭ ذیلی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بتون كائناتی احاطە ایدن بر نوردن هیچ بر شی كیزلنەمز. و غیر متناهی بر دائرۀ قدرتدن هیچ بر شی خارج قالاماز. و الّا، غیر متناهینڭ تناهیسی لازم كلیر.

و كذا، حكمت الٰهیە هر شیئە دگری نسبتندە فیض ویرییور. و هركس بارداغنە كورە دڭزدن صو آلابیلیر.

و كذا، مقدِّر اولان قدیر حكیمڭ بیوگە اولان توجّهی، كوچگنە اولان توجّهنە مانع اولاماز.

و كذا، مادّەدن مجرّد ظاهر و باطن اولان محیط بر نظرە، اڭ بیوك بر شی كبی، اڭ كوچك بر شی دە مظهر و محل اولدیغی صنعت نسبتندە بویور. و كوچك شیلرڭ نوعلری بیوك اولورلر.

و كذا، عظمت مطلقە شركتی اصلا قبول ایتمز.

و كذا، فوق العادە بر سهولتلە و خارقە بر سرعتلە و معجز بر اتّقان و انتظاملە جود مطلقدن آقان آثاردن آڭلاشیلییوركە، میكروپ كبی اڭ كوچك و داها كوچك هوائی، مائی، ترابی حیوانلر، بوش ظن ایدیلن عالمڭ یرلرینی طولدیرمشلردر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! نفسڭە اولان محبّتی ایجاب ایتدیرن نفسڭ سڭا اولان قربیتی ایسە، خالقڭە اولان محبّتڭ داها فضلە اولملیدر. چونكە نفسڭدن سڭا خالقڭ داها یاقیندر. اوت، سنڭ فكرڭ و اختیارڭ ادراك ایدەمدكلری سندەكی مخفیّات، خالقڭ نظری و علمی آلتندەدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عالمدە تصادف یوقدر. اوت، بالخاصّە بهار موسمندە، كرۀ ارض باغچەسندە، بتون آغاچلرڭ داللرندە، چیچكلرڭ یاپراقلرندە، مزروعاتڭ سنبللرندە حكمت بلبللرینڭ حكمت آیتلرینی تنغّم و ترنّم ایلە انشاد ایتدكلری، یعنی اوقودقلری قصیدەلری ایمان قولاغیلە، بصیرت كوزیلە دیڭلنیرسە، تصادف شیطانلری بیلە قبول ایدوب حیران اولورلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! توحید ایلە بتون اشیایی واحد احدە اسناد ایتمدیگڭ تقدیردە، عالمدە بولونان بتون افرادڭ مظهر اولدقلری تجلّیات الٰهیّە عددنجە الٰهلری قبول ایتمك مجبوریتندەسڭ. اوت، كوزیڭی شمسدن یومدیغڭ و تمثاللریلە ارتباطنی كسدیگڭ زمان، تمثاللرینە معكس اولان شیلرڭ عددنجە حقیقی شمسلرڭ وجودینی قبول ایتمەیە مجبور اولورسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! سن بعض جهتلردن فنایە كیتدیگڭ زمان، خالق، رحمان، رحیمڭ علمندە و مشهودندە و معلومندە باقی قالمقلغڭ، سنڭ بقاڭ ایچون كافیدر.

ای عزیز! هر شیئی صاحب حقیقیسنە ویر. ویا اوڭا اسناد ایت. و اونڭ اسمیلە آلكە، راحت ایدەسڭ. و الّا، بو قدر اشیایی وجودە كتیروب، نظام و انتظاملرینی تأمین ایدەجك او قدر الٰهلری قبولە مضطر قالاجقسڭ.