[قطرەنڭ ذیلی]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖین اٰمٖینَ

[رمز]

آرقداش! وقتڭ اوّلندە كعبەیی خیالًا نظرە آلمقلە نماز قیلمق مندوبدركە، بربرینە كیرن دائرەلر كبی، بیتڭ اطرافندە تشكّل ایدن صفلری كورمكلە، یاقین صفلر بیتی احاطە ایتدكلری كبی، اڭ اوزاق صفلرڭ دە عالم اسلامی احاطە ایتمش اولدیغنی خیال ایلە كورسون. و او مصلّی دە او صفلرە كیرمكلە، او جماعت عظمایە داخل اولسونكە، او جماعتڭ اجماع و تواتری، اونڭ نمازدە سویلەدیگی هر دعوایە و هر سوزینە بر حجّت و بر برهان اولسون.

مثلا، نماز قیلان (الحمدللّٰە) دیدیگی زمان، صانكە او زماندە او جماعت عظمایی تشكیل ایدن بتون مؤمنلر، "اوت، طوغری سویلەدڭ" دییە اونڭ او سوزینی تصدیق ایدییورلر. و بو تصدیقلر، هجوم ایدن اوهام و وسوسەلرە قارشو معنوی بر قالقان وظیفەسنی كورور. و عین زماندە بتون حاسّەلری و لطیفەلری و دویغولری او نمازدن ذوقلرینی و حصّەلرینی آلیرلر. یالڭز مصلّینڭ كعبەیە اولان شو خیالی نظری، قصدی اولماملیدر. تبعی بر شعوردن عبارت بولونملیدر.

[اخطار] سطح ارض مسجدینی متخالف و منتظم حركاتیلە تزیین ایدن او جماعت عظمانڭ، سطرلری آڭدیران صفلرینڭ او كوزل منظرەسی محافظە ایدیلمك اوزرە، عالم مثال صحیفەسندە قلم قدر ایلە و الٰهی بر فوطوغرافلە ترسیم و ترقیم ایدیلمكدە اولدیغی، احتمال و امكاندن خالی دگلدر.

[رمز]

آرقداش! بن وسوسە و اوهام ظلمتلری ایچندە یوروركن، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ سنّتلرینڭ برر ییلدیز، برر لامبە وظیفەسنی كوردكلرینی كوردم. هر بر سنّت ویا هر بر حدّ شرعی، ظلمتلی ضلالت یوللرندە كونش كبی پارلایور. او یوللردە انسان ذرّە مثقال او سنّتلردن انحراف ایدوب عُدُولْ ایتسە، شیطانلرە مَلْعَبْ، اوهامە مركب، اهوال و قورقولرە مَعْرَضْ و طاغلر قدر آغیر یوكلرە مَطِیّە اولاجقدر.

و كذا، او سنّتلری، صانكە سمادن صارقان و اینن ایپلر كبی كوردمكە، اونلرە تمسّك ایدن یوكسلیر، سعادتلرە نائل اولور. مخالفت ایدن و عقلە طیانانلر ایسە، اوزون بر منارە ایلە سمایە چیقمق حماقتندە بولونان فرعون كبی برر فرعون اولورلر.

[رمز]

آرقداش! نفسدە اویلە دهشتلی بر نقطە و آچیلماز بر عقدە واركە، نفسدە ضدلر بربرندن تولّد ایدر. و علیهدە اولان هر بر شیئی نفس لهدە ظن ایدر. مثلا، كونشڭ ألی سڭا یتیشیر، ضیاسیلە باشڭی اوخشار. فقط سنڭ ألڭ اوڭا یتیشەمز. و كونش سنڭ كیفڭە كورە حركت ایتمز. دیمك كونشڭ سڭا قارشو ایكی جهتی واردر: بری قُرْب، دیگری بُعْددر. اگر سن اوندن بعید اولدیغڭ جهتلە، "او بڭا تأثیر ایدەمز" دیسەڭ.. ویا اونڭ سڭا قریب اولدیغی جهتلە، "اوڭا تأثیر ایدەبیلیرم" دیسەڭ، جهلڭی اعلان ایتمش اولورسڭ.

كذا، خالق ایلە نفس آراسندە دە بر قُرْب و بعد واردر. قُرْب خالقڭدر، بعد نفسڭدر. اگر نفس اوزاقلغی جهتیلە انانیت ایلە خالقە باقوب، "بڭا تأثیر ایدەمز" دییە بر احمقلقدە بولونسە، ضلالتە دوشر.

و كذا، نفس مكافاتی كوردیگی زمان، "كاشكە بن دە اویلە یاپایدم، بویلە اولایدم" دیر. مجازاتڭ شدّتنی كوردیگی وقت، تَعَامی و انكار ایلە كندیسنی تسلّی ایدر.

ای احمق نقطۀ سَوْدَا! خالقڭ افعالی سڭا ناظر دگلدر. خالقڭ افعالی آنجق خالقە باقار. كائناتی سنڭ هندسەڭ اوزرینە یاپمش دگلدر. و سنی خلقت عالمدە مشاهد طوتمامشدر. امام ربّانینڭؓ دیدیگی كبی، "ملِكڭ عَطِیّەلرینی آنجق مَطِیّەلری طاشییابیلیر" .

[رمز]

عزیز قرداشلرم! بالخاصّە مضطر اولانلرڭ دعالرینڭ بیوك بر تأثیری واردر. بعضًا او كبی دعالرڭ حرمتنە، اڭ بیوك بر شی اڭ كوچك بر شیئە مسخّر و مطیع اولور. اوت، قیریق بر تختە پارچەسی اوزرندەكی بر فقیرڭ و قلبی قیریق بر معصومڭ دعاسنڭ حرمتنە، دڭزڭ فیرطینەسنڭ شدّت و حدّتی سكونت بولور. دیمك دعالرە جواب ویرن ذات، بتون مخلوقاتە حاكمدر. اویلە ایسە بتون مخلوقاتڭ دە خالقیدر.

[رمز]

عزیز قرداشلرم! نفسڭ اڭ مهم بر خستەلغی دە شودركە، كلّی اولانی جزؤیدە، بیوك اولانی كوچكدە كورمك ایستر. كورەمدیگی تقدیردە رد و انكار ایدر. مثلا، كوچك بر قبارجقدە كونشڭ تمامیلە تجلّیاتنی ایستر. بونی كورەمدیگی ایچون، او قبارجقدەكی جلوەنڭ كونشدن اولدیغنی انكار ایدر. حالبوكە شمسڭ وحدتی، تجلّیاتنڭ دە وحدتنی استلزام ایتمز.

و كذا، دلالت ایتمك، تضمّن ایتمەیی اقتضا ایتمز. مثلا، قبارجقدەكی كونشڭ او جلوەسی كونشڭ وجودینە دلالت ایدر. فقط كونشی تضمّن ایدەمز، یعنی كونشی ایچنە آلاماز.

و كذا، بر شیئی بر شیلە توصیف ایدنڭ او شیلە متّصف اولمسی لازم كلمز. مثلا، شفّاف بر ذرّە شمسی توصیف ایدر، فقط شمس اولاماز. بال آریسی صانع حكیمی وصفلاندیرر، فقط صانع اولاماز.

[رمز]

آرقداش! كفر یولندە یورومك، بوزلر اوزرندە یورومكدن داها زحمتلی و داها تهلكەلیدر. ایمان یولی ایسە، صودە، هوادە، ضیادە یورومك كبی پك قولای و زحمتسزدر. مثلا بر انسان، كوگدەسنڭ جهات ستّەسنی، یعنی هر طرفنی كونشلندیرمك ایستەدیگی زمان، یا بر مولوی كبی دونەجك، كوگدەسنڭ هر طرفنی كونشە قارشو كتیرەجك.. ویاخود كونشی او مسافۀ بعیدەدن جلب ایدەجك، یاننە كتیرەجك، كوگدەسنڭ اطرافندە دوندیرەجكدر. برنجی شِقّ، توحیدڭ قولایلغنە مثالدر. ایكنجی دە، كفرڭ زحمتلرینە مثالدر.

[سؤٓال] شرك بو قدر زحمتلی اولدیغی حالدە نە ایچون كافرلر قبول ایدییورلر؟

[الجواب] قصدًا و بالذّات هیچ بر كیمسە كفری قبول ایتمز. یالڭز شرك هوای نفسلرینە یاپیشیر. اونلر دە ایچنە دوشرلر. ملوّث اولورلر، پیس اولورلر. اوندن چیقمەلری مشكللشیر. ایمان ایسە، قصدًا و بالذّات تعقیب و قبول ایدیلمكلە قلبڭ ایچنە بیراقیلیر.

[رمز]

آرقداش! بر كلمۀ واحدەنڭ ایشیدیلمەسندە بر تك آدملە بیڭ آدم بردر. یارادیلیش خصوصندە دە، قدرت ازلیّەیە نسبتًا بر شی ایلە بیڭ شی بردر. بر نوعڭ ایجادیلە فردلرینڭ ایجادی آراسندە فرق یوقدر.

[رمز]

آرقداش! بتون انسانلرڭ بتون زمانلردە مادّی و معنوی احتیاجلرینی تأمین ایچون نازل اولان قرآنڭ حائز اولدیغی خارق العادە جامعیت و وسعت ایلە برابر، طبقات بشرڭ حسّیاتنە یاپدیغی مراعات و اوخشامەلر، بالخاصّە اڭ بیوك طبقەیی تشكیل ایدن عوام ناسڭ فهمنی اوخشایارق توجیە خطاب اثناسندە یاپدیغی تنزّلات، قرآنڭ كمال بلاغتنە دلیل و باهر بر برهان اولدیغی حالدە، خستە اولان نفسلرڭ ضلالتە دوشمەلرینە سبب اولمشدر. چونكە زمانلرڭ احتیاجلری متخالفدر. انسانلر فكرجە، حسجە، ذكاجە، غباوتجە بر دگللردر. قرآن ایسە مرشددر. ارشادی عمومی اولور. بونڭ ایچون، قرآنڭ افادەلری زمانلرڭ احتیاجلرینە، مقاملرڭ اقتضاسنە، مخاطبلرڭ وضعیتلرینە كورە آیری آیری اولمشدر. حقیقت حال بو مركزدە ایكن، اڭ یوكسك، اڭ كوزل افادە چشیدلرینی قرآنڭ هر بر افادەسندە آرامق خطا اولدیغی كبی، مخاطبڭ حسّنە و فهمنە اویغون اولان بر اسلوبڭ میزان و مرصادیلە متكلّمە باقان، البتە ضلالتە دوشر.

[رمز]

آرقداش! دنیانڭ اوچ یوزی وار: بریسی، آخرتە باقار. چونكە اونڭ مزرعەسیدر. ایكنجیسی، اسمای حسنایە باقار. چونكە اسمای حسنانڭ مكتوبی و تزگاهیدر. اوچنجیسی، بالذّات كندی كندینە باقار. دنیانڭ بو یوزی، انسانلرڭ هوساتنە و كیفلرینە و بو فانی حیاتڭ تكالیفنە باقار، مدار اولور.

نور ایمانلە دنیانڭ اوّلكی ایكی یوزینە باقمق، معنوی بر جنّت كبیدر. اوچنجی یوزی ایسە، دنیانڭ فنا یوزیدركە، ذاتی و اهمّیتلی بر قیمتی یوقدر.

[رمز]

آرقداش! انسانڭ وجودی و بدنی، بر نفرڭ ألندە بولونان اموال میریەدن بر حیوان كبیدر. او نفر، او حیوانی بسلەمگە و سائر خدمتلرینی كورمگە مكلّف اولدیغی كبی، انسان دە او وجودی بسلەمگە مكلّفدر.

عزیز قرداشلرم! بورادە بڭا بو سوزی سویلتدیرن، نفسملە اولان بر مناقشەمدر. شویلەكە: محاسنلە مغرور اولان نفسمە دیدمكە: "سن بر شیئە مالك دگلسڭ. نەدر بو غرورڭ؟" دیدیكە: "مادام مالك دگلم، بن دە خدمتڭی كورمم" . دیدمكە: "یاهو، بو سینگە باق. غایت كوچك ظریف اللریلە قنادلرینی، كوزلرینی سیلر، سوپورور. هر ایشنی كورور. سن دە لا اقل اونڭ قدر وجودیڭە خدمت ایتمەلیسڭ" . نفسم اقناع اولدی.

ایشتە تقدیس ایدرز او ذاتی كە، بو سینگە نظافتی الهامًا اوگرتیر. بڭا دە استاد یاپار. اونڭلە نفسمی اقناع ایدر، الزام ایدرم.

[رمز]

آرقداش! انسانی ضلالتلرە سوروكلەین جهتلردن بری دە شودركە: اسم ظاهر ایلە اسم باطنڭ حكملری آیری آیری اولور. بونلری بربرینە قاریشدیروب مرجعلرینی غائب ایتمك محذورلیدر.

كذالك، قدرتڭ لوازمی ایلە حكمتڭ لوازمی بر دگلدر. بریسنە عائد لوازماتی اوتەكیسندن طلب ایتمك خطادر.

كذالك، دائرۀ اسبابڭ اقتضاسی ایلە دائرۀ اعتقاد و توحیدڭ اقتضاسی بر دگلدر. اونی بوندن ایستەمەملی.

و كذا، قدرتڭ تعلّقاتی آیری، وجودڭ جلوەلری ویا سائر صفاتڭ تجلّیاتی آیریدر. بربرینە التباس ایدیلمەملی. مثلا، دنیادە وجودڭ تكاملی تدریجیدر. برزخٖی آیینەلردە ایسە، آنی و دفعی اولور. چونكە ایجاد ایلە تجلّی آراسندە فرق واردر.

[رمز]

آرقداش! اسلامیت بتون انسانلرە بر نور، بر رحمتدر. كافرلر دخی اونڭ رحمتندن استفادە ایتمشلردر. چونكە اسلامیتڭ تلقیناتی ایلە كفر مطلق و انكار مطلق، شك و تردّدە انقلاب ایتمشدر. او تلقیناتڭ كافرلردە دە یاپدیغی انعكاس و تأثیرات سایەسندە، كافرلرڭ حیات ابدیە حقّندە امیدلری واردر. بو سایەدە، دنیا لذّتلری و سعادتلری اونلرجە تمامًا زهرلنمش دگلدر. او لذّتلر، بتون بتون ألملرە انقلاب ایتمز. یالڭز تردّدلری واردر. تردّد ایسە هر ایكی طرفە باقدیرر. دوە قوشی كبی، تام معناسیلە نە قوش اولور و نە دە دوە اولور. اورتەدە قالارق هر ایكی طرفڭ زحمتندن قورتولور.

[رمز]

آرقداش! نفس، تنبللك سائقەسیلە وظیفۀ عبودیتنی ترك ایتدیگندن، تستّر ایتمك ایستر. یعنی اونی كورەجك بر رقیبڭ كوزی آلتندە بولونمەسنی ایستەمز. بونڭ ایچون بر خالقڭ، بر مالكڭ بولونمامەسنی تمنّی ایدر. صوڭرە ملاحظە ایدر. صوڭرە تصوّر ایدر. نهایت خالقڭ عدمنی، یعنی یوق اولدیغنی اعتقاد ایتمكلە دیندن چیقار. حالبوكە او حالتدە قزاندیغی او حرّیتلرڭ، عدم مسئولیتلرڭ آلتندە نە قدر بیوك زهرلی ییلانلرڭ و نە قدر چوق الیم ألملرڭ بولوندیغنی بیلمش اولسە، درحال توبە ایدر، وظیفەسنە عودت ایدر.

[رمز]

آرقداش! هر بر انسانڭ بر نقطۀ استنادی بولوندیغنە نظرًا، استناد نقطەلرینڭ تفاوتنە كورە انسانلرڭ یاپابیلەجگی ایشلر دە تفاوت ایدر. مثلا، بیوك بر سلطانە استنادی اولان بر نفر، بر شاهڭ یاپامدیغی بر ایشی یاپار. چونكە نقطۀ استنادی شاهدن بیوكدر. اوت، قدرت ازلیە طرفندن مأمور ایدیلن بَعُوضَەنڭ، یعنی سیوری سینگڭ نمرودە اولان غلبەسی.. و بر چكردگڭ 〚فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰی〛 طرفندن ویریلن اذن و قوّتە بناءً قوجە بر آغاجڭ جهازاتنی و مالزمەسنی تضمّن ایتمسی، یعنی ایچنە آلمسی، بو حقیقتی تنویر ایدن بر حقیقتدر.

[رمز]

آرقداش! قطرە نامندەكی اثرمدە، قرآندن الهام آلارق تعقیب ایتدیگم یول ایلە، اهل نظر و اهل فلسفەنڭ تعقیب ایتدكلری یول آراسندەكی فرق شودر: قرآندن طَوْرِ قلبە الهام ایلە عصای موسیؑ كبی معنوی بر عصا احسان ایدیلمشدر. بو عصا ایلە، كتاب كائناتڭ هر هانكی بر ذرّەسنە اورولورسە، درحال ماء الحیات چیقار. چونكە مؤثّر، آنجق اثردە كورونەبیلیر. معنوی آسانسور حكمندە اولان مراقبەلرلە ماء الحیاتی بولمق پك كوچدر. وسائطە لزوم كوسترن اهل نظر ایسە، اطراف عالمی عرشە قدر كزمەلری لازمدر. و او اوزون مسافەدە هجوم ایدن وسوسەلرە، وهملرە، شیطانلرە مغلوب اولوب جادّەدن چیقمامق ایچون، پك چوق برهانلر، علامتلر، نشانلر لازمدركە، یولی شاشیرتماسینلر.

قرآن ایسە، بزە عصای موسیؑ كبی بر حقیقت ویرمشدركە، نرەدە اولسەم، حتّی طاش اوزرندە دە اولسەم، عصایی اورویورم، ماء الحیات فیشقیرییور. عالمڭ خارجنە چیقارق اوزون سفرلرە كیتمگە و زمیندە دوشنن صو بورولرینڭ قیریلمامسی و پارچەلانمامسی ایچون محافظەیە مجبور اولمایورم. اوت (وَفٖی كُلِّ شَیْءٍ لَهُٓ اٰیَةٌ تَدُلُّ عَلٰٓی اَنَّهُ وَاحِدٌ) بیتیلە، بو حقیقت حقیقتیلە تبارز ایدر.

[اخطار] قرآنڭ دلالتیلە بولدیغم یولە كیتمك ایستەینلرە او یولی تعریف ایدن رسالۀ نور كلّیاتی دلیل و برهان قایناغی اولمقلە برابر.. اڭ مستقیم، اڭ نورانی، اڭ جاذب و اڭ قیصە هدایت منبعی و غایت كوزل و غایت شیرین و غایت فیّاض، قرآنی حق بر اثردر.

[رمز]

آرقداش! نفسڭ وجودندە بر كورلك، واردر. او كورلك وجودڭدە ذرّە مثقال قالدقجە، حقیقت كونشنڭ كورونمەسنە مانع بر حجاب اولور. اوت، مشاهدەملە ثابتدركە، قطعی و یقینی برهانلرلە و دلیللرلە طولو اولان قلعەدە، كوچك بر طاشدە ضعفیت كورونورسە، او كور اولاسی نفس او قلعەیی تمامًا انكار ایدر. آلتنی اوستنە چویرر. ایشتە نفسڭ جهالتی و حماقتی، بو كبی انصافسزجە تخریباتندن آڭلاشیلیر.

[رمز]

ای انسان! سنڭ وجودڭ ساحەسندە یاپیلان فعللردن و ایشلردن سنڭ ید اختیارڭدە بولونانلری، آنجق بیڭدە بر نسبتندەدر. باقی قالان، مالك الملكە عائددر. بناءً علیه كندی قوّتڭە كورە یوك آل. یوقسە آلتندە ازیلیرسڭ. قیل قدر بر شعور ایلە بیوك طاشلری قالدیرمق تشبّثندە بولونما. مالكڭ اذنی اولمقسزین اونڭ ملكنە ال اوزاتما. شاید غفلتلە كندی حسابڭە بر ایش یاپدیغڭ زمان، حدّیڭی تجاوز ایتمە. اگر مالكڭ حسابنە اولورسە، ایستەدیگڭ شیئی آل، یاپ. فقط اذن و مشیئت و امری دائرەسندە اولمق شرطیلە. اذن و مشیئتنی دە شریعتدن اوگرنیرسڭ.

[رمز]

ای شان و شرفی، نام و شهرتی ایستەین آدم! كل، او درسی بندن آل.

شهرت عین ریادر. و قلبی ئولدیرن زهرلی بر بالدر. و انسانی انسانلرە عبد و كولە یاپار. او بلا مصیبتنە دوشرسەڭ 〚اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ〛 دی. او بلادن قورتول.

[قرآن كریمڭ دریای كبیرندن ]

[بر حَبَابْ]

خُدَایِ پُرْكَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْرَا مٖی خَرَدْ اَزْ تُو

بَرَایِ تُو نِكَهْ دَارَدْ بَهَایِ بٖی كِرَانْ دَادَە

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ )

اِعْلَمْ، ای ذكر ایدن و نماز قیلان قرداش!

سنڭ [اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ] و 〚اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ〛 كبی مبارك كلمەلرلە اعلان ایتدیگڭ بر حكم و ادّعا ایتدیگڭ بر دعوا و اشهاد ایتدیگڭ بر اعتقاد، لسانڭدن چیقار چیقماز میلیونلرلە مؤمنلرڭ تصدیق و شهادتلرینە اقتران ایدر.

و كذا، اسلامیتڭ حق و حقیقت اولدیغنە و حكملرینڭ طوغری و صادق اولدیغنە دلالت ایدن بتون دلیللر، شاهدلر، برهانلر، سنڭ او دعواڭ و او اعتقادڭ حق اولدیغنە دلالت ایدرلر.

و كذا، سویلەدیگڭ او مبارك و مقدّس كلاملرە پك بیوك یُمُنلر، فیضلر و بركتلر طرف الٰهیدن ترتّب ایدر.

و كذا، جمهور مؤمنین و موحّدینڭ او كلمات مباركەدن قلبًا ذوق ایتدكلری ماء الحیاتی و شراب جنّتی، او مقدّس مشربەلردن سن دە ایچرسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قواعد اصولیەدندركە، بر مسئلە حقّندە اثبات ایدنڭ سوزی، نفی ایدنڭ سوزینە مرجّحدر. چونكە اثبات ایدنڭ یاردیمجیلری واردر. سوزندە قوّت اولور. نفی ایدنڭ یاردیمجیسی اولمدیغندن تك قالیر. سوزندە قوّت اولماز. حتّی بیڭ آدم بر شیئی نفی ایدرسە، بر آدم كبیدر. بیڭ آدم دە اثبات ایدرسە، اثبات ایدنلرڭ هر بریسی بیڭ آدم اولور. چونكە هپسی بر شیئە باقییورلر و بر نقطەیە پارماق باصییورلر، بربرینی تقویە ایدییورلر. نفی ایدنلر بربرینی تقویە ایدەمییورلر. هر بریسی تكر تكر قالیرلر.

مثلا، بیڭ پنجرەدن بر ییلدیزی كوروب اثبات ایدن بیڭ آدمڭ هر بریسی اوتەكیسنە یاردیمجی اولور. بربرینڭ سوزلرینی تقویە ایدرلر. چونكە او بیڭ آدم، پارماقلە اشارت ایدر كبی او شیئی اثبات ایدییورلر. نفی ایدنلر اویلە دگلدر. چونكە نفی ایچون سبب لازمدر. سببلر دە آیری آیری اولور. مثلا كیمی، "كوزمدە ضعفیت وار، كورەمدم" دیر. كیمی، "أویمزدە پنجرە یوق" دیر. كیمی، "صوغوقدن باشمی قالدیرامدم" دیر و هكذا. هر بریسی نفینە و مدّعاسنە آیری بر سبب كوستردیگندن، كندیلرنجە ییلدیزڭ بولونمامەسی، نفس الامردە ییلدیزڭ بولونمامسنە دلالت ایتمز. بربرینە یاردیمجی اولامازلر.

بناءً علیه بر مسئلۀ ایمانیەنڭ نفی حقّندە اهل ضلالتڭ اتّفاقلری، خبر واحد حكمندەدر. تأثیری یوقدر. امّا اهل هدایتڭ مسائل ایمانیەدە اولان سوزلری، هر بریسی اوتەكیسنە یاردیمجیدر، بربرینی تقویە ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر كلّ نە شیئە محتاج ایسە، جزئی دە اوڭا محتاجدر. مثلا بر شجرەنڭ میدانە كلمەسی ایچون نە لازم ایسە، بر میوەنڭ وجودینە دە لازمدر. اویلە ایسە، میوەنڭ خالقی اولان، شجرەنڭ دە خالقی اولور. حتّی ارضڭ و شجرۀ خلقتڭ دە خالقی، او خالق اولاجقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ایكی طرفی بربرندن غایت اوزاق بر مسئلە واركە، هر بر طرفی بر چكردك كبی سنبل ویرمشدر، آغاچ اولمشدر، دال بوداق صالمشدر. بویلە بر مسئلە اوزرینە شكوك و اوهامڭ قونمامەسی لازمدر. چونكە بر چكردك دیگر چكردكلە، چكردك اولارق طوپراق آلتندە قالدقلری مدّتجە التباس ایدیلەبیلیر. امّا آغاچ اولدقدن و میوە ویردكدن صوڭرە شك ایدرسەڭ، بتون میوەلر سنڭ علیهڭدە شهادت ایدرلر. اگر "بو باشقە چكردكدر" دییە توهّم ایتسەڭ، كذا او آغاجڭ بتون میوەلری سنی تكذیب ایدرلر. ألما آغاجنە انقلاب ایتمش بر چكردگی، حَنْظَلَە آغاجنڭ چكردگی فرض ایتمك، آنجق توهّملە ممكندر. ویا بتون ألمالرڭ حنظلەیە تبدیل ایدیلمش اولمەسیلە ممكندركە، بو دە محالدر.

بناءً علیه، نبوّت اویلە بر چكردكدركە، اسلامیت شجرەسی بتون ثمراتیلە و چیچكلریلە او چكردكدن چیقمشدر. قرآن دخی سیّار ییلدیزلری میوەلری یاپان بر كونش كبی، اسلامیتڭ اون بر ركننی انتاج ایتمشدر. عجبا بو جهان بها ثمرەلرە باقوب كوردكدن صوڭرە، چكردگندە شبهە و تردّد یری قالیرمی؟ حاشا و كلّا!

اِعْلَمْ ایّها العزیز! طاووس قوشی كبی پك كوزل بر قوش، یومورطەدن چیقار، تكامل ایدر. سمالردە طَیَرَانە باشلار. آفاق عالمدە شهرت قزاندقدن صوڭرە، یردە قالان یومورطەسنڭ قابوغی ایچریسندە او قوشڭ كوزللگنی و كمالاتنی و ترقّیاتنی آرایوب بولمق ایستەین آدمڭ احمق اولدیغندە شبهە یوقدر. بناءً علیه، تاریخلرڭ نقل ایتدكلری پیغمبریمز علیە الصّلاة والسّلامڭ بدایت حیاتنە مادّی و صوری و سطحی بر نظرلە باقان بر آدم، پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامڭ شخصیّت معنویەسنی ادراك ایدەمز. و درجۀ قیمتنە واصل اولاماز و اولاشاماز. آنجق بدایت حیاتنە و لوازم بشریتنە و احوال ظاهریسنە اینجە بر قشر، نازك بر قابوق نظریلە باقمەلیدركە، او قشر ایچریسندن ایكی عالمڭ كونشی، شجرۀ طوبا كبی شجرۀ محمّدیە علیە الصّلاة والسّلام چیقمشدر. فیض الٰهی ایلە صولانمش و فضل ربّانی ایلە تكامل ایتمشدر.

بناءً علیه، نبیّ ذیشان علیە الصّلاة والسّلامڭ مبدأ حیاتنە عائد احوال صوریەسندن ضعیف بر شی ایشیتیلدیگی وقت، اوستندە طورمامەلیدر. درحال باشنی قالدیروب، اطراف عالمە نشر ایتدیگی نورلرە باقمەلیدر.

مع هذا، پیغمبر ذیشان علیە الصّلاة والسّلامڭ مبدأ حیاتنە شك و شبهە ایلە باقان آدم، هر حالدە مصدر ایلە مظهری، منبع ایلە معكسی، ذاتی ایلە تجلّی آرالرینی فرق ایدەمەمش، بو یوزدن شبهەیە دوشمشدر.

اوت، نبیّ ذیشان علیە الصّلاة والسّلام تجلّیات الٰهیەیە مظهر و معكسدر. مصدر و منبع دگلدر. چونكە او ذاتؐ، یالڭز عبددر. و عبادتجە هركسدن ایلریدر. دیمك بو قدر كورونن ترقیاتِ كمالات، اونڭ ذاتی مالی دگلدر. آنجق رحمان رحیم طرفندن ویریلن تجلّیلردر.

اوّلجە بیان ایدیلدیگی كبی، هیچ بر شی هیچ بر ذرّەیە بیلە معنای اسمیلە مصدر اولاماز. امّا بر ذرّە، معنای حرفیلە سمانڭ ییلدیزلرینە مظهر اولور. یالڭز غفلت ایلە او ذرّەنڭ مصدر اولدیغی ظن ایدیلەرك باقیلدیغندن، صنعت الٰهیەیی طاغوتی بر طبیعتە مال ایدرلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دعالر، توحید و عبادتڭ اسرارینە نمونەدر. توحید و عبادتدە بیلینمسی و اعتقاد ایدیلمسی لازم اولدیغی كبی.. دعا ایدن كیمسە دە، قلبندە طولاشان آرزو و ایستكلرینی جناب حقّڭ ایشیتدیگنە و ویرمگە قادر اولدیغنە اعتقاد ایتملیدر. بو اعتقاد اللّٰهڭ هر شیئی بیلدیگنی و هر شیئە قادر اولدیغنی استلزام ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! شو عالمی ضیالاندیران شمسڭ، بر سینگڭ كوزینە تجلّی ایلە كیروب ایشیقلاندیرمسی ممكندر. فقط آتشدن بر قیغیلجیمڭ او سینگڭ كوزینە كیروب تنویر ایتمسی ممكن دگلدر. چونكە قیغیلجیم كوزی پاتلاتیر.

كذالك، بر ذرّە، شمس ازلینڭ تجلّیسنە مظهر اولور، فقط مؤثّر حقیقی یە ظرف اولاماز.

اِعْلَمْ ای مغرور، متكبّر، متمرّد نفس! سن اویلە بر ضعفیت و عجزلك، فقیرلك و مسكینلك كبی حاللرە مَحلسڭكە، جگرلریڭە یاپیشان و چوق بیوتولدكدن صوڭرە آنجق كورولەبیلن بر میكروبە مقاومت ایدەمزسڭ. چونكە او میكروپ سنی هر وقت یرە سرر، ئولدیرر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! خَرْدَلَە تعبیر ایدیلن بر داری حبّەسی حكمندە اولان قوّۀ حافظەنڭ احاطە ایتدیگی میداندە كزینتیلر یاپیلیركن، او خَرْدَلَە قدر قوّۀ حافظە او قدر بیوك بر صحرایە انقلاب ایدركە، كزمكلە بیتمز بر شكل آلیر. عجبا او خردلەنڭ ایچندەكی میدانی بیتیرەمەین، او خردلەنڭ دائرەسنی نە صورتلە بیتیرەجكدر؟ عقلڭ نظرندە خردلەنڭ وضعیتی بویلە اولسە، عقلڭ كزدیگی دائرە ناصلدر؟ عقل دە دنیایی یوتار. فسبحان اللّٰه! جناب حق خردلەیی عقل ایچون دنیا كبی یاپمش. دنیایی دە عقل ایچون خَرْدَلَە كبی یاپمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانلرڭ اڭ بیوك ظلملرندن بری دە شودركە، بیوك بر جماعتڭ مساعیسنە ترتّب ایدن حسناتی نتیجە ویرن ثمراتی بر شخصە اسناد ایدرلر. و اوڭا مال ایدرلر. بو ظلمدە بر شرك خفی واردر. چونكە بر جماعتڭ جزء اختیاریلریلە كسب ایتدكلری محصولاتی بر شخصە عطف ایتمك، او شخصڭ، ایجاد درجەسندە خارق العادە بر قدرتە مالك اولدیغنە دلالت ایدر. حتّی اسكی یونانلیلرڭ، وَثَنٖیلرڭ آلهەلری، بویلە ظالمانە تصوّرات شیطانیە محصولیدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ذكر ایدن آدمڭ فیض الٰهی یی جلب ایدن مختلف لطیفەلری واردر. بر قسمی قلب و عقلڭ شعورینە باغلیدر. بر قسمی دە شعورسزدر. یعنی شعورلرە تابع دگلدر. (مِنْ حَیْثُ لَا یَشْعُرُ) حصولە كلیر. بناءً علیه غفلتلە یاپیلان ذكرلر دخی فیضدن خالی دگلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حق انسانی پك عجیب بر تركیبدە خلق ایتمشدر. انسانڭ كثرت ایچندە وحدتی، تركیب ایچندە بساطتی، جماعت ایچندە فردیّتی واردر. احتوا ایتدیگی اعضا، حواس و لطائفڭ هر بریسی ایچون مستقل لذّتلر و ألملر اولدیغی كبی.. آرالرندە كورولن سرعت تعاون و امداددن آڭلاشیلدیغی اوزرە، هر بریسی آرقداشلرینڭ لذّتلرندن، ألملرندن و تأثّراتلرندن حصّەلرینی آلییورلر. بو خلقت سایەسندە، انسان اگر عبودیت یولنە كیدرسە، بتون لذّتلرڭ، نعمتلرڭ، كمالات نوعلرینڭ برر قسملرینە مظهر اولمغە شایاندر. و كذا، انانیت یولنی تعقیب ایدرسە، چشید چشید ألملرە و عذابلرە محل اولمغە مستحقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كلمۀ توحیدڭ تكرار ایلە ذكرینە دوام ایتمك، قلبی پك چوق شیلرلە باغلایان باغلری و ایپلری قیرمق ایچوندر. و نفسڭ طاپاجق درجەدە صنم اتّخاذ ایتدیگی محبوبلرندن یوزینی چویرتمكدر. مع هذا، ذاكر اولان ذاتدە بولونان حاسّە و لطیفەلرڭ آیری آیری توحیدلری اولدیغنە اشارت اولدیغی كبی، او حاسّە و لطیفەلرڭ دە كندیلرینە مناسب شریكلریلە اولان علاقەلرینی كسمك ایچوندر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ بر اقرباسنە اوقودیغی بر فاتحۀ شریفەدن حاصل اولان ثوابدن استفادە ایتمكدە، بر ایلە بیڭ مساویدر. ناصلكە آغیزدن چیقان بر لفظڭ ایشیدیلمەسندە، بر فرد ایلە بر جماعت بر اولور. چونكە لطیف شیلر، مطبعە كبیدر. استنساخ ایدیلن بر كلمەدن بیڭلر كلمە چیقار. و كذا، نورانی شیلردە وحدت ایلە برابر تكثّر اولدیغنە اشارتدر. یعنی نورانی بر شیدن حاصل اولان ثوابدن استفادە جهتندە، بر روح ایلە بیڭلر روح مساوی بولوندیغنە و اوقونان بر فاتحۀ شریفەنڭ حاصل اولان ثوابنڭ هدیە ایدیلمەسندە، بر روح ایلە بیڭلر روح بر اولدیغنە و ثوابنڭ هر بر روحە عینًا واصل اولاجغنە بر اشارتدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! نبیّ ذیشان علیە الصّلاة والسّلامە ویریلن مقام محمود، الٰهی بر مائدە و ربّانی بر سفرە حكمندەدر. اوت، توزیع ایدیلن لطفلر، فیضلر، نعمتلر او سفرەدن آقییور. رسول ذیشان علیە الصّلاة والسّلامە اوقونان صلوات شریفەلر، او سفرەیە ایدیلن دعوتە اجابتدر. و كذا، صلوات شریفەیی كتیرن آدم، ذات پیغمبری علیە الصّلاة والسّلامی بر صفتلە توصیف ایتدیگی زمان، او صفتڭ نرەیە تعلّق ایتدیگنی دوشونسونكە، تكرار تكرار صلوات كتیرمگە شوقی اولسون.

اِعْلَمْ ای دین عالمی! "اجرتم آز، علممە رغبت یوق" دییە محزون اولما. چونكە مكافات دنیویّە احتیاجە باقار. قیمت ذاتیەیە باقماز. مزیّت ذاتیە ایسە، مكافات اخرویّەیە ناظردر. اویلە ایسە، ذاتی اولان مزیتڭی مكافات اخرویّەیە صاقلا. برقاچ غروشلق دنیا متاعنە صاتما.

اِعْلَمْ، ای خطابت عمومیّە صفتی ایلە و غزتە لسانیلە قونفرانس ویرن محرّر! سنڭ كندی نفسڭی آشاغی كوسترمگە و ندامت ایدوب قصورلریڭی اعلان ایتمەیە حقّڭ وار. فقط شعائر اسلامیەیە ضد و مخالف اولان هرزەلرلە اسلامیتی لكەلندیرمگە قطعیًّا حقّڭ یوق.

سنی كیم توكیل ایتمشدر؟ فتوایی نرەدن آلییورسڭ؟ هانكی حقّە بناءً ملّتڭ نامنە، امّتڭ حسابنە، اسلامیت حقّندە هذیانلری صاوورارق ضلالتڭی نشر و اعلان ایدییورسڭ؟ ملّتی و امّتی كندڭ كبی ضالّ ظن ایتمە. ضلالتڭی كیمە صاتییورسڭ؟ بوراسی اسلام مملكتیدر. یهودی مملكتی دگلدر. جمهور مؤمنینڭ قبول ایتمدیگی بر شیئی غزتە ایلە اعلان ایتمك، ملّتی ضلالتە دعوتدر. حقوق امّتە تجاوزدر. بر آدمڭ حقوقنە تجاوزە جواز قانونی اولمدیغی حالدە، قوجە بر ملّتڭ، بلكە عالم اسلامڭ حقوقنە هانكی جسارتلە تجاوز ایدییورسڭ؟ صوص! آغزیڭی قاپات!

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كافرلرڭ مسلمانلرە و اهل ایمانە و اهل قرآنە دوشمان اولمەلری، كفرڭ اقتضاسندندر. چونكە كفر ایمانە ضددر. مع هذا، قرآن، كافرلری و آباء و اجدادلرینی اعدام ابدی ایلە محكوم ایتمشدر.

بناءً علیه مسلمانلرلە الفت و محبّتلری ممكن اولمایان كافرلرە محبّت بوشە كیدر. اونلرڭ محبّتیلە قارشیلاشیلاماز. اونلردن مدد بكلنیلەمز. آنجق اونلرە قارشو [حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖیلُ] دییە جناب حقّە التجا ایتمك لازمدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كافرلرڭ مدنیّتی ایلە مؤمنلرڭ مدنیّتی آراسندەكی فرق شودر:

[برنجیسی] مدنیّت لباسنی كییمش قورقونچ بر وحشتدر. ظاهری پارلار، باطنی یاقار.. طیشی سوس، ایچی پیس.. صورتی مأنوس، سیرتی معكوس بر شیطاندر.

[ایكنجیسی] باطنی نور، ظاهری رحمت.. ایچی محبّت، طیشی اخوّت.. صورتی معاونت، سیرتی شفقت، جاذبەدار بر ملكدر.

اوت، مؤمن اولان كیمسە، ایمان و توحید اقتضاسیلە، كائناتە بر مهد اخوّت نظریلە باقدیغی كبی.. بتون مخلوقاتی، بالخاصّە انسانلری، بالخاصّە مسلمانلری بربریلە باغلایان ایپی دە آنجق اخوّتدر. چونكە ایمان، بتون مؤمنلری بر بابانڭ جناح شفقتی آلتندە یاشایان قرداشلر كبی قرداش عد ایدر.

كفر ایسە، اویلە شدید بر برودتدركە، قرداشلری بیلە قرداشلقدن چیقاریر. و بتون اشیادە بر نوع اجنبیلك تخومنی أكر. و هر شیئی هر شیئە دوشمان یاپار. اوت، حمیّت ملّیەلرندە بر اخوّت وارسە دە موقّتدر. بو اخوّت دە، ازلی و ابدی افتراق و فراق ایلە متّصل و محدوددر. امّا كافرلرڭ مدنیتندە كورولن محاسن و یوكسك ترقّیات و صنایع ایسە، بونلرڭ تمامًا مدنیّت اسلامیەدن و قرآنڭ ارشاداتندن و ادیان سماویّەدن انعكاس و اقتباس ایدیلدیگی، لمعات ایلە سنوحات نامندەكی اثرلرمدە ایستەنیلدیگی كبی ایضاح و اثبات ایدیلمشدر.

(فَرَاجِعْهُمَا تَرٰی فٖیهِمَٓا اَمْرًا عَظٖیمًا تَغَافَلَ عَنْهُ النَّاسُ)

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مسائل دینیەدن اولان اجتهاد قاپوسی آچیقدر. فقط شو زماندە اورایە كیرمگە (آلتی مانع) واردر.

[برنجیسی] ناصلكە قیشدە، فیرطینەلرڭ شدّتلی اولدیغی بر وقتدە، طار دلیكلر دخی سد ایدیلیر. یڭی قاپولر آچمق، هیچ بر جهتلە كار عقل دگل. هم ناصلكە، بیوك بر سیلڭ هجومندە تعمیر ایچون دیوارلردە دلیكلر آچمق، غرق اولمغە وسیلەدر. اویلە دە، شو منكَرات زمانندە و عادات اجانبڭ استیلاسی آنندە و بدعەلرڭ كثرتی وقتندە و ضلالتڭ تخریباتی هنگامندە، اجتهاد نامیلە قصر اسلامیتدن یڭی قاپولر آچوب، دیوارلرندن مخرّبلرڭ كیرمەسنە وسیلە اولاجق اولان دلیكلر آچمق، اسلامیتە جنایتدر.

[ایكنجیسی] دینڭ ضروریاتیكە، اجتهاد اونلرە كیرەمز. چونكە قطعی و معیّندرلر. هم او ضروریات، قُوتْ و غدا حكمندەدرلر. شو زماندە تركە اوغرایورلر و تزلزلدەدرلر. و بتون همّت و غیرتی اونلرڭ اقامەسنە و احیاسنە صرف ایتمك لازم كلیركن، اسلامیتڭ نظریات قسمندە و سلفڭ اجتهادات صافیانە و خالصانەسیلە بتون زمانلرڭ حاجاتنە طار كلمەین افكارلری اولدیغی حالدە، اونلری بیراقوب، هوسكارانە یڭی اجتهادلر یاپمق، اسلامیتە بدعەكارانە بر خیانتدر.

[اوچنجیسی] هر زمانڭ انسانلرنجە قیمتلی عدّ ایدیلن و افكاری جلب ایدن جاذبەدار بر متاع مرغوب اولور. مثلا، بو زماندە اڭ رغبتلی و اڭ افتخارلی اولان، سیاستلە اشتغال و دنیا حیاتنی تأمین ایتمكدر.