مثنوئ نوریّەنڭ برنجی پارچەسی [ لمعەلر] رسالەسی

توركجە رسالۀ نورڭ یگرمی ایكنجی سوزیلە عین مأٓلدەدر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

〚 اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَیْءٍ وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ وَكٖیلٌ ٭ لَهُ مَقَالٖیدُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ٭ فَسُبْحَانَ الَّذٖی بِیَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْءٍ ٭ وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ ٭ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا 〛

ای دائرۀ اسبابدن ظهور ایدن ایشلری، حادثەلری اسبابە اسناد ایدن غافل جاهل! مال صاحبی ظن ایتدیگڭ اسباب، مال صاحبی دگللردر. اصل مال صاحبی، اونلرڭ آرقەسندە ایش كورن قدرت ازلیەدر. اونلر آنجق او قدرتدن كلن حقیقی تأثیرلری اعلان و نشر ایتمكلە موظّفدرلر. دیمك دائرۀ اسباب، حكومتڭ قلم دائرەسی حكمندەدركە، یوقاریدن كلن امرلرڭ تبلیغاتی او دائرەدن یاپیلییور. چونكە عزّت و عظمت پردەیی اقتضا ایدر. توحید و جلال دخی شركتی رد ایدر. تأثیری اسبابە ویرمز.

اوت، سلطان ازلینڭ مأمورلری واردر. امّا اجراآتجیلری دگللردر. سلطنت و ربوبیّتندە اورتاق اولامازلر. آنجق او مأمورلرڭ وظیفەلری دلاللقدر. قدرتڭ اجراآتنی اعلان ایدییورلر. ویا او مأمورلر ناظرلر، مشاهدلردركە، كوردكلری أوامر تكوینیەیە قارشو یاپدقلری اطاعت و انقیاد ایلە، استعدادلرینە كورە بر نوع عبادت یاپمش اولورلر.

دیمك اسباب، آنجق و آنجق قدرتڭ عزّتنی و ربوبیتڭ حشمتنی اظهار ایچون وضع ایدیلمش بر طاقیم واسطەلردر. یوقسە قدرتڭ عجز و احتیاجی ایچون معاونت ایدن یاردیمجیلر دگللردر. بشر سلطانلرینڭ مأمورلری ایسە، سلطانلرڭ احتیاج و عجزلرینی دفع ایچون تعیینلرینە ضرورت حاصل اولان یاردیمجی و اورتاقلردر.

بناءً علیه، اللّٰهڭ مأمورلری ایلە انسانڭ مأمورلری آراسندە هیچ مناسبت یوقدر. یالڭز غافل و جاهل اولانلر، حادثەلردە و وقوعاتدەكی حكمتلری و كوزللكلری كورەمدكلرندن جناب حقدن شكوا و شكایتلرە باشلارلر.

ایشتە او شكوا و شكایتلرڭ هدفنی دگیشدیرمك ایچون اسباب وضع ایدیلمشدر. چونكە قصور اونلردن چیقییور. اونلرڭ قابلیتسزلگندن ایلری كلییور.

بو سرّە بر مثال لطیف و بر تمثیل معنوی روایت ایدیلییوركە، حضرت عزرائیل علیە السّلام جناب حقّە دیمشكە: "قبض ارواح وظیفەسندە سنڭ عبادڭ بندن شكوا ایدەجكلر، بندن كوسەجكلر" . جناب حق لسان حكمتلە اوڭا دیمشكە: "سنڭ ایلە عبادیمڭ اورتەسنە مصیبتلر، خستەلقلر پردەسنی بیراقاجغم. تا شكوالری اونلرە كیدوب سڭا كوسمەسینلر" .

اوت، ناصلكە خستەلقلر پردەدر. و اجلدە توهّم اولونان فنالقلرە مرجعدرلر. و قبض ارواحدە حقیقی اولارق حكمت و كوزللك، حضرت عزرائیل علیە السّلامڭ وظیفەسنە متعلّقدر. اویلە دە، حضرت عزرائیل علیە السلام دە بر پردەدر. قبض ارواحدە ظاهرًا مرحمتسز كورونن و رحمتڭ كمالنە مناسب دوشمەین بعض حالاتە مرجع اولمق ایچون، او مأموریتە بر ناظر و قدرت الٰهیەیە بر پردەدر.

اوت، عزّت و عظمت ایستركە، اسباب پردەدار دست قدرت اولا عقلڭ نظرندە. توحید و جلال ایستركە، اسباب اللرینی چكسینلر تأثیر حقیقیدن.

[تنبیه]

آرقداش، توحید ایكی چشید اولور:

(بریسی) عامیانە توحیددركە، "اللّٰهڭ شریكی یوق و بو كائنات اونڭ ملكیدر" دیر. بو قسم توحید صاحبلرینڭ فكرجە غفلت و ضلالتە دوشمەلری قورقوسی واردر.

(ایكنجیسی) حقیقی توحیددركە، "اللّٰه بردر. ملك اونڭدر. وجود اونڭدر. هر شی اونڭدر" دیر. لا یتزلزل بر اعتقادە صاحبدرلر. بو قسم توحید صاحبلری، هر شیئڭ اوستندە جناب حقّڭ سكّەسنی كورور. و هر شیئڭ جبهەسندە بولونان مهرینی و طامغەسنی اوقور. و بو سایەدە حضورٖی بر توحید ملكەسنڭ مالكی اولورلركە، ضلالت و اوهامڭ تعرّضندن قورتولورلر. قرآن حكیمدن استفادە ایتدیگمز (ایكنجی قسم توحیدڭ) برقاچ مرتبەلرینی (برقاچ لمعە) ضمنندە ایضاح ایدەجگز.

[برنجی لمعە] باقیڭز، هر بر مصنوعڭ یوزندە اویلە بر سكّە واردركە، آنجق هر شیئی خلق ایدن خالقە مخصوصدر. و هر بر مخلوقڭ جبهەسنە اویلە بر خاتم اورولمشدركە، هر شیئی یاپان صانعدن ماعدا كیمسەدە او خاتم بولونماز. و قدرتڭ نشر ایتدیگی مكتوبلردن هر بر مكتوبڭ آخرندە، قابل تقلید اولمایان اویلە بر طرّە واردركە، آنجق او طرّەلر سلطان ازل و ابدە خاصدر.

او كبی سكّەلردن یالڭز حیات اوزرندە پارلایان سكّۀ اعجازە باقیڭزكە: حیات ایلە، بر شیدن چوق شیلر حصولە كلیر، ایجاد ایدیلیر. و پك چوق شیلر دخی بر شیء واحدە امر ربّانیلە انقلاب ایدر. مثلا صو، بر شیءٖ واحد ایكن پك چوق عضولرە، جهازلرە اللّٰهڭ اذنیلە منشأ اولور، ایجاد ایدیلیر. و معدەیە كیرن پك چوق مختلف ییمكلردن و میوەلردن خالق تعالی تك بر جسمی ایجاد ایدر.

ایشتە قلب، عقل، شعور صاحبی اولان بر آدم بو جهتی دوشونورسە آڭلاركە، بر شیدن چوق شیلری ایجاد ایدوب چیقارتمق و چوق شیلری بر شیئە تحویل ایتمك، آنجق هر شیئی خلق ایدن و هر شیئی یاپان صانعە مخصوص بر سكّەدر.

[ایكنجی لمعە] صاییسز خاتملردن جانلی مخلوقاتە وضع ایدیلن حیات خاتمنە باقیڭز. اوت، جانلی بر مخلوق، جامعیّتی اعتباریلە كائناتە كوچك بر مثالدر. شجرۀ عالمە كوزل و طاتلی بر میوەدر. كَوْنُ و وجودە بر نُوَەدر. جناب حق او نوەدە پك چوق عالملرڭ اورنكلرینی درج ایتمشدر. صانكە او ذی حیات، غایت حكیمانە معیّن نظاملرلە بتون وجودلردن صاغیلمش بر قطرە ویا بر نقطەدر.

بو اعتبارلە بر ذی حیاتی خلق ایتمك، آنجق بتون كائناتی ید تصرّفنە آلان جناب حقّە مخصوصدر. و اوندن ماعدا هیچ بر شیئە اسناد ایدیلەمز.

اوت، عقلی بوزولمایان بر شخص، تأمّلنڭ نتیجەسندە آڭلاركە، مثلا بال آریسنی پك چوق شیلرە فهرست یاپان و كتاب كائناتڭ اكثر مسائلنی انسانڭ ماهیتندە یازان و اینجیر نوەسندە اینجیر آغاجنڭ پروغرامنی درج ایدن و انسانڭ قلبنی بیڭلرلە عالملرە اورنك و پنجرە یاپان و بشرڭ قوّۀ حافظەسندە تاریخ حیاتنی تعلّقاتیلە برابر یازان، آنجق و آنجق هر شیئی یاراتان خالق اولابیلیر. و بویلە بر تصرّف، یالڭز و یالڭز ربّ العالمینە مخصوص بر خاتمدر.

[اوچنجی لمعە] جناب حقّڭ جانلی مخلوقاتە باصدیغی احیا خاتمنڭ غیر متناهی نقش و كیفیتلرندن بر نمونەسنی كوسترەجگز. شویلەكە:

ناصلكە صویڭ قطرەلرندن و شیشەنڭ پارچەلرندن طوت، تا سیّار ییلدیزلرە قدر شفّاف ویا شفّاف كبی هر شیدە شمسڭ جلوەلرندن شمسە مخصوص بر طرّە، بر جلوە بولونور.

كذالك، شمس ازلینڭ دە بتون جانلی مخلوقاتدە "احیا و نفخ حیات جهتیلە" بر تجلّئ احدیّتی واردركە، بتون اسباب اقتدار و اختیار صاحبی اولدقلری فرض ایدیلسە دخی، او سكّەنڭ نە مثلنی و نە دە تقلیدینی، نە منفردًا و نە دە مجتمعًا یاپمقدن عاجزدرلر.

بوڭا بناءً، شفّاف شیلردە كورونن او تمثاللر شمسڭ تمثالی اولوب، شمسدن او شفّاف شیلرە انعكاس ایتمش اولدقلرینە حكم ایدیلمدیگی تقدیردە، او صاییسز قطرەلرڭ و ذرّەلرڭ هر بریسندە حقیقی بر شمسڭ مادّەسیلە بولوندیغنە حكم ایتمك لازم كلیر.

كذالك، شمس ازلینڭ شعاعلری مَنزِلەسندە اولان و تجلّئ اسماسنڭ نقطۀ مركزیەسی اولان حیات، شمس ازلی یە اسناد ایدیلمدیگی تقدیردە، بر سینگە، بر چیچگە وارنجەیە قدر هر بر ذی حیاتدە نهایتسز بر قدرت، محیط بر علم، مطلق بر ارادە كبی، واجب الوجوددن ماعدا هیچ بر شیدە بولونمایان و وجودی ممكن اولمایان سائر صفتلرڭ موجود اولدیغنە جاهلانە، احمقانە، كولونچ باطل بر حكم لازم كلیر. و عین زماندە شو باطل حكم ایلە، هر بر ذرّەیە و هر بر سببە بر الوهیت مطلقەیی اسناد ایتمكلە صاییسز شریكلری اثبات ایتمك مجبوریتی حاصل اولور.

بونڭلە برابر، تخوم اولاجق بر حبّەدەكی ویا بر چكردكدەكی غریب، عجیب، منتظم وضعیتە باقیڭزكە، او حبّە، تخومی اولاجق جسمڭ بتون اجزاسیلە مناسبتدار اولدیغی كبی.. نوعیلە دە، یعنی ابنای جنسیلە دە و بتون موجودات ایلە دە مناسبتلری واردر. و اونلرە قارشو او مناسبتلری نسبتندە وظیفەلری واردر. اگر او تخومجق حبّەنڭ قدیر مطلقدن نسبتی كسیلوب كندی نفسنە اسناد ایدیلیرسە، یعنی كندی كندینە اولمشدر دینیلیرسە، هر بر تخومدە هر شیئی كورەجك بر كوزڭ و هر شیئە محیط بر علمڭ بولوندیغنە اعتقاد ایتمك لازم كلیركە، بو دە سابق تمثیلدەكی كبی، هر بر شفّاف ذرّەدە حقیقی بر شمسڭ وجودینی ادّعا ایتمك كبی كولونچ بر حماقت اولور.

[دردنجی لمعە] بر كتاب ال یازیسیلە یازیلیرسە، یالڭز بر آدمە و بر قلمە احتیاج واردر. فقط مطبعەدە باصیلیرسە، قلم ایشنی كورن پك چوق دمیر حرفلر لازمدر. و او دمیر حرفلری یاپمق و تنظیم ایتمك ایچون دە، اوستەلر، آلات و ادوات و مرتِّبلر كبی چوق شیلرە احتیاج اولور.

كذالك، شو كتاب كائناتدە یازیلی سطرلر، كلمەلر و حرفلرڭ بر واحد احدڭ قلم قدرتیلە یازیلمش اولدیغی جهتە حكم ایدن آدم، پك راحت و قولای و معقول بر یولە سلوك ایتمش اولور. فقط او یازیلری، او حرفلری طبیعتە و اسبابە اسناد ایدن كیمسەلر، امتناع و محالڭ اڭ صعوبتلی و چیقماز بر یولنە ذهاب ایتمش اولورلر. چونكە بو یولە ذهاب ایدنلرە كورە تك بر ذی حیاتڭ طبعی و باصدیریلمەسی ایچون، اكثر كائناتڭ طبعنە لازم اولان تجهیزات لازمدر. بو ایسە وهمڭ قبول ایتمدیگی بر خرافەدر.

و كذا طوپراغڭ، صویڭ، هوانڭ هر بر جزئندە نباتات عددنجە معنوی كیزلی مطبعەلر لازم كلیركە، ماهیّتلری و جهازلری متخالف صاییسز میوەلرڭ و چیچكلرڭ تشكیلاتنی یاپابیلسینلر. ویاخود او نباتاتی او قدر زینت و انتظاملریلە برابر یشیللندیرمك ایچون، او اوچ عنصرڭ هر بر جزئندە بتون آغاچلرڭ و میوەلرڭ و چیچكلرڭ خاصّەلرینی، جهازلرینی، میزانلرینی بیلوب یاپابیلەجك بر قدرت و بر علم لازمدر. چونكە بو اوچ عنصرڭ هر بر جزئی، هر بر نباتڭ تشكّلنە مدار و منشأ اولابیلیر.

اوت، بر صاقسیدەكی طوپراغڭ، جهازلری و شكللری و سائر صفتلری مخالف اولان هر هانكی بر نباتڭ تخومنی یشیللندیرمگە قابلیتی واردر. بناءً علیه، ایكنجی یولە ذهاب ایدنلرجە، او كوچك صاقسی ایچریسندە صاییسز كیزلی ماكینەلرڭ، فابریقەلرڭ بولوندیغنی قبول ایتمك لازم كلیركە، خرافەجیلر دخی بوندن اوتانییورلر.

[بشنجی لمعە] بر كتابدە یازیلی بر حرف، یالڭز بر جهتلە كندیسنی كوستریر و كندیسنە دلالت ایدر. فقط او حرف، كاتبنە چوق جهتلرلە دلالت ایدر و نقّاشنی تعریف ایدر.

كذالك، كتاب كائناتدە مجسّم اولارق یازیلان هر بر كلمە، كندی مقدارنجە كندیسنی كوستریرسە دە، پك چوق جهتلردن منفردًا و مجتمعًا صانعنی كوستریر. اسماسنی اظهار ایدر. و كندی اوصافیلە، اشكالیلە، نقشلریلە عادتا صانعنی مدح ایچون یازیلمش بر قصیدەدر. بوڭا بناءً، مشهور هَبَنَّقَە كبی احمقلاشان بر آدم دخی صانع ذوالجلالڭ انكارینە كیتمەملیدر.

[آلتنجی لمعە] جناب حق، بتون جزء و جزؤیلرە سكّۀ مخصوصەسنی و بتون كلّ و كلّیلرە خاص خاتمنی وضع ایتدیگی كبی.. اقطار سماوات و ارضی خاتم واحدیتلە و مجموع كائناتی سكّۀ احدیتلە مهرلەمشدر. مذكور سكّە و خاتملردن، مثلا 〚فَانْظُرْ اِلٰٓی اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَیْفَ یُحْیِی الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ط اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْیِی الْمَوْتٰی وَهُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ〛 آیتنڭ اشارت ایتدیگی احیا و نفخ روح كیفیتندەكی خاتم الٰهی یە باقیڭزكە، پك چوق غریب غریب حشرلری، عجیب عجیب نشرلری كورویورسڭز.

اوت، بالخاصّە ارضڭ احیاسندە، هر سنە اوچ یوز بیڭدن فضلە ساحۀ وجودە كتیریلن مخلوقاتڭ نوعلرندە حشر و نشرلر واردر. لكن بیلینمەین بر حكمتە بناءً، شو حشر و نشرلرڭ اكثریسندە، اعادە ایدیلن امثال آرالرندەكی مثلیت او قدر عینیتە قریبدركە، همن همن یڭی كلنلر اوّلكیلرڭ نە عینیدر و نە دە غیریدر دینیلەبیلیر.

هر نە ایسە، مثلیت، عینیت موضوع بحث دگلدر. هر ناصل اولورسە اولسون او حشرلر و نشرلر بشرڭ سهولت حشرینە دلالت ایتدكلری كبی، بشرڭ حشرینە برر مثال، برر اورنك اولورلر.

ایشتە بربرینە مخالف، نهایت درجەدە قاریشیق اولان او انواع كثیرەیی كمال امتیاز ایلە احیا ایتمك و خطاسز و غلطسز اولارق ممتازانە اعادە ایتمك، نهایتسز بر قدرتە و محیط بر علمە صاحب اولان ذات ذوالجلالڭ خاتم خاصّی و سكّۀ مخصوصەسیدر.

و كذا، سطح ارض صحیفەسندە قصورسز، نقصانسز، سهوسز، كمال انتظاملە اوچ یوز بیڭدن فضلە رسالەلری یازمق، اویلە بر ذاتڭ سكّۀ مخصوصەسیدركە، هر شیئڭ ایچ یوزی، هر شیئڭ كلیدی اونڭ الندەدر. و هیچ بر شی اونڭ توجّهنی باشقەسندن چویروب كندیسنە حصر ایدەمز.

[خلاصە] سطح ارضدە، آلتی آی ظرفندە، بشرڭ حشرینی تمثیل ایدن او صاییسز حشر و نشرلردە كورونن ربوبیتڭ او تصرّف عظیمندە پك بیوك و یوكسك و اینجە نقشلی بر خاتمی واردر. مخلوقاتڭ ایجادندە كورونن شو انتظاملر، سهولتلر، سرعتلر، امتیازلر، هپ او خاتمڭ پاریلتیسندن میدانە كلییورلر. اوت، هر بهار موسمندە پك حكیمانە، بصیرانە، كریمانە فعّالیتلر باشلار. و خارق العادە صنعتلر یاپیلیر. و بتون بو عملیات، كمال سرعتلە و سهولتلە، منتظمًا جریان ایتمكدە اولدیغی كورونور.

ایشتە بو خارق العادە فعّالیتلر اویلە بر ذاتڭ خاتمیدركە، هیچ بر مكاندە اولمدیغی حالدە، هر مكاندە علم و قدرتیلە حاضر و ناظردر.

[یدنجی لمعە] باقیڭز، اقطار سماوات و ارض صحیفەلری اوستندە خاتم احدیت كوروندیگی كبی، كائناتڭ هیئت مجموعەسنڭ بیوك صحیفەسی اوزرندە دە پك واضح بر صورتدە خاتم توحید كورونمكدەدر.

اوت، بو عالَم پك محتشم بر سرای ویا پك منتظم بر فابریقە ویا پك مكمّل بر شهردر. كائنات فابریقەسنڭ اجزاسی، افرادی، انواعی، آلات و ادواتی آراسندە حكیمانە بر معارفە و طانیشمق و دوستانە بر مكالمە و قونوشمق و پك كریمانە بر معاونت و یاردیملاشمق واردركە، كمال سرعتلە پك اوزون مسافەلردن بربرینڭ صوتنی ایشیتیر و احتیاجنی كورور كبی درحال امدادینە یتیشیر، احتیاجنی دفع ایدر. اوت، سمادەكی اجرام و ییلدیزلرڭ بربرینە و ارضە ویردكلری ضیا و حرارت و بالخاصّە ارضە یاپدقلری سائر یاردیملرینی كورویورسڭز.

و كذا، بلوط ایلە ارض آراسندە جریان ایدن صو آلیش ویریشنە باقیڭزكە، ارض، صویی بخار شكلندە بولوطە ویرییور. بلوط دە كندی فابریقەلرندە لازم كلن عملیاتی یاپدقدن صوڭرە بوز، قار، یاغمور شكلندە اعادە ایدییور. صانكە او جامد جِرِمْلر، لسان حاللریلە تلسز تلغراف كبی بربریلە قونوشویورلر. و یك دیگرلرینە عرض احتیاج ایدییورلر.

بالخاصّە بتون او اجرام عادتا ال الە ویرمش كبی، كمال جدّیتلە ذوی الحیاتە لازم اولان شیلری تدارك ایتمك ایچون سعی ایدییورلر. و بر مدبّرڭ امرینە باغلی اولوب بر غایەیە توجّه ایدییورلر.

اوت، شو تعاون قانوننە اتّباعًا، شمس و قمر، كیجە و كوندوز، یاز و قیش طرفلرندن یاپیلان یاردیملر سایەسندە، شو حیوانلرڭ ارزاقلرینی یتیشدیرن نباتات اذن الٰهی ایلە میدانە كلیر. حیوانات دە امر ربّانی ایلە بشرڭ احتیاجاتنی یرینە كتیریر. بال آریسی ایلە ایپك بوجگنڭ انسانلرە یاپدقلری یاردیملری بو دعوایی اثبات ایدر.

اوت، بو كبی اشیای جامدەنڭ یك دیگرلرینە یاپدقلری شو یاردیملر، پك آشكار بر دلیلدركە، اونلر كریم و رحیم بر مدبّرڭ خدمەلری و عملەلری اولوب، او كریم و رحیم مدبّرڭ امریلە و اونڭ اذنیلە ایش كورویورلر.

[سكزنجی لمعە] غدا اولارق مخلوقاتە و بالخاصّە حیواناتە تقسیم ایدیلن رزقلرە دقّت ایدیڭزكە، بو رزق وقت معیّنندە یتیشیر. وقت احتیاجدە سوق ایدیلیر. و درجۀ احتیاج نسبتندە یاپیلان بو سوقیاتدە بیوك بر انتظام واردر. ایشتە بو عمومی رزق حقّندە كورونن كنیش و منتظم رحمت و عنایتلر، آنجق و آنجق هر بر شیئڭ مربّیسی و هر بر شیئڭ مدبّری و هر شی ید تسخیرندە بولونان بر ذات رحیمڭ خاتم خاصّی اولابیلیر.

[طوقوزنجی لمعە] باقیڭز، عالَم و ارض و بتون جزئیات اوستندە خاتم احدیت بولوندیغی كبی، طاغینیق نوعلر و محیط عنصرلر اوستندە دە عینًا او خاتم احدیت بولونویور.

اوت، بر تارلەیە تخوم اكیلدیگندن آڭلاشیلییوركە، او تارلە تخوم صاحبنڭ ملكیدر. و او تخوم دە او تارلە متصرّفنڭ مالیدر. یعنی او بوڭا، بو دە اوڭا شهادت ایدییورلر.

كذالك، كائناتدەكی مصنوعات، تخوم كبیدر. عالَم و عناصر دە تارلە كبیدر. هر ایكی طرفڭ لسان حاللریلە ایتدكلری شهادتە كورە، مصنوعات ایلە عالم عناصر، یعنی تخوم ایلە تارلە و محیط ایلە محاط، هپ بر صانع واحدڭ ید تصرّفندەدر.

دیمك ادنا بر مخلوقە یاپیلان تصرف حقیقی و ضعیف بر موجودە ایدیلن توجیە ربوبیت، عالَم و عناصر قبضۀ تصرّفندە بولونان ذاتە مخصوص اولدیغی كبی.. هر هانكی بر عنصرڭ دە تدویر و تدبیری، بتون حیوانات و نباتاتی قبضۀ ربوبیتندە طوتوب تربیە ایدن عین او ذاتە مخصوصدر.

ایشتە خاتم توحید دیدیگمز بودر. اگر بر شیئە تملّك ایتمەیە نیّتڭ وارسە، میدانە چیق، كندیڭی تجربە ایت. باق نە سویلەیورلر: اڭ جزئی بر فرد، "آنجق نوعمی یارادان بنی یارادابیلیر" دییور. چونكە افراد آراسندە مثلیت واردر. و ارضڭ هر طرفندە طاغینیق بر صورتدە بولونان اڭ كوچك بر نوع، "بنی یارادابیلن آنجق ارضی یاراداندر" دییور. ارضە باق، نە سویلەیور: سما ایلە آرالرندە آلیش ویریش بولوندیغی ایچون، "بنی خلق ایدەبیلن، آنجق مجموع كائناتی خلق ایدن ذاتدر" دییور. چونكە آرالرندە تساند واردر.

[اوننجی لمعە] آرقداش! حیات و احیا و ذوی الحیات ایلە هر بر جزء و جزؤی یە و هر بر كلّ و كلّی یە و كائناتڭ هیئت مجموعەسنە اورولان توحید خاتملرینڭ بر قسم مثاللری مذكور بیاناتدن آڭلاشیلدی. شیمدی دیڭلە: انواع و كلّیات اوستنە وضع ایدیلن وحدانیت سكّەلرندن برینی ذكر ایدەجگز. شویلەكە:

تك بر ثمرە ایلە ثمرەدار شجرەنڭ یارادیلیشلرندەكی صعوبت و سهولتلری بردر. چونكە ایكیسی دە بر مركزە باقار، بر قانونە باغلیدر. تربیە و كیفیتلری بردر.

معلومدركە، مركزڭ اتّحادی، قانونڭ وحدتی، تربیەنڭ وحدانیّتی سایەسندە كلفت، مشقّت، مصرف آزالیر. و اویلە بر قولایلق حاصل اولوركە، پك چوق ثمرەلری اولان بر آغاچ ید واحدە و تك بر ثمرەنڭ یاپیلیشی دە اَیادئ كثیرەیە تودیع ایدیلدیگی زمان، هر ایكی طرفڭ یاپیلیشلری سهولتجە بر اولور. و آرالرندە یارادیلیشجە فرق یوقدر. چوق آدملر طرفندن یاپیلان بر ثمرەنڭ تربیەسی ایچون لازم اولان جهازات و آلات و ادوات و سائرە، بر آدم طرفندن یاپیلان ثمرەدار شجرەنڭ تربیە و یاپیلمەسی ایچون دە عینًا او قدر مالزمە لازمدر. یالڭز كیفیتجە فرق اولابیلیر.

مثلا، بر اوردونڭ عسكرینە یاپیلان البسەنڭ تداركی ایچون نە قدر آلات و ادوات و ماكینە لازمدر.. بر نفرڭ البسەسی ایچون دە او قدر آلات و ادوات لازمدر. و كذا، بر كتابڭ بیڭ نسخەسیلە بر نسخەسنڭ اجرتی مطبعەجە بردر. بعضًا تك بر نسخەنڭ طبعی، داها فضلە بر اجرتە تابع طوتولور. بوڭا قیاسًا، بر مطبعەیی بیراقوب چوق مطبعەلرە باش اورولورسە، برقاچ قات فضلە اجرتڭ ویریلمسی لازم كلیر.

اوت، كثرت وحدتە اسناد ایدیلمدیگی تقدیردە، وحدتی كثرتە اسناد ایتمك مجبوریتی حاصل اولور. دیمك طاغینیق بر نوعڭ ایجادندەكی سهولت خارقە، وحدت و توحید سرّینە باغلیدر.

[اون برنجی لمعە] آرقداش! بر نوعڭ افرادی آراسندەكی توافق و بر جنسڭ انواعی آراسندە اعضای اساسیدە بولونان مشابهت، سكّەنڭ اتّحادینە، قلمڭ وحدتنە دلالت ایتدكلرندن آڭلاشیلییوركە، بتون متوافق و متشابهلر، یعنی بربرینە بڭزەین چوقلق، بر ذات واحدڭ اثر صنعتیدر.

كذالك، انشا و ایجادلردە كورونن شو سهولت مطلقە، بتون موجوداتڭ بر صانع واحدڭ اثری اولدیغنی وجوب درجەسندە استلزام ایدییور. عكس حالدە صعوبت، كوچلك، اویلە بر درجۀ امتناع و محالیّتە چیقاجقدركە، او جنس و او نوعلرڭ عدمدن چیقمەلرینە بر سد چكیلمش اولور. بناءً علیه، جناب حقّڭ ذاتندە شریكی اولمدیغی كبی (چونكە انتظام بوزولور، عالَم فسادە كیدر.) فعلندە دە شریكی یوقدر. (چونكە صعوبتدن، كوچلكدن طولایی عالمڭ عدمدن چیقمامەسنە سبب اولور.)

[اون ایكنجی لمعە] آرقداش! حیات، خالقڭ احدیتنە برهان اولدیغی كبی، موت دە خالقڭ دوام و بقاسنە بر دلیلدر.

اوت، ناصل آقان نهرلرڭ و طالغەلانان دڭزلرڭ قبارجقلری و یر یوزندە بولونان سائر شفّافلر، شمسڭ ضیا و تمثاللرینی كوسترمكلە شمسڭ وجودینە شهادت ایتدكلری كبی.. شفافلرڭ ئولوب سوندكدن صوڭرە یرلرینە متسلسلًا كلوب كچن امثاللری یینە شمسڭ ضیا و تمثاللرینی كوستردكلرندن، شمسڭ دوام و بقاسنە و بتون او شعاعات، جَلَوات و تمثاللرڭ بر شمس واحدڭ اثری اولدقلرینە شهادت ایدییورلر. ایشتە او شفّافلر، وجودلریلە شمسڭ وجودینە و عدملریلە دە شمسڭ دوام و بقاسنە دلالت ایدییورلر.

كذالك، موجودات وجودیلە واجب الوجودڭ وجوب وجودینە و ئولوملریلە و زواللریلە و تجدّدی بر تسلسل ایلە یرلرینە كلن امثاللری، صانعڭ ازلی و ابدی اولدیغنە و واحدیتنە شهادت ایدییورلر.

اوت، لیل و نهارڭ اختلافی، فصول اربعەنڭ تحوّلی و عنصرلرڭ تبدّلی هنگاملرندە میدانە چیقان شو كوزل موجوداتدە و بو لطیف مصنوعاتدە دواملە جریان ایدن مبادلە و دور و تسلیم معاملەسی قطعی بر شهادتلە، سرمدی، عالی، دائم التّجلّی بر صاحب جمالڭ وجوب وجودینە و بقاسنە و وحدتنە شهادت ایدن قطعی بر برهاندر.

و كذا، سنوی انقلابلردە، مسبَّبات ایلە اسبابڭ برلكدە ئولوم و زواللری و صوڭرەدن ایكیسنڭ یینە برلكدە اعادەلری، اسبابڭ دە مسبَّبات كبی عاجز مصنوعلردن و مخلوقلردن اولدیغنە دلالت ایتدیگی كبی.. بو مصنوعات و موجوداتڭ بر ذات واحدڭ متجدّد بر صنعتی اولدیغنە دە شهادت ایدرلر.

[اون اوچنجی لمعە] آرقداش! ذرّەلردن طوت، تا سیّارەلرە قدر.. نفسلردن طوت، تا شمسلرە وارنجەیە قدر هر شی، ذاتندە و حقیقتندە ثابت اولان عجز و فقرڭ لسانیلە صانعڭ وجوب وجودینی اعلان ایدر.

و كذا، عجزیلە برابر نظام عمومینڭ بوزولمامسی ایچون حامل بولوندیغی عجیب و مهم وظیفەلر جهتیلە صانعڭ وحدتنە دلالت ایدر. بناءً علیه، صانعڭ واجب و واحد اولدیغنە هر شیدە ایكی شاهد اولدیغی كبی، خالقڭ احد و صمد اولدیغنە دە هر بر ذی حیاتدە ایكی آیت واردر.

[اخطار] كائناتڭ اجزاسندن هر بر جزئڭ اللی بش لسان ایلە واحد احدی و واجب الوجودی اعلان ایتمكدە اولدیغنی قرآنڭ فیضندن فهم ایدوب، اجمالًا "قطرە" نامندەكی اثرمدە بیان ایتمشمدر. آرزو ایدنلر اورایە مراجعت ایتسینلر.

[اون دردنجی لمعە] آرقداش! موجودات، جناب حقّڭ وجوب وجودینە و وحدتنە شهادت ایتدیگی كبی.. جلالی، جمالی، كمالیٖ اولان جمیع صفاتنە دە دلالت ایتمكلە، خالقڭ ذاتندە نقص و قصور اولمدیغنی و شئوناتندە و صفاتندە و اسماسندە و افعالندە دە نقص و قصور بولونمدیغنی اعلان ایدییور.

زیرا اثرڭ كمالی بالمشاهدە فعلڭ كمالنە، فعلڭ كمالی بالبداهە اسمڭ كمالنە، اسمڭ كمالی بالضّرورە صفتڭ كمالنە، صفتڭ كمالی حَدْسِ یقین ایلە شئوناتڭ كمالنە دلالت ایدر. شأنڭ كمالی ایسە، حقّ الیقین بر صورتدە ذاتڭ كمالنی كوستریر.

بناءً علیه، بر قصرڭ و بر سرایڭ نقش و تزییناتندەكی مكمّلیّت، صانع و مهندسڭ یاپدقلری او نقشلر اوستندە و او تزیینات آلتندە كورونن افعالڭ مكمّلیّتنە دلالت ایدر. افعالڭ مكمّلیتی دخی او صانعڭ طاقدیغی اسم و لقبلرڭ مكمّلیتنی كوستریر. اسمانڭ مكمّلیتی صفاتڭ مكمّلیّتنە دلالت ایدر. صفاتڭ مكمّلیتی شئوناتڭ مكمّلیتنی تصریح ایدر. شئوناتڭ مكمّلیتی دخی او نقّاشڭ مكمّلیّت ذاتنە دلالت ایدر.

كذالك، كائناتدە كورونن آثارڭ كمالی، حَدْسٖی بر مشاهدە ایلە افعالڭ مكمّلیّتنە، افعالڭ كمالی دە فاعلڭ كمال اسماسنە، اسمانڭ كمالی صفاتڭ كمالنە، صفاتڭ كمالی شئونات ذاتیەنڭ كمالنە، شئوناتڭ كمالی ذات ذوالجلالڭ كمالنە دلالت ایدر.

[بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ]

[رشحەلر]

[تنبیه] خالق عالمی بزە تعریف و اعلان ایدن دلیللر و برهانلر، لَایُعَدّ و لَایُحْصٰی در. او دلیللرڭ اڭ بیوكلری (اوچ در).

[برنجیسی] بعض آیتلرینی كوردیگڭ و ایشیتدیگڭ شو كتاب كبیر كائناتدر. [ایكنجیسی] بو كتابڭ آیت الكبراسی و دیوان نبوّتڭ خاتمی و كنوز مخفیەنڭ مفتاحی اولان حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلامدر.

[اوچنجیسی] كتاب عالمڭ تفسیری و مخلوقاتە قارشو اللّٰهڭ حجّتی اولان قرآندر.

شیمدی برقاچ (رشحە) ایچندە ایكنجی برهانی تعریفدن صوڭرە سوزلرینی دیڭلەیەجگز.

[برنجی رشحە] آرقداش! خالقمزی تعریف ایدن، پك بیوك بر شخصیت معنویەیە مالك و بر برهان ناطق دیدیگمز "حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلام كیمدر؟" دییە صورولان سؤٓالە جوابًا دیرزكە:

او حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلام اویلە بر ذاتدركە، عظمت معنویەسندن طولایی، سطح ارض او ذاتڭؐ مسجد اقصاسیدر. مكّۀ مكرّمە اونڭ محرابیدر. مدینۀ منوّرە اونڭ منبر فضل كمالیدر. جماعت مؤمنینڭ اڭ صوڭ و اڭ عالی امامی و نوع بشرڭ خطیب شهیریدر، سعادت دستورلرینی بیان ایدییور. و بتون انبیانڭ رئیسیدر، اونلری تزكیە و تصدیق ایدییور. چونكە دینی، بتون دینلرڭ اساساتنی جامعدر. و بتون اولیانڭ باشیدر. شمس رسالتیلە اونلری تربیە و تنویر ایدییور.

او ذاتؐ اویلە بر قطب و اویلە بر نقطۀ مركزیەدركە، اونڭ حلقۀ ذكرندە بولونان بتون انبیا، اَخْیَارْ، ابرار، صدّیقین اونڭ كلمەسندە متّفقدرلر. و كلام نطقیلە ناطقدرلر. و اویلە بر شجرۀ نورانیەدركە، طمارلری

و كوكلری انبیانڭؑ اساسات سماویەسیدر. داللری و بوداقلری، اولیانڭ معارف الهامیەسیدر.

بو اعتبارلە هر هانكی بر دعوایی ادّعا ایتمش ایسە، بتون انبیا معجزەلرینە استنادًا و بتون اولیا كرامتلرینە مستندًا اوڭا شهادت ایتمشلردر. اوت، بتون دعوالرینڭ تصدیقنی اشعار ایدن بتون كامللرڭ خاتم و مهرلری واردر.

ازجملە: او ذاتڭ دعوالرندن بری توحیددر. بو دعوایی تصریح و افادە ایدن 〚لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ〛 كلمۀ مباركەسیدر. او ذاتڭ حلقۀ دین و ذكرینە كیرن بتون كچمش و كلەجك انسانلر، او كلمۀ مقدّسەیی ركن ایمان و ورد زبان ایتمشلردر. دیمك او انسانلرڭ اونڭ دعواسنڭ حق و حقیقت اولدیغنە قناعتلری و اطمئنانلری و اذعانلری حاصل اولمشكە، زمان و مكانە شامل بر طرزدە او كلمۀ مباركە، مشربلری و مسلكلری و عنعنەلری متخالف و متباین انسانلرڭ آغیزلرندە مولویلر كبی سماعدە دوران و جولان ایدییور.

بناءً علیه، نهایتسز شاهدلرڭ تصدیقیلە حق و حقّانیتی تحقّق ایدن بر دعوایە، هیچ بر وهمڭ حدّی دگلدركە، اوڭا دست اعتراضنی اوزاتابیلسین.

[ایكنجی رشحە] آرقداش! توحیدی اثبات و نوع بشری ارشاد ایدن او نورانی برهان.. بری صاغندە، دیگری صولندە، بری متواتر، دیگری مُجْمَعٌ عَلَیْهْ بولونان نبوّت و ولایت ایلە مجهّزدر. و عین زماندە، ارهاصات دینیلن قبل النبوّة كندیسندن صدور ایدن خارقە حاللرڭ رموزاتیلە و كتب سماویەنڭ بشاراتیلە و هواتف دینیلن غیبدن ویریلن تبشیرات متعدّدە ایلە مصدَّقدر.

و كذا، او برهان نورانیدن ظهور ایدن انشقاق قمر، پارماقلرندن فیشقیران صولر، آغاچلرڭ اونڭ دعوتنە اجابتلری، دعاسنڭ عقیبندە یاغمورڭ نزولی، پك آز بر ییمكدن چوقلرڭ یییوب طویمەلری، قورت، جیلان، دوە، طاش و سائرەنڭ اونڭ ایلە قونوشمەلری كبی معجزەلرینڭ دلالت و شهادتیلە تصدیق ایدیلمش بر ذاتدرؐ.

و كذا، دنیا و آخرت سعادتلرینی تأمینە كافل و كافی اولان شریعتی، نبوّتنی تصدیق و اثباتە كافیدر. كچن درسلردە شمس شریعتدن بعض شعاعلری كوردك. تطویل كلامی موجب تكرارلری لازم دگلدر.