[قرق بش سنە اوّل تألیف ایدیلمش اولان بر رسالەنڭ بر قسمیدر]

[نقطە رسالەسی]

(مِنْ نُورِ مَعْرِفَةِ اللّٰهِ جَلَّ جَلَالُهُ)

[افادۀ مرام] بر باغچەیە كیرسەم، اییسنی انتخاب ایدرم. قوپارمەسندن زحمت چكسەم، خوشلانیرم. چوروگنی، یتیشمەمشنی كورسەم (خُذْ مَا صَفَا) دیرم. مخاطبلریمی دە اویلە آرزو ایدرم. بر قسم مخاطبلرم دیرلر: "سوزلرڭ أیی آڭلاشیلمییور." بیلیرمكە، كاه منارە باشندە، كاه منارە دیبندە قونوشویورم. ظهورات اویلە اولویور. شعاعات و شو كتابدە متكلّم، عاجز قلبمدر. مخاطب، عاصی نفسمدر. مستمع، متحّرئ حقیقت بر ژاپوندر. تماشا ایدن بونی دوشونملی.

غایت الغایت اولان معرفت اللّٰهڭ بر برهانی اولان معرفت النّبی یی شعاعاتدە بر نبذە بیان ایتدك. شو رسالەدە مقصود بالذّات اولان توحیدڭ لَایُحَدْ براهینندن یالڭز درت معظّم برهاننە اشارت ایدەجگز. هم نظر عقلی یی حدس قلبی ایلە برلشدیرمك ایچون، ملائكە و حشرڭ بر قسم دلائلنە ایما ایدرك، ایمانڭ آلتی ركنندن دردینڭ برر لمعەسنی فهم قاصرملە كوسترمك ایسترم.

(اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَمَلٰٓئِكَتِهٖ وَكُتُبِهٖ وَرُسُلِهٖ وَالْیَوْمِ الْاٰخِرِ وَبِالْقَدَرِ خَیْرِهٖ وَشَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰی وَالْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیٖینَ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ) 〚اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ〛

مقصودیمز و مطلوبمز اولان شو حقیقتڭ غیر متناهی براهینندن یالڭز (درت برهان كلّیسنی ) ایراد ایدییورز. [برنجی برهان] محمّد علیە الصّلاة والسّلامدر. شو برهان نیّریمز شعاعاتدە تنوّر ایتدیگندن، تنویر مدّعامزدە منوّر بر مرآتدر. [ایكنجی برهان] كتاب كبیر و انسان اكبر اولان كائناتدر. [اوچنجی برهان] كتاب معجز البیان اولان كلام اقدسدر. [دردنجی برهان] عالم غیب و شهادتڭ نقطۀ اِلْتِصاقی و برزخی و ایكی عالمدن بربرینە كلن سیّاراتڭ مُلْتَقَاسی، وجدان دینیلن فطرت ذی شعوردر. اوت، فطرت، وجدان، عقلە بر پنجرەدر. توحیدڭ شعاعنی نشر ایدر.

[برنجی برهان] رسالت و اسلامیتلە مجهّز اولان حقیقت محمّدیّەدركە * علیه الصّلاة والسّلام، رسالت نقطەسندە اڭ معظّم اجماع و اڭ واسع تواتر سرّینی احتوا ایدن مجموع انبیانڭ شهادتنی تضمّن ایدر. و اسلامیت جهتیلە وحیە استناد ایدن بتون ادیان سماویەنڭ روحنی و تصدیقلرینی طاشیر.

ایشتە بتون انبیانڭ شهادتیلە، ادیانڭ تصدیقیلە و بتون معجزاتنڭ تأییدیلە و مصدَّق اولان بتون اقوالیلە وجود و وحدت صانعی بشرە كوسترییور. دیمك، شو دعوادە اتّحاد ایتمش اولان بتون اَفَاضِلِ بشر نامنە او نوری كوسترییور. عجبا بو قدر تصدیقلرە مظهر، بیوك و درین بر دوربینڭ و صافی، كسكین، حقائق آشنا بر كوزڭ كوردیگی حقیقتڭ حقیقت اولمامسی هیچ بر جهتلە ممكنمیدر؟

[ایكنجی برهان] كائنات كتابیدر. اوت، شو كتابڭ بتون حروفی و بتون نقطەلری، افرادًا و تركیبًا ذات ذوالجلالڭ وجود و وحدتنی السنۀ مخصوصەلری ایلە 〚وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ〛 آیت كریمەسنی تلاوت ایدییورلر. جمیع ذرّات كائنات، برر برر ذات و صفات و سائر وجوه ایلە حدسز امكانات مابینندە متردّد ایكن، بردنبرە بر جهتی تعقیب، معیّن بر صفتلە اتّصاف، مخصوص بر كیفیتلە تكیّف ایدرك حیرت بخشا حكمتلری انتاج ایتدكلرندن، صانعڭ وجوب وجودینە شهادتلە عوالم غیبیّەنڭ اَنْمُوذَجٖی اولان لطیفۀ ربّانیە ایچندە اعلانِ صانع ایدن مصباح ایمانی ایشیقلاندیرییورلر.

اوت، بر نفر نفسندە و طاقیمندە و بولوگندە و طابورندە و اوردوسندەكی كبی.. هر بر ذرّە دە، كندی باشیلە، ذات و صفات و كیفیتدەكی امكانات جهتیلە صانعی اعلان ایتدیگی كبی، تَصَاوٖیرِ متداخلەیە بڭزەین مركباتِ متشابكۀ متصاعدۀ كائناتڭ هر بر مقامندە و هر بر نسبتندە و هر بر دائرەسندە، هر بر ذرّە، موازنۀ جریان عمومی یی محافظە و هر بر نسبتندە و هر طاقیمندە آیری آیری وظیفەیی ایفا و حكمتی انتاج ایتدكلرندن، صانعڭ قصد و حكمتنی اظهار و وجود و وحدتنڭ آیاتنی قرائت ایتدكلری ایچون، صانع ذوالجلالڭ براهینی قات قات زیادە اولور. دیمك (اَلطُّرُقُ اِلَی اللّٰهِ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ الْخَلَٓائِقِ) حقیقتدر، مبالغە دگلدر. بلكە دە ناقصدر.

[سؤٓال] نەدن هركس عقلیلە كورەمییور؟

[الجواب] كمال ظهورندن و ضدّڭ عدمندن. (تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَٓائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰٓی اِلَیْكَ رَسَٓائِلُ) یعنی صحیفۀ عالمین ابعاد واسعەسندە نقّاش ازلینڭ یازدیغی سلسلۀ حادثاتڭ سطرلرینە حكمت نظریلە باق و فكر حقیقتلە صاریل! تاكە، ملأ اعلادن اوزانان شو سلاسلِ رسائل، سنی اعلایِ علّیّینِ توحیدە چیقارسین.

شو كتابڭ هیئت مجموعەسندە اویلە پارلاق بر نظام واركە، نَظَّامی كونش كبی ایچندە تجلّی ایدییور. هر كلمەسی، هر بر حرفی برر معجزۀ قدرت اولان بو كتاب كائناتڭ تألیفندە اویلە بر اعجاز واركە، بتون اسباب طبیعیە فرض محال اولارق مقتدر برر فاعل مختار اولسەلر، یینە كمال عجز ایلە او اعجازە قارشو سجدە ایدرك (سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ لَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَزٖیزُ الْحَكٖیمُ) دییەجكلردر. هر بر كلمەسی بتون كلماتیلە مناسبتدار و هر بر حرفنڭ، باخصوص ذی حیات هر بر حرفنڭ بتون جملەلرە قارشو متوجّه برر یوزی، ناظر برر كوزی وار اولان بو كتابڭ اویلە بر مضاعف اِشْتِبَاكِ تساندُ نظمی واردركە، بر نقطەیی یرندە ایجاد ایتمك ایچون، بتون كائناتی ایجاد ایدەجك بر قدرت غیر متناهی لازمدر.

دیمك، سیوری سینگڭ كوزینی خلق ایدن، كونشی دخی خلق ایتمشدر. پیرەنڭ معدەسنی تنظیم ایدن، منظومۀ شمسیەیی دە او تنظیم ایتمشدر. سنوحاتڭ طوقوزنجی صحیفەسندە 〚مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ〛 آیتنڭ سرّینە مراجعت ایت.

یالڭز شو كتابڭ كوچك بر كلمەسی اولان بال آریسنی كور. ناصل شهد شهادت، یعنی ناصل بال، آری یە شهادت ایدییور. و بال، او معجزۀ قدرت اولان آرینڭ لسانندن آقییور. ویاخود شو كتابڭ بر نقطەسی اولان خردەبینی بر حُوَیْنَاتكە، چوق دفعە بویولتولدكدن صوڭرە كورونور. دقّت ایت، ناصل معجزنما، حیرت افزا بر مثال مصغّر كائناتدر. سورۀ یٰسٓ، صورت لفظ یٰسٓ دە یازیلدیغی كبی، جزالتلی، موجز بر نقطۀ جامعەدر. اونی یازان، بتون كائناتی دە او یازمشدر.

اگر انصاف ایلە دقّت ایتسەڭ، شو كوچوجك حیوانڭ و حُویناتڭ صورتی آلتندە اولان ماكینۀ دقیقۀ بدیعۀ الٰهیّەنڭ شعورسز، كور، مجرا و مِحْرَكْلری تحدید اولونمایان و امكاناتندە اَوْلَوِیَّتْ اولمایان اسباب بسیطۀ جامدۀ طبیعیەدن

حصولنی، محال اندر محال كورەجكسڭ. اگر هر بر ذرّەدە حكما شعوری، اطبّا حكمتی، حكّامڭ سیاستی بولوندیغنی و هر بر ذرّەنڭ سائر ذرّات ایلە واسطەسز مخابرە ایتدیگنی اعتقاد ایدرسەڭ، بلكە نفسڭی قاندیروب او محالی دە اعتقاد ایدەبیلیرسڭ. حالبوكە او ذی حیات ماكینەدە اویلە بر معجزۀ قدرت و اویلە بر خارقۀ حكمت واركە، آنجق بتون كائناتی و بتون شئوناتنی ایجاد ایدن و تنظیم ایدن بر صانعڭ صنعی اولابیلیر. یوقسە كور، آز، بسیط امكان تردّدیلە آیاق آتاماز. اسباب طبیعیەدن اولاماز.

باخصوص او اسباب طبیعیەنڭ اسّ الاساسی حكمندە اولان جزء لایتجزّادەكی قوّۀ جاذبە و قوّۀ دافعەنڭ اجتماعلرینڭ خرطومی اوزرندە بر محالیت طامغەسی وار. فقط جائزدركە، هر شیئڭ اساسی ظن ایتدكلری جذب، دفع، حركت، قوا كبی امرلر، عادت اللّٰهڭ قانونلرینە برر اسم اولسون. لكن، قانون قاعدەلكدن طبیعیلگە.. و ذهنیلكدن خارجیلگە.. و اعتباریلكدن حقیقیلگە.. و آلَتِیَّتْدن مؤثِّریّتە كچمەمك شرطیلە قبول ایدرز.

[سؤٓال] ازلیّتِ مادّە و حركات ذرّاتدن تشكّل انواع كبی امور باطلەیە نەدن احتمال ویریلییور؟

[الجواب] صرف باشقە شی ایلە نفسنی اقناع ایتمك صددندە اولدیغی ایچون، او امورڭ اساس فاسدەسنی تبعی بر نظرلە درك ایتمدیگندن نشئت ایدییور. اگر نفسنی اقناع ایتمك صورتندە قصدًا و بالذّات اوڭا متوجّه اولورسە، محالیّتنە و معقول اولمادیغنە حكم ایدەجكدر. فرضا قبول ایتسە دە، تَغَافُلُ عَنِ الصَّانِعْ سببیلە اولان اضطرار ایلە قبول ایدەبیلیر.

ایشتە ضلالت نە قدر عجیبدر! ذات ذوالجلالڭ لازم ضروریسی اولان ازلیتی و خاصّەسی اولان ایجادی عقلنە صیغیشدیرامایان، ناصل اولویوركە، غیر متناهی ذرّاتە و عاجز شیلرە ویرییور؟

اوت، مشهوردركە، بر زمان هلال عیدە باقییورلردی. كیمسە بر شی كورمەمشدی. اختیار بر ذات یمین ایتدی. "هلال عیدی كوردم" دیدی. حالبوكە كوردیگی هلال، كیرپیگنڭ تقوّس ایتمش بیاض بر قیلی ایدی. قیل نرەدە، قمر نرەدە؟ حركات ذرّات نرەدە، سببِ تشكیلِ انواع نرەدە؟

انسان فطرتًا مكرّم اولدیغندن حقّی آرایور. بعضًا باطل النە كلیر. حق ظن ایدرك قوینندە صاقلار. حقیقتی قزاركن اختیارسز ضلالت باشنە دوشر. حقیقت ظن ایدرك باشنە كییدیرر.

[سؤٓال] شو طبیعت دیدكلری قوانین و قوا نەدركە، اونلر ایلە كندیلرینی آلداتییورلر؟

[الجواب] طبیعت، عالم شهادت دینیلن جسدِ خلقتڭ عناصر و اعضاسنڭ افعالنی انتظام و ربط آلتنە آلان بر شریعت كبرای الٰهیەدر. ایشتە شو شریعت فطریّەدركە، سنّت اللّٰه و طبیعت ایلە مسمّادر. و خلقت كائناتدە جاری اولان قوانین اعتباریەسنڭ مجموع و محصّلەسندن عبارتدر.

قوا دیدكلری شی ایسە، هر بری شو شریعتڭ برر حكمیدر. و قوانین دیدكلری شی ایسە، هر بریسی شو شریعتڭ برر مسئلەسیدر. فقط او شریعتدەكی احكامڭ یكنسق استمرارینە استنادًا وهم و خیال تسلّط ایدرك تضییق ایدوب، شو طبیعتِ هوائیّە توضّح و تجسّم ایدوب موجود خارجی و خیالدن حقیقت صورتنە كیرمشدر. خیالی حقیقت صورتندە كورن و كوسترن نفوسڭ استعدادِ شورەسندن، فاعل و مؤثّر طوری طاقیلمشدر.

حالبوكە كور و شعورسز طبیعتدە، قطعیًّا قلبی اقناع ایدەجك و فكرە كندینی بگندیرەجك و نظر حقیقت اوڭا انسیّت ایدەجك هیچ بر ملایمت و مناسبت یوقكن و مصدر اولمغە قابلیتی مفقود ایكن، صرف نفی صانع فرضندن چیقان بر اضطرار ایلە وَلَهْ رَسَانْ بر افكار اولان قدرت ازلیەنڭ آثار باهرەسی طبیعتدن صدوری تخیّل ایدیلمش.

حالبوكە طبیعت، مثالی بر مطبعەدر، طابع دگل. نقشدر، نقّاش دگل. قابلدر، فاعل دگل. مِسطردر، مصدر دگل. نظامدر، ناظم دگل. قانوندر، قدرت دگل. شریعت ارادیەدر، حقیقت خارجیە دگلدر.

مثلا، یگرمی یاشندەكی بر آدم بردنبرە دنیایە كلسە، خالی بر یردە، محتشم و صنایع نفیسەنڭ آثاریلە مزیَّن بر سرایە كیرسە، هم فرض ایتسە: بو سرای قطعیًّا خارجدن كلمە هیچ بر فاعلڭ اثری دگلدر. صوڭرە ایچندەكی اشیای منتظمەیە بر سبب آراركن، تنظیمنڭ قوانیننی جامع بر كتاب بولسە، اونی معكس شعور اولدیغندن، اضطراری اولارق بر فاعل، بر علّت قبول ایدر.

ایشتە صانع ذوالجلالدن تغافل سببیلە بویلە غیر معقول و غیر ملایم بر علّت اضطراری اولان طبیعتلە كندیلرینی آلداتمشلردر.

شریعت الٰهیّە ایكیدر: [بریسی] صفت كلامدن كلن بر شریعتدركە، بشرڭ افعال اختیاریەسنی تنظیم ایدر.

[ایكنجیسی] صفت ارادەدن كلن و أوامر تكوینیە تسمیە ایدیلن شریعت فطریّەدركە، بتون كائناتدە جاری اولان قوانین عادت اللّٰهڭ محصّلەسندن عبارتدر. اوّلكی شریعت، ناصل قوانین عقلیەدن عبارتدر. طبیعت دینیلن ایكنجی شریعت دخی، مجموع قوانین اعتباریەدن عبارتدر. صفتِ قدرتڭ خاصّەسی اولان تأثیر و ایجادە مالك دگللردر.

سابقًا سرّ توحید بیانندە دیمشدك: هر شی هر شی ایلە باغلیدر. بر شی هر شیسز یاپیلماز. بر شیئی خلق ایدن، هر شیئی خلق ایتمشدر. اویلە ایسە، بر شیئی یاپان واحد، احد، فرد، صمد اولمق ضروریدر.

شو اهل ضلالتڭ كوستردكلری اسباب طبیعیە، هم متعدّد، هم بربرندن خبری یوق، هم كور ایكی ألندە ایكی كور اولان تصادف اعمی و اتّفاقیّت عوْرانڭ النە ویریلمشدر. 〚قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فٖی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ〛

[الحاصل] ایكنجی برهانمز اولان كتاب كبیر كائناتدەكی نظم و نظام و انتظام و تألیفندەكی اعجاز، كونش كبی بر قدرتِ غیر متناهینڭ و بر علمِ لایتناهانڭ و بر ارادۀ ازلیەنڭ اثرلریدر.

[سؤٓال] نظم و نظام تامّە نە ایلە ثابتدر؟

[الجواب] نوع بشرڭ حواس و جواسیسی حكمندە اولان فنون اكوان و استقرای تامّە ایلە، او نظامی كشف ایتمشلر. چونكە هر بر نوعە دائر بر فن یا تشكّل ایتمش ویا ایتمەیە قابلدر. هر بر فن، كلّیت قاعدە حسبیلە، كندی نوعندەكی نظام و انتظامی كوسترییور. زیرا هر بر فن، قواعد كلّیّە دساتیرندن عبارتدر.

دیمك شخصڭ نظری نظامی احاطە ایتمزسە، جواسیسِ فنون واسطەسیلە كوروركە، انسان اكبر، انسان اصغر كبی منتظمدر. هر بر شی حكمت اوزرە وضع ایدیلمشدر. فائدەسز و عبث هیچ بر شی یوقدر.

شو برهانمز [حاشیە]، دگل یالڭز اركانی و اعضاسی، بلكە بتون حجیراتی، بلكە بتون ذرّاتی برر لسانِ ذاكر توحید اولارق بیوك برهانڭ صدای بُلَنْدینە اشتراك ایدرك 〚لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ〛 دییە ذكر ایدییورلر.

[اوچنجی برهان] قرآن عظیم الشّاندر. شو برهان ناطقڭ سینەسنە قولاغڭی یاپیشدیرسەڭ، قلبندە دریندن درینە غایت علوی و نهایت درجەدە جدّی، هم غایت صمیمی و نهایت درجەدە مونس و مقنع، هم برهان ایلە مجهّز بر صدای سماوی ایشیتەجكسڭكە [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] دییور و تكرار ایدییور.

هم غایت مكمّل ثمراتیلە میوەدار بر آغاجڭ منبع حیاتی اولان جُرْثومەسی اولمازسە ویا جُرْثومەسی، یعنی كوكی بوزوقسە، البتە ثمرە ویرمەیەجكدر. شو برهانمزڭ داللرندە میوۀ حق و حقیقت او قدر چوقدر و او قدر طوغریدركە، شبهە بیراقمازكە، جرثومەسندە اولان مسئلۀ توحید، هیچ وهم بیراقماز درجەدە قوّتلی و طوغری حق و حقیقتی تضمّن ایدییور.

هم شو برهانڭ عالم شهادت طرفنە تدلّی ایتمش اولان احكامە دائر دالی، بتون صدق و حق و حقیقت اولدیغی كبی، بالضّرورە عالم غیب طرفنە اوزانان توحیدە و غیبە دائر غُصْنُ اعظمی، یینە ثابت حقائق ایلە میوەداردر.

هم درینجە شو برهان ترسیم ایدیلسە آڭلاشیلیركە، اونی كوسترن ذات، نتیجەسی اولان مسئلۀ توحیددە او قدر امیندركە، هیچ بر شائبۀ تردّد هیچ بر طرفندە احساس ایدیلمەیور.

هم او نتیجەیی بتون حقائقە اساس عد ایدرك، مسلَّمە و ضروریّە اولدیغنی بتون قوتِ بیانیلە و اصراریلە اوڭا كییدیرییور. و باشقە شیلری اوڭا ارجاع ایدییور. تمل طاشی اولان او شدید قوّت، البتە صنعی اولاماز. هم دە اوستندەكی سكّۀ اعجاز هر اخبارینی تصدیق ایدر. تزكیەدن مستغنی قیلار. عادتا اخباراتی بِنَفْسِهَا ثابت امورلردندر.

اوت، شو برهان منوّرڭ آلتی جهتی دە شفّافدر. اوستندە اعجاز، آلتندە منطق و دلیل، صاغندە عقلی استنطاق، صولندە وجدانی استشهاد، اوڭندە و هدفندە خیر و سعادت دارین، نقطۀ استنادی وحی محضدر. وهمڭ نە حدّی واركە ایچنە كیرەبیلسین.

معرفت صانع دینیلن كمالات عرشنە اوزانان معراجلرڭ اصولی درتدر:

[برنجیسی] تصفیە و اشراقە مؤسَّس اولان محقّقین صوفیّەنڭ منهاجیدر.

[ایكنجیسی] امكان و حدوثە بنا ایدیلن متكلّمینڭ طریقیدر.

بو ایكی اصل، چندان قرآندن تشعّب ایتمشلر. لكن فكر بشر باشقە صورتە افراغ ایتدیگی ایچون اوزونلاشمش، مشكللشمش، اوهامدن مصون قالمامشلر.

[اوچنجیسی] شبهات آلود حكما مسلگیدر.

[دردنجیسی و اڭ برنجیسی] بلاغت قرآنیەنڭ علوی مرتبەسنی اعلان ایتمكلە برابر، جزالت جهتیلە اڭ پارلاغی.. و استقامت جهتیلە اڭ قیصەسی.. و وضوح جهتیلە بشرڭ عمومنە اڭ اشملی اولان معراج قرآندر.

هم او عرشە چیقمق ایچون درت وسیلە واردر: الهام، تعلیم، تصفیە، نظر فكریدر.

هم طریق قرآنی ایكی نوعدر. [برنجیسی] دلیل عنایت و غایتدركە، منافع اشیایی تعداد ایدن بتون آیات قرآنیە بو دلیلی نسج و شو برهانی تنظیم ایدییورلر. بو دلیلڭ زبدەسی، كائناتڭ نظام اكملندەكی اتقان صنعت و رعایت مصالح و حِكَمْدر. بو ایسە، صانعڭ قصد و حكمتنی اثبات و تصادف وهمنی اورتەدن نفی ایدییور. زیرا اتقان اختیارسز اولماز. اوت، نظامڭ شاهدلری اولان بتون فنونُ اكوانِ موجوداتڭ سلسلەلرندەكی حلقەلردە آصیلمش اولان مصالح و ثمرات، انقلابات احوالڭ قاتمرلشن دوگوملری ایچندە صاقلاناماز. اوت، او مصالح و ثمرات حِكَمْ و فوائدی كوسترمك ایلە صانعڭ قصد و حكمتنە قطعی شهادت ایدییورلر.

ازجملە: فنّ حیوانات و فنّ نباتات، ایكی یوز بیڭی متجاوز انواعڭ بیوك پدرلری و آدملری حكمندە اولان مبدألرینڭ هر برینڭ حدوثنە شهادت ایتدكلری كبی.. موهوم و اعتباری اولان قوانین و كور، شعورسز اولان اسباب طبیعیە ایسە، بو قدر حیرت افزا سلسلەلری و بو سلسلەلری تشكیل ایدن و افراد دینیلن دهشت انكیز برر ماكینۀ عجیبۀ الٰهیّەنڭ ایجاد و انشاسنە عدم قابلیتلری جهتیلە هر بر فرد و هر بر نوع، مستقلاً صانع حكیمڭ دست قدرتندن چیقدقلرینی اعلان و اظهار ایدییورلر. قرآن كریم 〚فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰی مِنْ فُطُورٍ〛 دیر.

قرآندە دلیل عنایت، وجوە ممكنەنڭ اڭ مكمّل وجهی ایلە بولونویور. قرآن كائناتدە تفكّرە امر ویردیگی كبی، فوائدی تذكار و نعمتلری تعداد ایدن آیاتڭ فواصل و خاتمەلرندە غالبًا عقلە حوالە و وجدانلە مشاورتە سوق ایتمك ایچون 〚اَوَلَا یَعْلَمُونَ ٭ اَفَلَا یَعْقِلُونَ ٭ اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ ٭ فَاعْتَبِرُوا〛 كبی او برهان عنایتی اذهاندە تثبیت ایدییور.

[ایكنجی دلیل قرآنی: ] دلیل اختراعدر. خلاصەسی: مخلوقاتڭ هر نوعنە و هر فردینە.. و او نوعە و او فردە مرتَّب اولان آثار مخصوصەسنی مُنْتِجْ و استعداد و كمالنە مناسب بر وجود ویریلمسیدر. هیچ بر نوعِ متسلسل، ازلی دگلدر. و ازلی اولمەسنە امكان بیراقماز. انقلاب حقیقت اولماز. متوسط نوعڭ سلسلەسی دوام ایتمز. تحوّل اصناف، انقلاب حقائقڭ غیریسیدر. مادّە دیدكلری شی، صورت متغیّرە، هم حركت متحوّلۀ حادثەدن تجرّد ایتمدیگندن حدوثی محقّقدر. قوّت و صورتلر عَرَضِیتلری جهتیلە، انواعدەكی مباینت جوهریّەیی تشكیل ایدەمز. عَرَض، جوهر اولاماز. دیمك انواعنڭ فصللری و عموم اعراضنڭ خواص ممیّزەلری، بالضّرورە عدم صِرفدن مُخْتَرَعْدرلر. سلسلەدە تناسل، شرائط عادیۀ اعتباریەدندر.

فیا عجبا! واجب الوجودڭ لازمۀ ضروریّۀ بیّنەسی اولان ازلیتی ذهنلرینە صیغیشدیرامایانلر، ناصل اولویور دە هر بر جهتدە ازلیتە منافی اولان مادّەنڭ ازلیتنی ذهنلرینە صیغیشدیرابیلیرلر؟ هم دست تصرف قدرتە قارشو مقاومت ایدەمەین قوجە كائنات، ناصل اولدی دە كوچوجك و نازك ذرّاتلری اویلە دهشتلی صلابت بولمشكە، قدرت ازلیەنڭ یَدِ اعدامنە قارشو طیانییورلر؟ هم ناصل اولویوركە، قدرت ازلیەنڭ خاصّەسی اولان ابداع و ایجاد، هیچ بر مناسبت معقولە اولمادن اڭ عاجز و اڭ بیچارە اسبابە اسناد ایدیلییور؟

ایشتە قرآن كریم، شو دلیلی، خلق و ایجاددن بحث ایدن آیاتیلە اذهاندە تنظیم ایدییور. مؤثّر حقیقی یالڭز اللّٰهدر. تأثیر حقیقی اسبابدە یوقدر.

اسباب، عزّت و عظمت قدرتڭ پردەسیدر. تاكە عقلڭ نظر ظاهریسندە دست قدرت، امور خسیسە ایلە مباشر كورونمەسین.

بر شیدە ایكی جهت وار: بری ملك جهتیدركە، آیینەنڭ ملوّن وجهی كبی، اضداد اوڭا وارد اولویور. چركین اولور، شر اولور، حقیر اولور، عظیم اولور الخ.. اسباب بو جهتدە واردر. اظهار عظمت و عزّت قدرت اویلە ایستر.

ایكنجی جهت، ملكوتیت جهتیدر. آیینەنڭ شفّاف وجهی كبی. شو جهت هر شیدە كوزلدر. حتّی حیات و روح و نور و وجودڭ ایكی وجهلری دە شفّاف و كوزل اولدیغندن، مُلْكًا و ملكوتًا واسطەسز دست قدرتدن چیقییورلر.

[دردنجی برهان] وجدان بشر دینیلن فطرت ذی شعوردر. شو برهاندە (درت نكتەیی) نظر دقّتە آل.

[برنجیسی] فطرت یالان سویلەمز. مثلا بر چكردكدەكی میلان نُمُوّ، سنبللنەجگم، میوە ویرەجگم دیر. طوغری سویلر. مثلا یومورطەدە بر میلان حیات وار. دیر: پیلیچ اولاجغم. باذن اللّٰه پیلیچ اولور، طوغری سویلر. مثلا بر آووچ صو انجماد ایلە میلان انبساطی دیركە: فضلە یر طوتاجغم. متین دمیر اونی یالان چیقاراماز. سوزینڭ طوغریلغی دمیری پارچەلار. ایشتە شو میلانلر ارادۀ الٰهیەدن كلن أوامر تكوینیەنڭ تجلّیلریدر، جلوەلریدرلر.

[ایكنجیسی] بشرڭ حواسُّ الخَمْسِ ظاهرە و باطنەسندن باشقە، عالم غیبە قارشو آچیلان پك چوق پنجرەلری وار. غیر مشعور پك چوق حسلری وار. بشردە حسّ سامعە، باصرە، ذائقە اولدیغی كبی، بر حسّ سادسۀ صادقە اولان سائقە وار. هم بر حسّ سابعۀ بارقە اولان شائقە وار. او شوق و او سوق حسلری یالان سویلەمز، یاڭلیش كیتمز.

[اوچنجیسی] موهوم بر شی حقیقت خارجیەیە مبدأ اولاماز. فطرت و وجداندە نقطۀ استناد ایلە نقطۀ استمداد، ایكی حقیقت ضروریّە واردر. خلقتڭ صفوتی و اڭ مكرّمی اولان روح بشر، او ایكی نقطە اولمازسە اڭ سفلی، اڭ برباد بر مخلوق اولور. حالبوكە كائناتدەكی حكمت و نظام و كمال بو احتمالی رد ایدر.

[دردنجیسی] عقل تعطیل اَشغال ایتسە دە، نظرینی اهمال ایتسە، وجدان صانعی اونوتاماز. كندی نفسنی انكار ایتسە دە اونی كورور، اونی دوشونور، اوڭا متوجّهدر. حَدْسْكە، شیمشك كبی سرعت انتقالدر، دائما اونی تحریك ایدر. حدسڭ مضاعفی اولان الهام، اونی دائما تنویر ایدر. میلانڭ مضاعفی اولان آرزو و اونڭ مضاعفی اولان اشتیاق و اونڭ مضاعفی اولان عشق الٰهی، اونی دائما معرفت ذوالجلالە سوق ایدر. شو فطرتدەكی انجذاب و جذبە، بر حقیقت جاذبەدارڭ جذبیلەدر.

بو نكتەلری بیلدكدن صوڭرە، شو برهان انفسی اولان وجدانە مراجعت ایت. كورەجكسڭكە، قلب، بدنڭ اقطارینە نشر حیات ایتدیگی كبی، قلبدەكی عقدۀ حیات اولان معرفت صانع دە، استعدادات غیر محدودۀ انسانیە ایلە متناسب اولان آمال و مُیُولُ مُتَشَعِّبەیە نشر حیات ایدر. لذّتی ایچنە آتار، قیمت ویرر. بسط و تمدید ایدر.

ایشتە نقطۀ استمداد و غوغا و مَزاحمڭ میدانی اولان و دغدغۀ حیاتە هجوم كوسترن عالمڭ بیڭلرجە مصیبت و مَزاحملرینە قارشو یگانە نقطۀ استناد، یینە معرفت صانعدر.

اوت، هر شیئی حكمت و انتظام ایلە ایشلەین بر صانع حكیمە اعتقاد ایتمزسە و علی العَمْیَا كور تصادفلرە حوالە ایدرسە و او بلیّاتە قارشو الندەكی قدرتڭ عدم كفایتنی دوشونسە، ایستر ایستەمز توحّش ایدەجك، دهشت و تلاش و خوفدن مركّب بر حالت جهنّم نمونە - و جگر شكافە دوشەجكدر. بو حال ایسە، اشرف و احسن مخلوقات اولان روح انسانینڭ هر شیدن زیادە پریشان اولدیغنی استلزام ایدر. بو حال ایسە، انتظام كاملە و كائناتدەكی نظام اكملە ضد اولویور.

شو نقطۀ استمداد و نقطۀ استناد ایلە، بو درجە نظام عالمدە حكمفرمالق، حقیقت نفس الامریەنڭ خاصّۀ منحصرەسی اولدیغی ایچون، هر وجداندە ایكی پنجرە اولان ایكی نقطەدن صانع ذوالجلال معرفتنی قلب بشرە تجلّی ایتدیرییور. عقل كوزینی قپاسە دە، وجدانڭ كوزی دائما آچیقدر.

صانع ذوالجلال بو درت برهان عظیمڭ قطعی شهادتلریلە واجب الوجود، ازلی، واحد، احد، فرد، صمد، علیم، قدیر، مرید، سمیع، بصیر، متكلّم، حیّ، قیّوم اولدیغی كبی، اوصاف جلالیە و جمالیە ایلە دە متّصفدر.

زیرا مقرّردركە، مصنوعدەكی فیض كمال، صانعڭ ظلّ تجلّیسندن مُقْتَبَسْدر. دیمك كائناتدە نە قدر حسن جمال و كمال وارسە، عمومندن لَایُحَدْ درجەدە یوكسك طبقەدە اوصاف جمالیّە و كمالیە ایلە صانع ذوالجلال متّصفدر.

زیرا احسان ثروتڭ، ایجاد وجودڭ، ایجاب وجوبڭ، تحسین حسنڭ، تنویر نورڭ فرعی و دلیلی اولدیغی كبی.. بتون كائناتدەكی بتون كمال و جمال، صانع ذوالجلالڭ كمال و جمالنە بر ظلِّ ظلیلدر و بر برهانیدر. هم دە صانع ذوالجلال جمیع نقائصدن منزّهدر. زیرا نواقص، ماهیّت مادّیاتڭ استعدادسزلغندن نشئت ایدر.

ذات ذوالجلال مادّیاتدن مجرّددر، منزّهدر. هم كائناتڭ ماهیّات ممكنەسندن نشئت ایدن اوصاف و لوازماتندن مقدّسدر. 〚لَیْسَ كَمِثْلِهٖ شَیْءٌ 〛 جَلَّ جَلَالُهُ ٭ ( سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰی لِشِدَّةِ ظُهُورِهٖ ٭ سُبْحَانَ مَنِ اسْتَتَرَ بِعَدَمِ ضِدِّهٖ ٭ سُبْحَانَ مَنِ احْتَجَبَ بِالْاَسْبَابِ بِعِزَّتِهٖ)

[سؤٓال] وحدت الوجودی ناصل كورییورسڭ؟

[الجواب] توحیددە استغراقدر. و نظرە صیغیشمایان بر توحید ذوقیدر. اساسًا توحید ربوبیت و توحید الوهیّتدن صوڭرە توحیددە ذوقًا شدّت استغراق و وحدت قدرت، یعنی (لَا مُؤَثِّرَ فِی الْكَوْنِ اِلَّا اللّٰهُ) دن صوڭرە وحدت ارادە، صوڭرە وحدت الشّهود، صوڭرە وحدت الوجود، صوڭرە یالڭز بر وجودی، صوڭرە یالڭز بر موجودی كورنجەیە منجر اولور.

محقّقین صوفیّەنڭ متشابهات حكمندە اولان شطحاتیلە استدلال ایدیلمز. دائرۀ اسبابی ییرتوب چیقمایان و تأثیرندن قورتولمایان بر روح، وحدت الوجوددن دم اورسە، حدّندن تجاوز ایدر. وحدت الوجوددن دم اورانلر، واجب الوجودە او قدر حصر نظر ایتمشلركە، ممكناتدن تجرّد ایدرك یالڭز بر وجودی، بلكە بر موجودی كورمشلر.

اوت، دلیل ایچندە نتیجەیی كورمك، عالمدە صانعی مشاهدە ایتمك، طریق استغراقكارانە جهتیلە جداول اكواندە جریان تجلّیات الٰهیەیی و ملكوتیت اشیادە سریان فیوضاتی و مرایای موجوداتدە تجلّئ اسما و صفاتی

یالڭز ذوقًا آڭلاشیلیر برر حقیقت ایكن، ضیق الفاظ سببیلە الوهیت ساریە و حیات ساریە تعبیر ایتدیلر. اهل فكر، او حقائق ذوقیەیی نظرڭ مقایسەسنە صیغیشدیردیغندن، چوق اوهام باطلەیە سبب اولدی.

مادّەپرور حكمانڭ و ضعیف الاعتقاد اهل نظرڭ وحدت الوجودی ایلە اولیانڭ وحدت الوجودی تمامًا بربرینڭ ضدّیدر. بش جهتدە فرق واردر.

(برنجیسی) محقّقین صوفیّە، واجب الوجودە او قدر حصر نظر ایتمشلر و مستغرق اولمشلر و اهمّیت ویرمشلركە، واجب الوجودڭ حسابنە كائناتڭ وجودینی انكار ایتمشلر. حكما و ضعیف الاعتقاد اولانلر مادّەیە او قدر حصر نظر ایتمشلر و مادّەدە او قدر مستغرق اولمشلركە، فهم الوهیّتدن اوزاقلاشدیلر. و او درجە مادّەیە قیمت ویردیلركە، هر شیئی مادّەدە كورمك، حتّی الوهیّتی مادّەدە مزج ایتمك، حتّی كائنات حسابنە الوهیّتدن استغنا ایتمك درجەدە طریق مسلك متعسّفەیە كیرمشلردر.

(ایكنجیسی) محقّقین صوفیّەنڭ وحدت الوجودی، وحدت الشّهودی تضمّن ایدر. ایكنجیلرڭ، وحدت الموجودی تضمّن ایدر.

(اوچنجیسی) برنجیلرڭ مسلگی ذوقٖیدر، ایكنجیلرڭ نظریدر.

(دردنجیسی) برنجیلر، اوّلًا و بالذّات حقّە نظر ایدرلر. و تبعی اولارق خلقە باقارلر. ایكنجیلر، اوّلًا و بالذّات خلقە باقارلر.

(بشنجیسی) اوّلكیلر خدا پرستدرلر. ایكنجیلر خودپرستدرلر.

(اَیْنَ الثَّرٰی مِنَ الثُّرَیَّا وَاَیْنَ الضِّیَٓاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الطَّامِسَةِ)

(تنویر) مثلا كرۀ ارض، رنگارنك مختلف و كوچك كوچك جام پارچەلرندن فرض اولونورسە، هر بری باشقە حیثیتلە لوننە و جرمنە و شكلنە نسبتلە شمسدن بر فیض آلاجقدر. شو خیالی فیض ایسە، نە كونشڭ ذاتیدر و نە دە ضیاسنڭ عینیدر. هم دە ضیانڭ تماثیلی و الوان سبعەسنڭ تصاویری و كونشڭ تجلّیسی اولان شو كونا كون و رنگارنك چیچكلرڭ الوانی فرضا لسانە كلسە، هر بری، "كونش بنم كبیدر ویاخود كونش بنم" دییەجكلردر. (آنْ خَیَالَاتٖی كِە دَامِ اَوْلِیَاسْتْ عَكْسِ مَهْرُیَانِ بُسْتَانِ خُدَاسْتْ)

فقط اهل وحدت الشّهودڭ مشربی، فرق و صحودر. اهل وحدت الوجودڭ مشربی، محو و سكردر. صافی مشرب ایسە، مشرب اهل فرق و صحودر.

[تَفَكَّرُوا فٖٓی اٰلَٓاءِ اللّٰهِ وَلَا تَفَكَّرُوا فٖی ذَاتِهٖ فَاِنَّكُمْ لَنْ تَقْدِرُوا] [حَقٖیقَةُ الْمَرْءِ لَیْسَ الْمَرْءُ یُدْرِكُهَا ٭ فَكَیْفَ كَیْفِیَّةُ الْجَبَّارِ ذِی الْقِدَمِ٭هُوَ الَّذٖٓی اَبْدَعَ الْاَشْیَٓاءَ وَاَنْشَاَهَا فَكَیْفَ یُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ]

نقطەنڭ ایكنجی قسمی، حشر و ملائكە و بقای روحە عائد اولدیغندن و بو حقیقتلری كرامتلی یگرمی طقوزنجی سوز ایلە اوننجی سوز غایت پارلاق بر صورتدە ایضاح ایتدكلرندن، اونلرە حوالە ایدیلەرك بورایە درج ایدیلمدی. اوچنجی قسم ایسە اون درت درسدن عبارت اولوب "نورڭ ایلك قاپوسی" نامیلە آیریجە نشر ایدیلمشدر.