[بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ]

[لاسیمالر]

اوننجی سوزڭ بر جهتدە اساسی و یگرمی سكزنجی سوزڭ عربی ایكنجی مقامیدر.

كائناتڭ بتون ذرّاتنڭ كرك مجتمعًا و كركسە منفردًا لسان عجز و فقرلریلە وجوب وجودینە و وحدتنە شهادت ایتدكلری صانع حكیمە، كائناتڭ ذرّاتی عددنجە حمد و ثنالر و شكرلر اولسون. هم كائناتڭ طلسمنی آچوب، آیاتنی كشف ایدوب بیان ایدن رسولی ایلە آل و اصحابنە و سائر انبیا و مرسلینە و اخواننە و عباد صالحینە بی نهایە و بی حساب صلات و سلاملر اولسون.

آرقداش! طبیعت و اسباب، بعض انسانلرە شكر قاپوسنی قپاتدیرمش، شرك و كفر قاپوسنی آچمشدر.. حالبوكە شركڭ تملی صاییسز محالاتدن قورولمش اولدیغندن اهل شركڭ خبرلری یوق. او محالاتدن بر دانەسنی بیان ایدەجگم. تاكە، شركڭ نە قدر فنا اولدیغنی كور كوزلریلە كورسونلر. شویلەكە:

شرك صاحبی جهالت سرخوشلغنی ترك ایدوب، علم كوزیلە كفرینە باقدیغی زمان، او كفرینە اینانوب اذعان ایدەبیلمك ایچون، بر ذرّۀ واحدەنڭ بر طون آغیرلغندە بر یوك یوكلنمگە.. و هر ذرّەدە صاییسز مطبعەلری ایجاد ایدوب طبیعت و اسبابڭ النە ویرمگە.. و هر ذرّەنڭ بتون مصنوعاتدەكی صنعت اینجەلكلرینی طبیعتە درس ویرمگە مقتدر اولدیغنی قبول ایتمەیە مضطر و مجبور اولور.

زیرا، هوا عنصرندن، مثلا هر بر ذرّە بتون نباتلرڭ، چیچكلرڭ و میوەلرڭ اوستنە قونوب بنیەلرندە وظیفەسنی یاپمق صلاحیتندەدر. اگر بو ذرّەلر، یاپدقلری وظیفەلردە مأمور اولوب جناب حقّڭ امر و ارادەسنە تابع اولدقلری كافرانە انكار ایدیلیرسە، او ذرّە هر هانكی بر بنیەیە كیرسە، او بنیەنڭ بتون جهازاتنی كیفیتیلە تشكّلنی بیلمسی لازمدر. بو بیلكینڭ او ذرّەدە بولوندیغنە آنجق او كافر اعتقاد ایدەبیلیر.

مع هذا، بر میوە بر شجرەنڭ بر مثال مصغّریدر. و او میوەدەكی چكردك، او شجرەنڭ دفتر اعمالیدر. او آغاجڭ تاریخ حیاتی او چكردكدە یازیلیدر. بو اعتبارلە، بر میوە شجرەنڭ تمامنە، بلكە او شجرەنڭ نوعنە، بلكە كرۀ ارضە ناظردر.

اویلە ایسە بر میوەنڭ صنعتندەكی عظمت معنویەسی، ارضڭ جسامتی نسبتندەدر. او ذرّەیی صنعتجە حاوی اولدیغی او عظمت معنویە ایلە بنا ایدن، ارضی حمل ایدوب بنا ایتمكدن عاجز قالمایاجقدر. عجبا او كافر منكر، قلبندە بویلە بر كفری طاشیمقلە عقل و ذكا ادّعاسندە بولونمسی قدر بر احمقلق وارمیدر؟

آرقداش! هر شی ایچون ایكی صورت و شكل واردر. بری مادّیەدركە، عادتا بر كوملك كبی هر شیئڭ وجودینە كورە قدرڭ تقدیریلە بیچیلمش شو كورونن صورتلردر. دیگری معقولەدركە، بر شیئڭ یاشادیغی بر عمردە مرور زمانلە دگیشدیردیگی مختلف مادّی صورتلرڭ اجتماعندن تصوّر ایدیلن بر صورتِ وهمیّەدر.

بر آتشڭ سرعتلە چوریلمسندن حاصل اولان دائرۀ وهمیّە كبی، هر شیئڭ تاریخ حیاتنی بیلدیرن و قدرە مدار اولان و مقدّرات اشیا دینیلن شو ایكنجی صورت، معقولەدر. صورت مادّیە اعتباریلە هر شیئڭ بر نهایتی، بر غایەسی اولدیغی كبی، صورت معنویە اعتباریلە دە بر نهایتی و كیزلی بعض حكمتلر ایچون بر غایەسی دە واردر. بناءً علیه هر شیئڭ صورت مادّیەسندە قدرت ربّانیە اوستەدر، قدر مهندسدر. صورت معنویەسندە ایسە، قدر مِسطردر، یعنی تشكیلاتنڭ چیزكیلرینی چیزر. قدرت مصدردر، یعنی او چیزكیلر اوستندە یاپیلان تشكیلات قدرتدن صدور ایدر.

ای كافر! بونی ایشیتدكدن صوڭرە اییجە دوشون. بر ذرّەیە ترزیلك صنعتنی أوگرتمگە قدرتڭ وارمیدر؟ كندیڭە خالق اتّخاذ ایتدیگڭ طبیعت و اسباب، هر شیئڭ مختلف و متنوّع صورتلرینی بیچوب دیكمگە قدرتلری وارمیدر؟

باق، ای كوزدن محروم كافر! شجرۀ خلقتڭ ثمرەسی و قوّت و اختیارجە اسبابدن اوستون اولان انسان، ترزیلگڭ بتون قابلیتلرینی و بیلكیلرینی جمع ایتسە، دیكنلی بر شجرەنڭ اعضالرینە اویغون بر كوملگی دیكەمز. حالبوكە صانع حكیم، هر شیئڭ نَماسی زمانندە پك منتظم و جدید، تازە تازە كوملكلری و یشیل یشیل حلّەلری كمال سرعت و سهولتلە یاپار، كییدیرر. فسبحان اللّٰه!

اوت، خالق منزّهدر. هر شیئڭ وجودی، امرینە باغلی اولان اللّٰه منزّهدر. هر شیئڭ ایچ یوزی، ألندە بولونان صانع منزّهدر. بتون مخلوقاتە مرجع اولان صانع، منزّهدر.

آرقداش! هر موجودڭ اوستندە صانع احد و صمدڭ بر سكّەسی، بر خاتمی واردر. او موجودڭ صانع احد و صمدڭ ملكی و اثر صنعتی اولدیغنە شهادت ایدر.

اوت، غیر متناهی احدیت سكّەلرندن و صمدانیّت خاتملرندن، یالڭز بهار موسمندە صحیفۀ ارضە اورولان سكّەیە باقكە، شو ذكر ایدیلەجك متسلسل فقرەلر، جملەلر، او سكّەیی كونش كبی كوسترییورلر و اظهار ایدییورلر.

اوت، صحیفۀ ارضدە پك غریب، حكیمانە بر ایجاد كورونویور. بو كورونن ایجادڭ كوستردیگی قوّت و فعّالیتی كورمك ایسترسەڭ، شو كلن فقرەلرە دقّت ایت:

او ایجاد فعلی.. (١) پك عظیم و كنیش بر سخاوت مطلقەدن كلییور.

(٢) بر سهولت مطلقە ایلە بر انتظام مطلقدن چیقییور.

(٣) مطلق بر انتظاملە و سرعت مطلقە ایلە میدانە كلییور.

(٤) موزون و میزانلی اولارق بر وسعت مطلقەدە بولونویور.

(٥) كوزل بر اثر اولمقلە برابر، مطلق بر اوجوزلقدە كورونویور.

(٦) تعلّق ایتدیگی شیلر پك قاریشیق اولمقلە برابر، بیوك بر امتیاز مطلق و عدم التباس ایلە یاپیلییور.

(٧) محلّ تعلّقی غیر متناهی اولمقلە برابر، اثرلرندە چركینلك كورونمییور، احسن شكلدە حصولە كلییور.

(٨) افراد و انواع آراسندە بعد مطلق ایلە برابر، توافق مطلقلە وجودە كلییور.

آرقداش! بو فقرەلرڭ هر بریسی تك باشیلە او سكّەیی اظهار ایتمەیە كافیدر. باقیڭز:

(١) خارقە بر سخاوتلە و اڭ خارقە بر حسن صنعتلە ایجاد ایتمك، محیط بر قدرتڭ خاصّەسیدر.

(٢) انتظاملە برابر خارقە بر سهولتلە ایجاد ایتمك، هیچ بر شیدن عاجز اولمایان محیط بر علم صاحبنە مخصوصدر.

(٣) طارتیلمش كبی غایت میزانلی اولمقلە برابر، معجزانە بر سرعت مطلقە ایلە ایجاد ایتمك، هر شیئی امرینە و قدرتنە تسخیر ایدن ذاتە مخصوصدر.

(٤) نوعلرڭ پك طاغینیق بولونمەسندن، پك كنیش بر تصرّف ایلە خارقە بر حسن صنعت و علم و قدرتلە ایجاد ایتمك، هر شیئڭ یانندە بولونان ذاتە مخصوصدر.

(٥) كثرت و مبذولیت ایلە برابر، هر فردی صنعت اعتباریلە قیمتدار اولارق خلق ایتمك، صوڭسز بر زنكینلگە و غیر متناهی خزینەلرە مالك اولان ذاتە مخصوصدر.

(٦) افرادی زیادەسیلە قاریشیق اولمقلە برابر، التباسسز و فوق العادە امتیاز و تشخّصلرە مظهر اولارق خلق ایتمك، هر شیئە بصیر و هر شیئە شهید و هر بر فعلی كندیسنی دیگر بر فعلدن منع ایتمەین ذاتە مخصوصدر.

(٧) و كذا، ارضدە طاغینیق بولونان افراد آراسندەكی اوزاقلقلە برابر، صورتجە، وجودجە، تشكیلاتجە آرالرندە حصولە كلن توافق ایلە خلق ایتمك، كرۀ ارض ید تصرّفندە، علمندە، حكمندە، حكمتندە بولونان ذاتە مخصوصدر.

(٨) و كذا، نوعڭ كثرت افرادیلە برابر، هر فردینی خارق العادە بر حسن خلقتە مالك اولارق ایجاد ایتمك، قدیر مطلقە خاصدركە، آز چوق، كوچك بیوك هر شی اوڭا نسبتًا بردر.

كچن فقرەلرڭ هر بریسندە، هر شیئڭ تك بر صانعڭ صنعی و صنعتی اولدیغنە دلالت ایدن باشقە برر آیت داها واردر.

اوت، سخاوت ایلە قوّۀ اقتصادیە آراسندە و سرعت ایلە میزانلی اولمق آراسندە و اوجوزلق ایلە قیمتلی اولمق آراسندە و قاریشیق اولمقلە ممتاز بولونمق آراسندە تضاد واردر. بو ضدلری بر فعلدە جمع ایتمك، آنجق قدرتی حدسز بر صانع قدیرە مخصوصدر.

خلاصە: هر بر فقرە، تك باشنە خاتم احدیتی اظهارە كافی اولدیغی حالدە، فقرەلرڭ هیئت مجموعەسی ظاهر بر طریق اَوْلٰی ایلە خاتم احدیتی كوستریر. ایشتە بو ایضاحدن 〚وَلَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ〛 آیت كریمەسنڭ سرّی ظاهر اولمشدر. یعنی او عنادلی منكرە، "خالق سماوات و ارض كیمدر؟" دییە صورولدیغندە، چار ناچار، "اللّٰه" دییەجكدر.

آرقداش! الوهیّت، رسالت، آخرت، كائنات آرالرندە حقیقتدە تلازم واردر. یعنی بونلردن بریسنڭ وجود و ثبوتی، اوتەكیسنڭ دە وجود و ثبوتنی استلزام ایدر. بریسنە ایمان، اوتەكیسنە دە ایمانی ایجاب ایتدیرر.

اوت، مثلا هر بر كلمەسی بر كتابی و هر بر حرفی بر سطری ایچریسندە طوتان بر كتابڭ، كاتبسز وجودی ممكن دگلدر. كائنات كتابی دە نقّاش ازلینڭ وجوب وجودینە باغلیدر. سرخوش اولمایانلر آنجق نقّاش ازلی یە ایمان ایتمكلە كتاب كائناتە شاهد اولابیلیرلر.

و كذا، پك چوق صنعت خارقەلرینی و نقش و زینتلرڭ غرائبنی مشتمل اولان بر بنانڭ بانی و صاحبسز وجودی ممكن اولمدیغی كبی، بو عالمڭ وجودی دە صانعڭ وجودینە تابعدر. ضلالت سرخوشلغی ایلە سرخوش اولمایانلر، بونی بونسز تصدیق ایدەمزلر.

و كذا، دڭزلرڭ و نهرلرڭ یوزندە شمسڭ عكسنی كوسترن قبارجقلردەكی كونشڭ پاریلتیسی، شمسڭ وجودینی خبر ویردیگی حالدە، شمسڭ وجودینی انكار ایتمك ممكن اولمدیغی كبی.. عقلی بوزوق اولمایانلر ایچون، كمال انتظاملە تحوّل و تجدّد ایدن شو كائناتڭ شهودی، بانی و صانعڭ وجوب وجودینڭ تصدیقیلە اولابیلیر. چونكە شو محتشم كائناتی مشیئت و حكمتیلە تأسیس.. و قضا و قدرینڭ دستورلریلە تفصیل.. و عادتنڭ قانونلریلە تنظیم.. و عنایت و رحمتنڭ ناموسلریلە تزیین.. و اسما و صفاتنڭ جلوەلریلە تنویر ایدن، آنجق و آنجق بانی و صانعدر.

اوت، خالق واحد قبول ایدیلمدیگی تقدیردە، كائناتڭ ذرّاتی و مركّباتی عددنجە صوڭسز الٰهلرڭ قبولنە مجبوریت حاصل اولور. و عین زماندە، هر بر الٰهڭ شو كائناتی خلق ایتمگە قادر اولمسی لازمدر. چونكە ذی حیاتڭ هر بر جزئیسی، ذوی الحیاتڭ كلّنە، یعنی عمومنە بر فهرستدر. جزؤی یی خلق ایدن، كلّی یی دە خلق ایتمگە قادر اولملیدر.

و كذا، ضیاسز كونشڭ وجودی ممكن اولمدیغی كبی، الوهیّت دە تظاهرسز اولاماز. الوهیتڭ تظاهری ایسە، اِرْسَالِ رُسُلْ ایلە اولور.

و كذا، حدّ كمالە بالغ اولان اڭ یوكسك بر جمالڭ بیلینمسی، كورونمسی، كوستریلمەسی ایچون رسوللرڭ تعریفی لازمدر.

و كذا، كمال جمالە بالغ اولان كمال حسن صنعت، رسوللرڭ دلالتیلە بیلینیر.

و كذا، ربوبیّت عامّە عبودیت كلّیە ایستر. بو دە ذوالجناحین رسوللرڭ وحدتِ الٰهیّەیی خلقە اعلان ایتمەلریلە ممكن اولور.

و كذا، بر حسن صاحبنڭ ایستگی، یعنی آرزوسی اولمازسە و بر آیینە بولونمازسە و تعریف ایدیجی بر شخص توسّط ایتمزسە، اونڭ حسننڭ كورونمسی و كوستریلمەسی ممكن دگلدر. بو دە آنجق رسوللرڭ واسطەسی ایلە اولور. چونكە رسول، عبودیتیلە خالقڭ حسننە آیینەدر. رسالتی جهتیلە دە خلقە اظهار و اعلان ایدر.

و كذا، بر ذاتڭ جواهرلرلە و ذی قیمت اشیالرلە طولو خزینەلرینی آچوب خلقە كوسترمك و عرض ایتمك ایچون و او ذاتڭ قدرتنی، زنكینلگنی و سلطنتنی اعلان ایتمك ایچون، آنجق او ذاتڭ مساعدەسیلە و ارادەسیلە و امریلە تعیین ایدیلمش بر مأمور لازمدر. ایشتە او مأمور، رسولدر.

آرقداش! بو صفتلری حائز و بو وظیفەلری اڭ مكمّل كورەبیلەجك حضرت محمّد عربی علیە الصّلاة والسّلامدن باشقە، عالمدە بر شخص یوقدر. اڭ جامع، اڭ كامل، اڭ فاضل او ذاتدرؐ. صانع ذوالجلالی تمامیلە تشهیر، تبلیغ، تعریف، توصیف، اظهار، اعلان ایدن، او ذاتدرؐ.

عزیز آرقداش! شیمدی، "ایمان باللّٰه" ایلە "آخرتە ایمان" آراسندەكی تلازمە كلدك. حاضر اول، دیڭلە:

بر سلطان اطاعت ایدنلرە مكافات و عصیان ایدنلرە مجازات ایتمزسە، سلطنتی انهدامە یوز طوتار. و كذا، بر سلطانڭ صاغندە لطف و مرحمتی.. و صولندە قهر و تربیەسی لازمدر. بو حال، مكافات و مرحمتڭ اقتضاسیدر. هم تربیە دە مجازاتی ایستر. مكافات و مجازاتڭ منزللری آخرتدر.

و كذا، یوكسك بر حكمت و عدالت صاحبی اولان بر سلطان، سلطنتنڭ شاننی قصوردن صاقلامق ایچون، كندیسنە التجا ایدنلری تلطیف.. و حاكمیتنڭ حشمتنی كوسترمك ایچون ملّتنڭ حقوقنی محافظە ایدر. بو جهتلرڭ مهم بر قسمی آخرتدە اولور.

و كذا، لبالب طولو خزینەلرە مالك و سخاوت مطلقەیە صاحب اولان بر سلطان ایچون عمومی و دائمی بر دار ضیافت لازمدر. هم دە آیری آیری احتیاج صاحبلرینڭ دوام و بقالرینی ایستر. بو دە آنجق آخرتدە اولور.

و كذا، بر جمال صاحبی دائما حسن و جمالنی كورمك و كوسترمك ایستر. بو ایسە آخرتڭ وجودینی ایستر. چونكە دائمی بر جمال، زائل و موقّت بر مشتاقە راضی اولماز. اونڭ دە دوامنی ایستر. بو دە آخرتی ایستر.

و كذا، یاردیم ایستەینلرە یاردیم ایتمك و دعا ایدنلرە جواب ویرمك خصوصندە پك رحیمانە بر شفقت صاحبی بر سلطان، ادنا بر مخلوقڭ ادنا بر ایستەدیگنی درحال یاپار، ویرر. البتە بتون مخلوقاتنڭ اڭ بیوك بر احتیاجنی كمال سهولتلە یاپار، ویرر. بویلە عمومی و اڭ مهم بر احتیاج آنجق آخرتدە ویریلیر.

و كذا، اجراآتندن و فعّالیتندن آڭلاشیلییوركە، پك خارقە بر احتشام ایچندە بر سلطنتی واركن، ملّتنڭ اجتماعلری ایچون یالڭز طار بر مسافرخانە یاپیلمش. بو مسافرخانە دائمی اولارق ملّتی استیعاب ایدەمز. هم دائما طولار بوشالیر. هم بر امتحان میدانیدر، هر وقت دگیشیر، تبدّل ایدر. هم سلطانڭ بعض آثار صنعتنە و احساناتنە بعض نمونەلر كوسترمك ایچون مجلسلری وار. زمان زمان تحوّل ایدر. بو وضعیتلر، بو طار منزل و میدان و مشهردن صوڭرە دائمی منزللرڭ، ثابت سرایلرڭ، آچیق خزینەلرڭ بولوندیغنە و ساكنلرینڭ ثابت و دائمی قالاجقلرینە بالبداهە دلالت ایدر.

و كذا، غایت دقّت صاحبی بر سلطان، ملّتنڭ بتون اعماللرینی و افعاللرینی و خدمتلرینی و حاجتلرینی تمامیلە یازار و یازدیرر. و ملكندە جریان ایدن هر حادثەنڭ و هر واقعەنڭ صورتلرینی و فوطوغرافلرینی آلدیرر. تثبیت ایدوب حفظ ایدر. البتە بو وضعیت، بر محاسبەنڭ، بر محاكمەنڭ، بر مكافات و بر مجازاتڭ وقوعە كلەجگنە قطعی بر صورتدە دلالت ایدر.

و كذا، مكافات و مجازات حقّندە پك چوق تكرار ایلە پك چوق وعدلری و تهدیدلری وار. و او وعد و تهدید ایدیلن شیلر اصلا قدرتنە آغیر كلمز. و او شیلر رعیّتی ایچون پك چوق اهمّیتلیدر. البتە سوز ویردیگی شیلردە خلاف اولمایاجقدر. چونكە خلف الوعد، قدرتڭ عزّتنە ضددر.

و كذا، حدّ تواترە بالغ اولان مخبرلرڭ اتّفاق و اجماعلرینە كورە، او محتشم و عظیم سلطنتڭ مداری و جولانگاهی، آنجق آخرت مملكتیدر. بو كوچك منزللر و میدانلر، او محتشم و عظیم سلطنتە دائمی بر مقام اولاماز. چونكە بو كبی زائل، متبدّل اولان شیلر، او مستقر سلطنتە مقر اولاماز.

اوت، او حشمتلی سلطان، شو كوچك منزللردە و میدانلردە چوق شیلری، چوق اجتماعلری، چوق افتراقلری كوسترییور. فقط بالذّات مقصد اونلر دگللردر. اونلر، آنجق آخرتڭ میدان اكبرندە وقوعە كلەجك حاللرڭ و امرلرڭ نمونەلرینی كوسترمكدر. چونكە او محشر عظیمدە یاپیلاجق معاملەلر، بو كوچك نمونەلرە كورە جریان ایدەجكدر. دیمك بو منزللردە كوستریلن فانی، زائل حاللر، او عالمدە باقی و دائمی ثمرەلر ویرەجكدر.

اوت، او سلطانڭ شو فانی منزللردە و قورقونچ میدانلردە كوستردیگی حكمت، عنایت، عدالت، رحمت و شفقتڭ فوقندە بر درجەنڭ بو فانی عالمدە تصوّری امكان خارجیدر. البتە بو قدر یوكسك و كنیش خارقە صنعتلر، دائمی مكانلری، ثابت مسكنلری و زوالسز ساكنلری ایسترلركە، او بیوك حكمت و عدالتڭ حقیقتلرینە مظهر اولسونلر. و الّا، شو كورونن حكمت و عنایت و مرحمتڭ انكاری لازم كلیر. و عین زماندە حكمت و عنایتندن ظهور ایدن بو قدر فعللرڭ صاحبنڭ، حاشا ثمّ حاشا، ظالم، غدّار، سفیه اولدیغنە ذهاب ایدیلمك لازمدر. بو ایسە انقلاب حقیقتی استلزام ایدر.

و هكذا، شو موقّت منزللرڭ سلطنت دائمەیە مقر اولاجق بر شكلە كیرەجگنە پك چوق دلیللر، برهانلر واردر. مع هذا، بو عالمی ایجاد ایدوب، اوتەكی عالمی ایجاد ایتمەمك.. و بو كائناتی وجودە كتیروب، اوتەكی كائناتی وجودە كتیرمەمك.. بو دنیایی یاراتوب، اوتەكی دنیایی یاراتمامق امكانی یوقدر. چونكە ربوبیتڭ سلطنتی، مكافات و مجازاتی ایستر.

و كذا، صانع عالمڭ هر شیئی ایچنە آلمش و هر شیئی استیلا و استیعاب ایتمش بر رحمت واسعەسی واردر. والدەلرڭ اولادلرینە، حتّی بر جهتدە نباتاتڭ اولادلرینە اولان شفقتلری و كوچك ضعیف یاورولرڭ سهولت رزقلری،

او رحمتڭ دریاسندن بر قطرەدر. او بحر رحیم عظمتڭ احسان ایتدیگی شو فانی دنیادە، بو قیصە عمردە، بو قدر زحمت و بلالرلە قاریشیق زائل و غیر ثابت اولان شو نعمتلرلە، ابدی بقایی ایستەین انسانلر آراسندە مخالفت واردر. و عین زماندە اعادە ایدیلمەمك اوزرە زوال، نعمتی نقمتە، شفقتی زحمتە، محبّتی مصیبتە و لذّتی ألمە و رحمتی عذابە قلب ایدر.

و كذا، عالمدە كورونن تصرّفاتدن آڭلاشیلییوركە، صانع عالمڭ پك یوكسك جلاللی و عزّتلی بر حیثیتی واردركە، عبودیتلە صانعە تعظیم ایتمەینلرڭ ویا استخفاف ایدنلرڭ تأدیبلرینی (تأخیر و امهال ایتسە بیلە) اهمال ایتمز.

و كذا، او سلطانڭ امرلرینی، نهیلرینی قیمتسز كوروب ایمان ایلە امتثال ایتمەینلرە و عبادتلە كندیلرینی سودیرمەینلرە و شكرانلە حرمتدە بولونمایانلرە، ربوبیتڭ ابدی قرارگاهندە البتە بر دار مجازاتی اولاجقدر.

و كذا، بتون مخلوقاتدە كورونن حسن صنعتلردن، انتظاملردن و اهتماملردن و هر شیدە تعقیب ایدیلمكدە اولان مصلحتلردن و فائدەلردن آڭلاشیلییوركە، كائنات، تحت تصرّفندە بولونان صانع ذوالجلالدە پك بیوك بر حكمت عامّە واردركە، اطاعت ایلە التجا ایدنلرڭ بیوك تلطیفلرە و انعاملرە مظهر اولاجقلری او حكمت عامّەنڭ اقتضاسندندر.

و كذا كورییورزكە، هر شی لایق اولدیغی موقعنە وضع ایدیلییور. و هر حق، حق صاحبنە ویریلییور. و هر احتیاج صاحبنڭ حاجتی ایستەدیگی كبی یاپیلییور. و هر سؤٓال ایدنلرڭ مطلوبلری، بالخاصّە استعداد لسانیلە ویا احتیاج فطری لسانیلە ویا اضطرار لسانیلە اولسون جوابلاندیریلییور. بویلە عالی اثرلری كورونن عدالت صاحبی بر سلطانە بر محكمۀ كبرا لازمدركە، ربوبیتڭ حاكمیتی ایلە حقوق عباد محافظە ایدیلسین. چونكە فانی اولان شو دنیا منزلی، او بیوك عدالت حقیقیەیە مظهر اولاماز. اویلە ایسە، او بیوك سلطان عادل ایچون بر جنّت باقیە و بر جهنّم دائمە اولاجقدر.

و كذا كورییورزكە، بو عالمڭ صاحبی، یاپدیغی نهایتسز فعللرڭ دلالتیلە، خارقە بر سخاوت صاحبی اولدیغی كبی، نور و ضیا ایلە طولو كونشلر و میوەلرلە و ثمرەلرلە حاملە اشجار و آغاچلر مثللو پك چوق خزینەلری واردر. بناءً علیه، بو ابدی سخاوت و توكنمز ثروت، ابدی بر ضیافتگاهی ایستر. هم بو ضیافتگاهڭ دوامنی ایستر. هم محتاجلرڭ دوام وجودلرینی اقتضا ایدر. زیرا نهایتسز كرم، نهایتسز امتنان و تنعیمی اقتضا ایدر. بو حال ایسە، احسان و انعاملرە منّتدار و محتاج اولانلرڭ دوام وجودلرینی ایستر.

و كذا، شو معجزەلی و حكمتلی افعال كریمانەنڭ تظاهراتندن آڭلاشیلییوركە، صانعِ فاعلڭ پك كیزلی كمالاتی واردر. و دائما او كمالاتی انظار عالمە عرض و تشهیر ایتمك ایستر. چونكە دائمی بر كمال، دائمی بر تظاهر ایلە تقدیر ایدیجیلرڭ دوام وجودلرینی اقتضا ایدر. چونكە عدم مطلقە نامزد اولان انسان، كمالاتە قیمت ویرمز. او كمالاتی استحسان و تقدیرە بدل، استثقال و تحقیر ایدر.

و كذا بو كوزل، مزیَّن و منوّر مصنوعاتڭ صانعنڭ مجرّد معنوی مثلسز بر جمالی واردر. و اونڭ او مثلسز و مخفی حسن جمالنڭ پك چوق محاسن و لطائفی واردركە، قیصە عقللریمز اونلری ادراك ایدەمز. ازجملە: او جمالڭ كثیف آیینەلرندن بری سطح ارضدر. بو سطح ارض هر عصردە، هر موسمدە، هر وقتدە دائما تجلّی ایتمكدە اولان او مخفی حسن جمالڭ جلوەلرینڭ كولكەلرینی دائما تشهیر، توصیف، اعلان و اظهار ایدییور.

و كذا، حقائق ثابتەدندركە، یوكسك بر جمال صاحبی، بالذّات كندی جمالنی كندی كوزیلە و بالواسطە باشقەلرینڭ كوزلریلە جمالنی و جمالنڭ اینجەلكلرینی كورمك ایستر. بناءً علیه جمال سرمدی و دائم اولورسە، بهمە حال او جمالڭ اینجەلكلرینی كوسترن آیینەلرڭ دە ابدی و دائم اولمەلری ضروریدر. چونكە باقی بر حسن، فانی بر مشتاقە راضی اولاماز. زیرا زائل و فانی بر عاشقڭ ابدی و باقی اولان محبوبنە محبّتی عداوتە قلب اولور. اوت، انسان ألی ویا فهمی یتیشمدیگی كوزل بر شیئی، كندیسنی تسلّی ایتمك ایچون تقبیح ایدر. بو اعتبارلە، بو عالَم، صانعی استلزام ایتدیگی كبی، صانع دە عالم آخرتی استلزام ایدر.

و كذا، بو عالمڭ صانعندە پك رحیمانە بر شفقت واردر. زیرا كورییورزكە، بو عالمدە یاردیم ایستەین بر مصیبتزدەیە كمال سرعتلە یاردیم ایدیلییور. درگاە عزّتنە التجا ایدن قورتولویور. سؤٓال ایدن سآئللرڭ ایستەدكلری ویریلییور. اڭ عادی بر ذی حیاتڭ سسی ایشیتیلییور و حاجتی قبول ایدیلییور.

ایشتە بویلە بر شفقت صاحبی، نوع بشرڭ اڭ بویوگنڭ اڭ بیوك، اڭ لازم، اڭ ضروری، اڭ شدید بر حاجتی حقّندە، بتون انسانلر نامنە یاپدیغی دعادە ایستەدیگی جنّتی و سعادت ابدیەیی و بعث بعد الموتی یاپاجقدر. بالخاصّە او رئیس محترمڭؐ عمومی دعاسنە، بتون ذوی الحیات و بتون مخلوقات "آمین آمین" دییورلر.

باق، او ذاتؐ اویلە بر مقصد و اویلە بر غایە ایچون سعادت ایستەیور، دعا ایدییوركە، انسانی و بتون مخلوقاتی اسفل سافلین اولان فنای مطلقە سقوطدن، قیمتسزلكدن، فائدەسزلكدن، عبثیّتدن قورتاروب، اعلای علّیین اولان قیمتە، بقایە، علوی وظیفەیە، مكتوبات صمدانیە اولمسی درجەسنە چیقارییور.

باق، هم اویلە یوكسك بر فیزار استمدادكارانە ایلە ایستەیوركە، هم اویلە طاتلی بر نیاز استرحامكارانە ایلە یالوارییوركە، كویا بتون موجوداتە، سماواتە و عرشە ایشیتدیروب وجدە كتیرییور. دعاسنە "آمین اَللّٰهُمَّ آمین!" دیدیرتییور.

عجبا بتون بنی آدمی آرقەسنە آلان و شو ارض اوستندە طوروب عرش اعظمە متوجّهًا ال قالدیروب نوع بشرڭ خلاصۀ عبودیّتنی جامع حقیقتِ عبودیّتِ احمدیەؐ ایچندە دعا ایدن شو شرف نوع انسان و فرید و كون زمان اولان فخر كائناتؐ نە ایستەیور، دیڭلەیەلم:

باق، كندینە و امّتنە سعادت ابدیە ایستەیور. بقا ایستەیور. جنّت ایستەیور. هم موجودات آیینەلرندە جماللرینی كوسترن بتون اسمای قدسیۀ الٰهیە ایلە برابر ایستەیور. و او اسمادن شفاعت طلب ایدییور، كورییورسڭ.

اگر آخرتڭ حسابسز اسباب موجبەسی و دلائل وجودی اولماسە بیلە، یالڭز بو ذاتڭؐ تك دعاسی، بهاریمزڭ ایجادی قدر خالق رحیمڭ قدرتنە قولای كلن شو جنّتڭ بناسنە سببیت ویرەجكدی.

دیمك، ناصلكە او ذاتڭؐ رسالتی، شو دار امتحانڭ آچیلمەسنە سببیت ویردی. [لَوْ لَاكَ لَوْ لَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ] سرّینە مظهر اولدی. او ذاتڭؐ عبودیتی دخی، اوتەكی دار سعادتڭ آچیلمەسنە سببیت ویرمشدر.

(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی ذٰلِكَ الْحَبٖیبِ الَّذٖی هُوَ سَیِّدُ الْكَوْنَیْنِ وَفَخْرُ الْعَالَمَیْنِ وَحَیَاةُ الدَّارَیْنِ وَوَسٖیلَةُ السَّعَادَتَیْنِ وَذُو الْجَنَاحَیْنِ وَرَسُولُ الثَّقَلَیْنِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ وَعَلٰٓی اِخْوَانِهٖ مِنَ النَّبِیّٖینَ وَالْمُرْسَلٖینَ اٰمٖینَ)

و كذا، بو عالمڭ كلیش و كیدیشاتندە و بتون مخلوقاتڭ بر هدفە سوقندە و سماوی و سفلی بتون اجرامڭ بر قدرتە باغلی و مسخّر اولمەسندە پك بیوك بر سلطنت اثری كورونویور. و بوندن آڭلاشیلییوركە، موجوداتدە تصرّف ایدن صانع عظیمڭ عظیم ربوبیّتی ایچندە خارقە بر سلطنتی واردر. حالبوكە بو دنیا منزلی دائما تحوّلاتە و زوالە معروضدر. صانكە بو دنیا منزلی مسافرلر ایچون یاپیلمش بر خاندركە، دائما طولوب بوشانییور. نە كندیسنڭ ثابت بر شكلی وار و نە دە ایچندە طورانلرڭ بر قراری واردر. صانع عالمڭ غریب و عجیب صنعتلرینڭ نمونەلرینی تشهیر و اعلان ایچون تحوّلدن خالی قالمایان بر مشهردر. بو اعتبارلە او خاندە و او مشهردە اجتماع ایدن انسانلر ثابت قالاجق دگللر. چونكە مسكنلری ثابت دگلدر.

ایشتە بو حال و شو وضعیت، بو فانی منزلدن صوڭرە او سرمدی سلطنتە قرارگاه اولمق اوزرە ثابت، باقی، سرمدی جنّتلرڭ، سرایلرڭ، سعادتلرڭ اولاجغنە قطعی بر دلالتلە شهادت ایدر. چونكە فانی، باقی یە مدار و مقام اولاماز.

اوت، بر ملِكڭ كلوب كیدن مسافرلری ایچون یولدە یاپدیغی بو منزلە و بو منزلدە اوتوران مسافرلرە باقیلدیغی زمان كورولویوركە، میلیونلرلە لیرە صرفیلە یاپیلان بو منزل، پك آز بر زمان ایچوندر. و بو منزلدەكی زینتلر و قیمتلی شیلر، هپ صورت و اورنكلردر. مسافرلر ایسە، او نفیس طعاملرڭ و ییمكلرڭ یالڭز طادینە باقییورلر. قارینلرینی طویوراجق درجەدە ییمەیورلر. و هر بر مسافر، كندی خصوصی ماكینەسیلە بو منزلدەكی زینتلرڭ رسملرینی آلییور. و مَلِكڭ دە كیزلی مأمورلری، اونلرڭ بتون حركات و افعال و معاملەلرینی یازییورلر. و او ملِك هر موسمدە میلیونلرجە او زینتلری، او كوزل شیلری یڭی كلەجك مسافرلر ایچون تخریب و تجدید ایدییور. و هكذا، پك چوق غریب و عجیب شیلر كورونویور.

ایشتە بو وضعیت كوستریركە، بو موقّت منزل صاحبنڭ پك یوكسك قیمتلی ابدی و سرمدی منزللری، دائرەلری، سرایلری واردر. بو كوچك منزلدە كورونن شیلر، حاللر، مسافرلری ابدی منزللردەكی یوكسك شیلرە تشویق ایچون كوستریلن نمونەلردر.

كذالك، بو دنیا منزلنڭ و ایچندە اوتوران انسانلرڭ احوالنە دقّت ایدیلیرسە آڭلاشیلییوركە، بو دنیا ابدی قالمق ایچون یارادیلمش بر منزل دگلدر. آنجق جناب حقّڭ ابدی و سرمدی اولان دارالسّلام منزلنە دعوتلیسی اولان

مخلوقاتڭ اجتماعلری ایچون بر خاندر، بر بكلەمە صالونیدر. بو دنیا منزلندە كورونن لذیذ شیلر، لذّت و ذوق ایچون دگلدرلر. چونكە وصاللرینڭ لذّتی، فراقلرینڭ ألمنە مقابل كلمز.

مع هذا، او لذّتلردن هیچ كیمسە تام معناسیلە مرادینە نائل اولاماز. یا لذّتلرڭ عمرلری قیصەدر. ویا انسانلرڭ عمرلری قیصە اولدیغندن مرادینە یتیشەمزلر. آنجق او لذّتلر و او نفیس شیلر، عبرت و شكرە سوق ایچوندرلر. چونكە اونلر، جناب حقّڭ اهل ایمان ایچون جنّتلردە احضار ایتدیگی حقیقی نعمتلرە نمونەلردرلر.

و او مزیَّن مصنوعات فانیە، فنا و عدم ایچون دگلدرلر. آنجق اونلرڭ صورتلری و مثاللری، معنالری و نتیجەلری آلینیر. عالم بقادە اهل بقا ایچون ابدی منظرەلرڭ یاپیلمەسنە مدار اولور. یاخود ابدی عالمدە صانع ابدی ایستەدیگی شكللرە صوقار. چونكە او مصنوعات، بقا ایچوندر. اونلرڭ او ظاهری ئولوملری و فنالری، وظیفەلرندن ترخیصدر، اعدام دگلدر.

اوت، اونلرڭ ئولوملری فنا تصوّر ایدیلسە بیلە، یالڭز بر جهتدە فنایە كیدرلر. چوق جهتلرلە باقی قالیرلر.

مثلا قدرت ازلیەنڭ یاراتدیغی شو كوزل كل چیچگنە باق. اوت، ناصل بر كلمە آغیزدن چیقار چیقماز ظاهرًا فنایە كیدرسە دە، اللّٰهڭ اذنیلە قولاقلردە، كاغدلردە، كتابلردە میلیونلرلە تمثاللری قالدیغی كبی، عقللردە دە عقللر عددنجە معنالری قالیر.

كذالك، او كوزل كل چیچگی قیصە بر زماندە وظیفەسی تمام اولور اولماز صولار، ئولور، كیدر. امّا اونی كورن بتون انسانلرڭ قوّّۀ حافظەلرندە و خَلَفیلە حاملە اولان تخوملرندە صورتلری، معنالری باقیدر. دیمك او كل چیچگنڭ تخومی اولسون، قوّۀ حافظەلر اولسون، او كل چیچگنڭ صورتنی، زینتنی، منزلنی حفظ ایچون برر فوطوغرافدرلر. و بقاسی ایچون برر منزلدرلر.

ای آرقداش! انسان دە باشی بوش، سرسری، صاحبسز بر حیوان دگلدر. آنجق اونڭ دە بتون حركاتی و افعالی یازیلییور، تثبیت ایدیلییور. و اعمالنڭ نتیجەلری حفظ ایدیلییوركە، محاسبۀ كبرادە اوڭا كورە درجە آلسین. خلاصە: هر كوز موسمندە یاپیلان تخریبات، كلەجك بهار موسملرندە یڭیدن كلن مسافرلرە یر تدارك ایتمك ایچوندر. و بر نوع ترخیص و اذنلردر.

و كذا، بو عالمدە تصرّف ایدن صانعڭ اویلە بر كتاب مبینی واركە، كوچك بیوك نە وارسە او كتابدە یازیلمشدر، حفظ ایدیلمشدر. او كتابڭ قانونلرندن عالمدە كورونن یالڭز نظام و میزان قانونلرینە باق.

اوت، كورییورزكە، هر هانكی موظّف بولونان بر شی، وظیفەسندن ترخیص ایدیلمكلە دائرۀ وجوددن چیقار. فقط فاطر حكیم، اونڭ چوق صورتلرینی لوح محفوظلردە تثبیت ایدر. و تاریخ حیاتنی تخومندە و نتیجەسندە نقش ایدر. و پك چوق غیبی آیینەلردە ابقا ایدر. مثلا بر شجرە، میوەسیلە حاملە اولدیغی كبی، تخومی دە میوەسیلە حاملەدر. دیمك آغاجڭ بنیەسندە ثمرەسی موجود اولدیغی كبی، تخومندە دە ثمرە موجوددر. و كذا، وجوددن چیقمش پك چوق شیلر، انسانڭ قوّۀ حافظەسندە موجود قالیر. ایشتە بو مثاللردن حفظ و حفیظیت قانونی نە درجە احاطەلی اولدیغی آڭلاشیلیر.

اوت، موجوداتڭ صاحبی، پك بیوك بر اهتمام ایلە ملكندە جریان ایدن هر شیئی تحت حفظ و محافظەسنە آلمشدر. و حاكمیتنڭ محافظەسی ایچون صوڭسز بر دقّتی وار. هم ربوبیّتندە تام بر انتظام و سلطنتی واردركە، اڭ ادنا بر حادثەیی، اڭ عادی بر خدمتی یازار و یازدیرر.

ایشتە بو درجە احاطەلی و اهتماملی بر حفظ قانونی، البتە عالم آخرتدە یاپیلاجق بر دیوانِ محاسبە ایچوندر. و او دیوان محاسبەیە باقار. شو محافظە قانونی بتون اشیادە جاری اولدیغی كبی، مخلوقاتڭ اڭ اشرفی اولان انسانە دە شاملدر. چونكە انسان، جناب حقّڭ ربوبیّتنە عائد شئونات و احوالنە شاهددر. و مخلوقاتڭ جماعتلری ایچندە اللّٰهڭ برلگنە دلّالدر. و موجوداتڭ تسبیحاتنە مشاهد و خلافت كبرا ایلە تكریم و تشریف ایدیلمشدر. انسان، بو كرامتە و بو شرفە نائل اولدیغی حالدە، كندیسی باشی بوش و غیر مسئول بیراقیلمیاجقدر. اونڭ دە دیوان محاسباتدە پك قاریشیق حسابلری واردر. اوندن قورتولدقدن صوڭرە، مستحق اولدیغی یرە كیرەجكدر.

اوت، قدرت ازلیّەیە نسبتلە، ئولومدن صوڭرە حشرڭ كلمەسی، كوزدن صوڭرە بهارڭ كلمەسی كبیدر. اوت، نباتات كبی انسانڭ دە بر كوزی، بر دە بهاری واردر. اوت، كچمش زماندە وقوعە كلمش اولان معجزات قدرت، صانعڭ بتون امكانات استقبالیەیە قادر اولدیغنە شاهدلر و برهانلردر.