[توحید دڭزندن بر قطرە]

[افادۀ مرام]

معلومدركە انسان، حسب القدر چوق یوللرە سلوك ایدر. و او یولدە چوق مصیبت و دوشمانلرە راست كلیر. بعضًا قورتولور، بعضًا دە بوغولور. بن دە قدر الٰهینڭ سوقیلە عجیب بر یولە كیرمشدم. و پك چوق بلالرە و دوشمانلرە تصادف ایتدم. فقط عجز و فقریمی وسیلە یاپارق ربّمە التجا ایتدم. عنایت ازلیە بنی قرآنە تسلیم ایتدی. قرآنی بڭا معلّم یاپدی. ایشتە قرآندن آلدیغم درسلر سایەسندە او بلالردن خلاص اولدیغم كبی، نفس و شیطانلە یاپدیغم محاربەلردن دە مظفّرًا قورتولدم. بتون اهل ضلالتڭ وكیلی اولان نفس و شیطانلە ایلك مصادمە [سُبْحَانَ اللّٰهِ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ وَلَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ] كلمەلرندە وقوع بولدی. بو كلمەلرڭ قلعەلرندە تحصّن ایدرك او دوشمانلرلە مناقشەلرە كیریشدم. هر بر كلمەدە اوتوز دفعە میدان محاربەسی وقوعە كلدی. بو رسالەدە یازیلان هر بر كلمە، هر بر قید، قزاندیغم بر مظفّریّتە اشارتدر. و یینە بو رسالەدە یازیلان حقیقتلر، ضدلرینە بر امكانِ وهمی قالمایاجق درجەدە یازیلمشدر. اوزون بر حقیقتە دلیلی ایلە برابر، بر قیدلە ویا بر صفتلە اشارت یاپیلمشدر.

اخطار: بو زمانڭ جریانی، بنم كبی چوقلرینی تهلكەلرە آتمشدر. ان شٓاء اللّٰه بو اثر، اللّٰهڭ اذنیلە اونلری قورتاراجق امیدندەیم.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ وَالصَّلٰوةُ عَلٰی نَبِیِّهٖ

بو رسالە [درت باب] ایلە بر [خاتمە] و بر [مقدَّمە] اوزرینە ترتیب ایدیلمشدر.

[مقدَّمە] قرق سنەلك عمرمدە، اوتوز سنەلك تحصیلمدە، یالڭز درت كلمە ایلە درت كلام اوگرندم. تفصیلاً بیان ایدیلەجكدر. بورادە یالڭز اجمالًا اشارت ایدیلەجكدر.

كلمەلردن مقصد [معنای حرفی معنای اسمی نیت نظر ]در. شویلەكە: جناب حقّڭ ماسواسنە، یعنی كائناتە معنای حرفیلە و اونڭ حسابنە باقمق لازمدر. معنای اسمیلە و اسباب حسابنە باقمق خطادر.

اوت، هر شیئڭ ایكی جهتی وار. بر جهتی حقّە باقار. دیگر جهتی خلقە باقار. خلقە باقان جهت، حقّە باقان جهتە تنتنەلی بر پردە ویا شفّاف بر جام پارچەسی كبی، آلتندە حقّە باقان جهتِ استنادی كوسترەجك بر پردە كبی اولملی. بناءً علیه، نعمتە باقیلدیغی زمان منعم، صنعتە باقیلدیغی زمان صانع، اسبابە نظر ایدیلدیگی وقت مؤثّر حقیقی ذهنە و فكرە كلملیدر. و كذا، نظر ایلە نیت، ماهیّت اشیایی تغییر ایدر. كناهی ثوابە، ثوابی كناهە قلب ایدر. اوت، نیت، عادی بر حركتی عبادتە چویرر. و كوستریش ایچون یاپیلان بر عبادتی، كناهە قلب ایدر. مادّیاتە اسباب حسابیلە باقیلیرسە جهالتدر. اللّٰه حسابیلە اولورسە معارف الٰهیەدر.

[برنجی كلام] [اِنّٖی لَسْتُ مَالِكٖی] بن كندیمە مالك دگلم. آنجق مالكم كائناتڭ مالكیدر. فقط كندیمە مالك نظریلە باقییورمكە، مالك حقیقینڭ صفاتنی و صفتلرینڭ بر درجە ماهیّتنی و حدودلرینی بیلەیم. اوت، موهوم و متناهی حدودم ایلە، مالك حقیقینڭ صفتلرینڭ بر جهتدە غیر متناهی حدودلرینی بیلدم.

[ایكنجی كلام] [اَلْمَوْتُ حَقٌّ] ئولوم حقدر. اوت، بو حیات و بو بدن شو عظیم دنیایە دیرك اولاجق قابلیتدە دگلدر. زیرا حیاتم و بدنم دمیردن و طاشدن دگلدرلر. آنجق ات، قان، كمیك كبی متخالف شیلردن تركیب ایدیلمشدر. قیصە بر زماندە توافقلری و اجتماعلری وارسە دە، افتراقلری و طاغیلمەلری هر وقت ملحوظدر.

[اوچنجی كلام] [رَبٖی وَاحِدٌ] ربّم بردر. اوت، هركسڭ بتون سعادتلری، بر ربّ رحیمە اولان تسلیمیتە باغلیدر. عكس تقدیردە پك چوق ربّلرە محتاج اولور. چونكە انسانڭ جامعیّتی اعتباریلە بتون اشیایە احتیاجی و علاقەسی واردر. هر شیئە قارشو كرك حسّ ایدرك، كركسە حس ایتمەیەرك تأثّری و ألملری واردر. بو حال ایسە تام جهنّم كبی بر حالتدر. فقط ارباب توهّم ایدیلن اسباب، ید قدرتنە پردە اولان ربّ واحدە تسلیمیت، فردوسی بر وضعیتدر.

[دردنجی كلام] [اَنَا] تعبیر ایدیلن بنلك، یعنی كندیسنە بر وجود و بر قیمت ویرمكدركە، بو [اَنَا] جناب حقّڭ صفاتنی و شئوناتنی بیلمك ایچون بر سانترالدر، بر واحد قیاسیدر.

[برنجی باب] لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ بیانندەدر.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ ٭ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی سَیِّدِ الْمُرْسَلٖینَ مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ

اللّٰهدن باشقە حق هیچ بر الٰهڭ بولونمدیغنی قلبًا تصدیق و لسانًا اقرار ایتدیگمە، بتون كورن و كورونن اشیایی شاهد كوسترییورم.

اویلە بر تك اللّٰه كە، وجوب وجودینە و واحد احد و فرد صمد اولدیغنە حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلام بر شاهد صادق و بر برهان ناطقدر.

و اویلە بر محمّد علیە الصّلاة والسّلامكە، اجماع و تصدیقلرینە مظهر اولمقلە، انبیا و مرسلینە سیادت عنواننی و اتّفاق و تحقیقلرینی آلمقلە، امام الاولیا و العلما لقبنی آلمشدر.

و اویلە بر محمّد علیە الصّلاة والسّلامكە، آیات باهرە و معجزات قاطعە و سجایای سامیە و اخلاق عالیە صاحبی اولمقلە مَهْبِطِ وحی الٰهی اولمشدر.

و اویلە بر محمّد علیە الصّلاة والسّلامكە، عالم غیب و ملكوتی سیر و زیارت ایتمكلە، ارواحی مشاهدە و ملائكە ایلە مصاحبە ایتمش، جن و انسانلرە ارشاد وظیفەسنی آلمشدر.

و اویلە بر محمّد علیە الصّلاة والسّلامكە، شخصیت معنویەسیلە كائناتڭ كمالنە بر فهرست اولمقلە، بتون سعادتلرڭ و مدنیتلرڭ دستورلرینی حاوی بر شریعتە صاحبدر.

و اویلە بر محمّد علیە الصّلاة والسّلامكە، عالم شهادتدە ایكن غیبیّاتدن خبر ویرن بر بشیر و نذیر اولوب، بتون قوّتیلە، كمال جدّیتلە و وثوق ایلە و اطمئنان ایلە و یوكسك بر ایمان ایلە نوع بشرە قارشو توحید دیننی [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] ایلە اعلان و اعلام ایتمشدر.

و كذا، اویلە بر اللّٰه كە، وجوب وجودینە، جمال و جلالنە، واحد و احد اولدیغنە شهادت ایدنلردن بریسی دە فرقان حكیمدر.

و اویلە بر فرقان حكیمدركە، بتون انبیانڭ كتابلرینڭ تصدیقلرینە مظهردر. و اویلە بر فرقان حكیمدركە، بتون عقللر و قلبلر، حكملرینی قبول و تصدیقدە اجماع ایتدكلری جهات ستّەسندن نور افشان بر كتابدر.

و اویلە بر فرقان حكیمدركە، مظهر وحی اولان رسوللرجە محض وحیدر. اهل كشف و الهامجە عین هدایتدر. معدن ایمان و مجمع حقائقدر. حكملری دلائل عقلیە ایلە مؤیّد و فطرت سلیمەنڭ شهادتیلە مصدَّقدر. لسان الغیب اولوب عالم شهادتدە نوع بشری [فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] ایلە توحیدە امر و دعوت ایدییور.

اویلە بر اللّٰه كە، وجوب وجودینە و وحدتنە، شو كتاب كبیر دینیلن عالَم، یازیلری اولان فصللریلە، صحیفەلریلە، سطرلریلە، جملەلریلە، حرفلریلە شهادت ایتدیگی كبی.. شو انسان كبیر دینیلن كائنات دە بتون اعضاسیلە، جوارحیلە، حجیراتیلە، ذرّاتیلە، اوصافیلە، احوالیلە دلالت ایدر.

یعنی بو كائنات، احتوا ایتدیگی بتون انواعیلە [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] دیر. و او عالملرڭ اركانیلە [لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ] دیر. و او اركانڭ اعضاسیلە [لَا صَانِعَ اِلَّا هُوَ] دیر. و او اعضانڭ اجزاسیلە [لَا مُدَبِّرَ اِلَّا هُوَ] دیر. و او اجزانڭ جزئیّاتیلە [لَا مُرَبِّیَ اِلَّا هُوَ] دیر. و او جزئیّاتڭ حجیراتیلە [لَا مُتَصَرِّفَ اِلَّا هُوَ] دیر. و او حجیراتڭ ذرّاتیلە [لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ] دیر. و او ذرّاتڭ تارلەسی اولان اثیریلە [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] دییەرك، بتون انواعیلە، اركانیلە، اعضاسیلە، اجزاسیلە، حجیراتیلە، ذرّاتیلە، اثیریلە اللی بش لسان ایلە خالق كائناتڭ وجوب وجودینە و وحدتنە شهادت و دلالت ایدر. شو لسانلرڭ تفصیلی كلەجكدر.

شیمدی اجمال ایلە ذكر ایدیلەجك. شویلەكە: كائنات، تركیبلرندەكی انتظام.. جریان احوالندەكی نظام.. صورتلرندەكی غرابت.. نقشلرندەكی زینت و یوكسك حكمتلر.. اشیادەكی مخالفت و مماثلت.. جامداتدەكی معاونت.. بربرندن اوزاق اولان شیلردەكی تساند.. حكمت عامّە.. عنایت تامّە.. رحمت واسعە.. رزق عامّ.. حیاتلر.. تصرّف.. تحویل.. تغییر.. تنظیم.. امكان.. حدوث.. احتیاج.. ضعف.. موت.. جهل.. عبادت.. تسبیحات.. دَعَوَاتْ و هكذا، پك چوق صفتلر لسانلریلە خالق قدیم قدیرڭ وجوب وجودینە و اوصاف كمالیەسنە شهادت ایتدكلری كبی.. اسمای حسنایی تلاوت ایدرك، جناب حقّە تسبیح و قرآن حكیمی تفسیر و رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلامڭ اخباراتنی تصدیق ایدییورلر.

بو كچن لسانلرڭ تفصیلنە كیریشییورز. شویلەكە: كائناتدە كورونن تنظیمات، نظامات، موازنات، قبضۀ تصرّفندە بر میزان و نظام بولونان خالقڭ وجوب وجودینە دلالت ایتمكلە [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ]جملەسنی اوقور.

و كذا، كائناتدە انتظام و اطّراد حكمفرمادر. بو ایكی صفت، متصرّفڭ وحدتنە و بر اولدیغنە شهادت ایتمكلە [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] حقیقتنی اعلان ایدییور.

و كذا، سماوات صحیفەسنی ییلدیزلریلە و كونشلریلە یازان قدرتلە، بال آریسیلە قارینجەنڭ صحیفەلرینی حجیرات و ذرّات ایلە یازان قدرت بر اولدیغندن [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە مسئلۀ وحدتڭ اعلانیلە خالقڭ بر اولدیغنە دلالت و شهادت ایدر.

و كذا، بلوط ایلە ارض كبی جامد و متخالف شیلردە تجاوب و معاونت، یعنی بربرینڭ حاجتنە جواب ویرمك.. و سیّارات كبی شمسدن پك چوق اوزاق اولان ییلدیزلرڭ شمسلە ویا بربریلە تساند ایتمەلری، بتون اشیانڭ بر مدبّرڭ ادارەسندە بولوندیغنە شهادت ایدر. و بو شهادتی [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە اعلان ایدر.

و كذا، سماواتڭ ییلدیزلری كبی آثار منتظمەدەكی مشابهت.. و ارضڭ بربرینە بڭزەین چیچكلرندە و حیواناتندەكی مناسبت، خالقڭ بر اولدیغنە دلالتلە شهادتنی [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە اعلان ایدر.

و كذا، هر بر ذی حیات، چوق اسم و صفتلرڭ تجلّیسنە مظهردر. مثلا بر ذی حیات وجودە كلدیگندە باری اسمنڭ جلوەسنە و تشكّلندە مصوِّر صفتنڭ جلوەسنە، غدالاندیغی زمان رزّاق اسمنڭ جلوەسنە، خستەلقدن شفا بولدیغندە شافی اسمنڭ جلوەسنە مظهردر. و هكذا، او ذی حیات تأثیردە متساند، آثاردە متخالف چوق صفت و اسملرە مظهردر. بو صفتلرڭ و اسملرڭ هدفلری بر اولدیغندن، البتە مسمّالری دە بر اولور. ایشتە هر بر ذی حیات شو مظهریتلە خالقڭ بر اولدیغنە دائر اولان شهادتنی [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە اعلان ایدر.

و كذا، منظومۀ شمسیە ایلە بال آریسنڭ كوزلری آراسندەكی ارتباط و كیفیتجە بربرلریلە مناسبتلری، هر ایكیسنڭ بر نقّاشڭ نقشی اولدیغنە اولان دلالتلرینی [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە اعلام ایدییورلر.

و كذا، ذرّات آراسندەكی جاذبە ایلە كونش و ییلدیزلر آراسندە بولونان جاذبەنڭ قرداش اولمسی، هر ایكی قسم جاذبە بر قلم واحدڭ یازیسی اولدیغنی [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە اظهار ایدییورلر.

و كذا، تركیب و مركّباتدە كورونن انتظام، او مركباتدەكی هر ذرّەنڭ لایق اولدیغی یرە قونولمەسیلە حاصل اولدیغنە بناءً، او ذرّەلری آرالرندەكی مناسبتلر بوزولمامق شرطیلە موقعلرینە قویابیلمك، آنجق بتون او مركّباتی یاراتابیلەجك بر قدرت صاحبنە خاصدر. ایشتە ذرّاتدەكی شو انتظام و شو وضعیت لسانیلە [اَللّٰهُ اَكْبَرُ] دیر. [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] یی اوقور.

و كذا، بر نوعدن بر فردڭ بتون افراددن امتیازینی تأمین ایدەجك تشخّص و تعیّننڭ قلم قدرتلە یازیلمەسی، بتون نوع بشرڭ افرادینڭ نظر قدرتدە مشهود و ملحوظ اولدیغنی استلزام ایدر. مثلا بر فردڭ علامت فارقەسی جهتیلە بتون افرادە مخالفتی اولاجقدر. اویلە ایسە بر فردڭ خالقی، بر نوعڭ خالقی اولاجقدر.

و كذا، بر نوعە خالق اولابیلمك، جنسە دە خالق اولابیلمگە متوقّفدر. اڭ نهایت بتون ایشلر [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] دە نهایت بولور.

و كذا، خلقت و یارادیلیشڭ واجب الوجودە اسناد ایدیلمەسنی، نظرلری چوق قیصە اولانلر بعید، غریب، كلفتلی اولدیغنی توهّم ایدرك، واجب الوجودڭ انكارینە كیدییورلر. حالبوكە اسبابە اسناد ایدیلیرسە، اونلرڭ توهّم ایتدكلری بعد، غرابت، كلفت قات قات اولارق حقیقتە انقلاب ایدر. چونكە واجبە داها قولای اولور. مثلا بر آدمدن برقاچ شیئڭ صدوری، برقاچ آدمدن بر شیئڭ صدورندن داها اهوندر. مثلا بال آریسنڭ خلقتی، قدرت ازلیّەیە اسناد ایدیلمزسە، نهایتسز مشكلات اولور. مع هذا، واحدڭ كثرتە یاپدیغی وضعیت و مصلحتی، كثرت چوق مشقّتلردن صوڭرە یاپابیلیر. مثلا بر قوماندانڭ پك چوق نفرلرە ویردیگی انتظام وضعیتنڭ یاپیلمەسی، او نفرلرە حوالە ایدیلسە، سهولتلە یاپامازلر.

دیمك خالق واحدە یاپیلان اسناددە ظاهرًا بعد و غرابت وارسە دە، اسباب و كثرتە ایدیلن اسنادە دخی مضاعف اولارق متسلسل محاللر واردر.

شویلەكە: هر بر ذرّەدە واجب الوجودڭ صفتلرینڭ بولوندیغنی فرض ایتمك لازم كلییور. چونكە نقشدەكی كمال، صنعتدەكی حسن، او صفتلری ایستر. هم شركتی قبول ایتمەین وجوب حقّندە، غیر متناهی شریكلرڭ فرضی لازمدر. هم هر بر ذرّەنڭ بتون ذرّەلرە هم حاكم مطلق، هم محكوم مطلق اولمسی لازم كلیر. چونكە نظام و انتظام اویلە ایستر. هم هر بر ذرّەدە احاطەلی بر شعور و تام بر علم لازمدر. چونكە ذرّەلر آراسندە تساند و موازنە واردر. بو تساند و موازنە ایسە علم ایلە اولور. ایشتە اشیایی اسبابە اسناد ایتمكدە بو قدر محاللر واردر.

امّا صاحب حقیقی اولان واجب الوجودە اسناد ایدیلدیگی وقت، او ذرّەلر شویلە بر وضعیتە كیررلركە، شمسڭ جلوەلرینە، تمثاللرینە، لمعەلرینە مظهر اولان صو قطرەلری كبی، قدرت ازلیەنڭ نورانی تجلّیسنە، جلوەلرینە، لمعەلرینە او ذرّەلر مظهر اولور. صاحب قدرتڭ اذنیلە، نهایتسز اولان علم و ارادەسیلە او ذرّەلردە تشكّلات و تركیبات یاپیلیر. بناءً علیه قدرت ازلیەنڭ بر لمعەسی قدرتڭ خاصیّتنە مالك اولدیغندن، اسبابڭ بیڭلر لمعەسندن و اسبابڭ سلطانندن داها تأثیرلیدر. چونكە اسبابدە تجزّی و انقسام واردر. قدرت ازلیەدە تجزّی و انقسام یوقدر. و كذا، قدرت ازلیەدە كلفت و اوغراشمق دە یوقدر. چونكە قدرت، صانعڭ ذاتندە ذاتیدر. عارضی دگلدر. عجز، قدرتنە تخلّل ایدەمز. قدرتڭ بر لمعەسنە مظهریتدە، ذرّەلر، شمسلر مساویدر. بیوك، كوچكدن آغیر و زحمتلی دگلدر.

و كذا، حیات، وجود، نور كبی شیلرڭ ظاهر و باطنلری شفّاف اولدیغندن، ایجادلری زمانندە وسائط و اسباب آلتندە قدرتڭ تصرّفی كورونور. اوت، حیاتڭ وضعیتلرینە و درجەلرینە دقّت ایدیلیرسە، قدرتڭ تصرّفی كورونور. مثلا بر صالقیم اوزوم اینجە، جامد بر دالدە یاپیلییور. و بر جام پارچەسندەكی كوچك بر دلیكدن ضیانڭ كچمەسیلە شمسڭ تمثالی ترسیم ایدیلییور. و بر أوڭ تنویرینە بر كبریت واسطە اولویور.

ایشتە بو كبی بسیط اسباب آلتندە یاپیلان او عظیم و غریب ایشلردە قدرتڭ تصرّفی كوندوز كبی كوروندیگی آشكاردر.

و كذا، اشیانڭ اسبابە اسنادندەكی استبعاددن و استغرابدن حاصل اولان انكاردن نشئت ایدن ضلالتلردن حصولە كلن اضطرابات، بتون عقللری و روحلری واجب الوجودە فرارە و التجایە مجبور ایدییور.

چونكە آنجق واجب الوجودڭ قدرتیلە، ارادەسیلە هر مشكل حلّ اولور. و قپالی قاپولر آچیلیر. و اونڭ ذكریلە قلبلر مطمئن اولورلر.

بناءً علیه نجات و خلاص، آنجق اللّٰهە التجا ایلە اولور. [فَفِرُّٓوا اِلَی اللّٰهِ] [اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ] ایشتە كائنات شو حقیقتڭ لسانیلە [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] دیر.

و كذا، اسباب ظاهریەنڭ پك بسیط، محدود، فقیر، جامد، شعورسز، ارادەسز قانونلر قسمی دە، اعتباری و موهومی شیلردر. مسبَّباتدە بولونان خارقە نقشلرڭ و زینتلرڭ، غریب و عجیب صنعتلرڭ او كبی قیمتسز اسباب ایلە قطعیًّا مناسبتلری یوقدر. بناءً علیه بدنڭ حجیراتندەكی نظاملی و انتظاملی تشكّلاتی، ییدیگمز ییمكلرە.. و قوّۀ حافظەدە یازیلان غیر محدود، منتظم نقشلری، قولاقدەكی و باشدەكی تَلافٖیفە.. و قونوشمقدە و تفكّردە حرفلرڭ تشكیلاتنە و صُوَرِ ذهنیّەنڭ حصولنی و لسان و ذهنڭ حركتلرینی اسبابە اسناد ایتمەلری احمقجەسنە بر حكمدر. آنجق او كبی مسبَّبات، غیر متناهی بر قدرتلە بر علم و ارادەیی اقتضا ایدییورلر. چونكە كَوْنُ و وجوددە مؤثّر حقیقی، آنجق قدرتی غیر متناهی بر خالق قدیردر. اسباب ایسە بهانەلردر. وسائط دە پردەلردر. خواص و خاصیتلری دخی قدرتڭ تجلّیاتنە و لمعەلرینە اسم و عنوانلردر. هم قانونلر و نوامیس دینیلن شیلر، آنجق علم ایلە، ارادە و امرڭ نوعلرە اولان تجلّیلرینڭ اسملریدر. اوت، قانون امردندر، ناموس ارادەدندر. ایشتە كائنات، مسبَّباتڭ لسانیلە [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە خالق حقیقی یی اعلان ایدییور.

و كذا، كائنات صحیفەسندە پك بیوك بر اعتنا و اهتمام ایلە خارقە بر طرزدە یازیلان نقشلر، منفردًا و مجتمعًا غیر متناهی بر قدرتی اقتضا ایتدكلرندن، كائنات دە بر واجب الوجودڭ و بر خالق قدیرڭ وجودینە بالضّرورە دلالت ایدركە، او خالقڭ تأثیر قدرتنە نهایت اولمدیغندن، شریكلردن بالبداهە مستغنیدر. خالقڭ شریكە احتیاجی یوقدر.

مع هذا شریك، حدّ ذاتندە ممتنعدر. خالقدن باشقە بر الٰهڭ وجودی ممكن دگلدر. چونكە قدرت كاملەنڭ تأثیری غیر متناهیدر. شریك اولدیغی تقدیردە، قدرتڭ تأثیری محدود اولور. متناهی اولمدیغی حالدە، متناهی اولور، انقطاعە اوغرار. بو حال ایسە برقاچ جهتدە محالدر. اویلە ایسە استقلال و انفراد، الوهیّت ایچون ذاتی خاصّەلردر.

بویلە اولمقلە برابر، شریكە بر محل، بر مقام، بر امكان ذاتی یوقدر. و شریكڭ وجودی حقّندە نە بر دلیل و نە دە بر دلیلدن نشئت ایدن بر احتمال و نە دە بر امارە و نە دە كائناتڭ هیچ بر جهتندە شریكە بر یر یوقدر. بالعكس هانكی شیئە هانكی جهتە باقیلیرسە توحید سكّەسی كورونویور. دیمك مؤثّر حقیقی آنجق و آنجق اللّٰهدر.

اوت، انسان كائناتڭ اڭ اشرفی و اسباب ایچندە اختیاری اڭ كنیشی اولدیغی حالدە، افعال اختیاریەسی ایچندە، ییمك و ایچمك كبی اڭ عادی بر فعلندە، یوز جزئدن آنجق بر جزئی انسانە عائد اولابیلیر. اسبابڭ سلطانی اولان انسان بویلە ألی باغلی تأثیرسز اولورسە، دیگر اسباب جامدە نە خلط ایدەبیلیرلر؟ ایشتە كائنات بو حقیقتدن تبارز ایدن وجود و وحدت لسانیلە [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] حقیقتنی تلاوت ایدر.

و كذا، كائناتڭ بتون اجزاسنە و ذرّاتنە تجلّی ایدن اسمای الٰهیە آراسندەكی تساند، یعنی بربرینە طایانارق تجلّی ایتدكلری بر تمازج، یعنی الوان سبعە كبی بربریلە ممزوج اولارق اشیایی جلوەلندیردكلری اثرلر بر اولدیغی كبی، مسمّالرینڭ دە واحد احد اولدیغنە شهادت ایدر. بو شهادت لسانیلە كائنات [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] دییەرك وحدانیّتی اعلان ایدر.

و كذا، كائناتڭ كلّی و جزئی احتوا ایتدیگی بتون اجزاسنی استیلا ایدن بر حكمت عامّە كورونویور. و بو حكمت عامّە، قصد، شعور، ارادە، اختیار صفتلرینی تضمّن ایدییور. بو صفتلر، بر حكیم مطلقڭ وجوب وجودینە دلالت ایدر. چونكە كائنات مفعول و منفعلدر. مفعول فاعلسز اولامدیغی كبی، مفعولڭ جامد بر جزئی دە فاعل اولاماز.

و كذا، كائنات صحیفەسندە بر عنایت تامّە پارلایور. بو عنایت، تضمّن ایتدیگی حكمت، لطف، تحسین صفتلریلە بر خالق كریمڭ وجوب وجودینە دلالت ایدر. چونكە انعام و احسان، منعم و محسنسز اولاماز.

و كذا، كائناتی مشتملاتیلە برابر ایچنە آلان پك كنیش بر مرحمت كورونویور. بو مرحمت، رحمت، حكمت، عنایت، انعام كبی چوق صفتلری تضمّن ایدییور. بو صفتلر، بر رحمان رحیمڭ وجوب وجودینە شهادت ایدر. چونكە صفت موصوفسز اولاماز.

و كذا، ذوی الحیاتە و جانلی مخلوقاتە توزیع ایدیلن بر رزق عامّ وار. و بو رزق صفتی، كچن صفتلری استلزام ایتمكلە برابر، بر رزّاق رحیمڭ وجودینە دلالت ایدر. چونكە فعل فاعلسز اولاماز.

و كذا، بتون كائناتدە انتشار ایدن بر حیات وار. بو حیات صفتی دە كچن صفتلری اقتضا ایتمكلە برابر، بر حیّ قیّوم و بر محیی و ممیت خالقڭ وجوب وجودینە دلالت ایدر.

آرقداش! الوان سبعە كبی ممزوج اولان شو بش حقیقت، كائناتە بر [ربّ قدیرڭ و علیم، حكیم، كریم، رحیم، رحمان، رزّاق، حیّ و قیّومڭ] ضروری اولدیغنە بالبداهە دلالت و شهادت ایدر. و كائنات بو شهادتلرینی [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە اعلان ایدر.

و كذا، شو كائنات یوزندە حسن ذاتی یی كوسترن و بر حسن عرضی و بر جمال مجرّدی كوسترن بر جمال حزین.. و بر محبوب حقیقی یە اشارت ایدن بر عشق صادق.. و بتون اسراری جذب ایدن بر حقیقت جاذبەیە اشارت ایدن بر جذبە و بر انجذاب وار. بو حقیقتلر كائناتە بر ربّ واجب الوجودڭ لازم و ضروری اولدیغنە شهادت ایتدكلرینی كائنات [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە تعلیم و اعلام ایدییور.

و كذا، بتون انواعڭ جزئیاتندە بر تصرّف وار. بو تصرّف، فائدەلی ایشلر و مصلحتلر ایچوندر. و نباتات و حیواناتدە بر تبدّل و تحوّل وار. بو دە پك چوق منفعتلر ایچوندر. كرۀ ارضدە كیجە و كوندوز جهتیلە بر تغیّرات وار. بو دخی بیوك بیوك غایەلر ایچوندر. و كائناتدە حكم فرما اولان نظام و انتظاملە برابر، فعّالیت خصوصندە الوان سبعە كبی تبارز ایدن شو حقیقتلر، بالبداهە بر متصرّف حكیم قدیرە و بر فاعل مختارە و بتون اوصاف كمالیە ایلە متّصف بر خالقڭ وجوب وجودینە یاپدقلری دلالتی، كائنات [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] ایلە تبلیغ ایدییور.

و كذا، كائناتڭ احتوا ایتدیگی بتون انواعنی و اجزاسنی و ذرّاتنی استیلا ایدن حدوث، بر محدِثی و بر موجدی اقتضا ایدر.

و كذا، كائناتڭ بتون اجزاسیلە برابر غیر متناهی اشكاللرە و وضعیتلرە قابلیتی و احتمالی و امكانی واركن بو شكل حاضرە كیرمسی، البتە بر خالق واجب الوجودڭ اختیاری و ارادەسی و ترجیحیلە اولمشدر.

و كذا، بیوك بر فقر و احتیاجدە بولونان كائناتڭ انواعنە و اجزاسنە لازم اولان شیلرینی و حاجتلرینی اوقات مناسبەدە [مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ] ایفا و اسعاف ایتمك، بر رزّاق كریمڭ وجوب وجودینە دلالت ایدر.

و كذا، كائنات، عمومی و خصوصی، مادّی و معنوی پك بیوك احتیاجلر ایچندەدر. كرك وجودینە و كركسە بقاسنە لازم اولان شیلری تدارك ایتمكدن و ایشلری كورمكدن عاجزدر. بو كبی مطلوبلرینڭ شعوری اولمقسزین یرینە كتیریلمسی، البتە رحمان، رحیم و واجب الوجود بر صانع حكیم طرفندندر.

و كذا، كَوْن و وجوددە امكان، كثرت، انفعال مرتبەلری واردر. امكان مرتبەسی وجوب مرتبەسنە باقار و اونی استلزام ایدر. كثرت مرتبەسی وحدت مرتبەسنە ناظردر، اونی اقتضا ایدر. انفعال مرتبەسی فاعلیّت مرتبەسنە متوقّفدر. بو مرتبەلر آراسندەكی استلزام، بالضّرورە واجب، واحد، فعّال بر خالقی اقتضا و استلزام ایدر.

و كذا، باقییورزكە، كائناتدە هر هانكی بر شی، حدّ كمالە واصل اولنجەیە قدر حركت ایتمكدە دوام ایدییور، طورمییور. كمالنە واصل اولدیغی زمان، حركتی ترك ایدوب ساكن اولویور، اوتورویور. بوندن آڭلاشیلییوركە، وجود كمالنی ایستر. كمال دە ثبوتی اقتضا ایدر. اویلە ایسە وجودڭ وجودی كمال ایلەدر. كمالڭ كمالی دە دوام ایلە اولور. اویلە ایسە، بر واجب سرمدی، كامل مطلق واركە، ممكناتڭ بتون كمالاتی، اونڭ نور كمالنڭ جلوەلرینە برر كولكەدر. اویلە ایسە، جناب حق ذاتندە، صفاتندە، افعالندە كامل مطلقدر.

و كذا، هر شیئڭ باطنی ظاهرندن داها لطیف، داها شفّافدر. بو حال ایسە، صانعڭ او شیدن خارج و بعید اولمادیغنە دلالت ایدر. او شیئڭ سائر اشیا ایلە نظام و موازنەسنڭ صانعی طرفندن تأمین ایدیلدیگی جهتلە، صانعڭ او شیدە داخل اولمامسنی اقتضا ایدر. اویلە ایسە، بر مصنوعڭ ذاتنە باقیلیرسە، صانعڭ علم و حكمتی كورونور. غیریسی ایلە باقیلیرسە، صانعڭ فوق الكل بر سمع و بصرە مالك اولدیغی كورونور. بو حقیقتدن آڭلاشیلیركە، صانع عالم، عالمدە داخل اولمدیغی كبی، عالمدن خارجدە دە دگلدر. علمیلە و قدرتیلە هر شیئڭ ایچندە اولدیغی كبی، هر شیئڭ دە فوقندەدر. بر شیئی كوردیگی كبی، بتون اشیایی دە برابر كورور.

بو حقیقتلر، قَوْسِ قُزَحْ رنكلری كبی معجون اولمش بر طاقیم نورانی آیتلردر. كائنات بتون اوصاف كمالیە ایلە متّصف بر خالقڭ وجوب وجودینە و وحدتنە دلالت و شهادت ایدر. اوت، كائنات، خالقڭ نورینڭ كولكەسی و اسماسنڭ تجلّیاتی و افعالنڭ آثاریدر.

آرقداش! كائناتڭ شو كچن حقیقتلرڭ لسانیلە سویلەدیگی [اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ] دلائلیلە [لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ] حقیقتنی اثبات ایدر.

و كذا، [فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] حقیقتی [مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ] حقیقتنی استلزام ایدییور. [مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ] حقیقتی دخی، ایمانڭ بش ركننی تضمّن ایتدیگی كبی، صفت ربوبیتە مظهر و مرآتدر. بو سرّە بناءًدركە، [مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ] ایمانڭ میزان ترازوسندە [لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ] ایلە هم قرین، هم موازی اولمشدر. چونكە نبوّت، صفت ربوبیتە ناظر و مظهر اولدیغندن، عمومی بر جامعیتە مالكدر. ولایت ایسە خصوصی و جزئیدر. آرالرندەكی نسبت [رَبُّ الْعَالَمٖینَ] ایلە [رَبٖی] آراسندەكی نسبت كبیدركە، بریسندە اضافە عمومیدر، اوتەكیسندە خصوصیدر. ویا ارضدن عرشە اولان معراج ایلە، سجدەدەكی معراج آراسندەكی نسبت كبی ویا عرش ایلە قلب آراسندەكی نسبت كبیدر.

آرقداش! شو یوكسك اولان مطلوبە ذكر ایتدیگمز برهانلر، مطلوبی احاطە ایدن بر دائرەدر. مطلوب اولان وجوب وجود و وحدت، او دائرەنڭ مركزندەدر. دائرەیی تشكیل ایدن برهانلرڭ هر بریسی، پارماغنی اوزاتوب مطلوبڭ حق و صادق اولدیغنە امضا آتییورلر. او برهانلردن ضعیف اولانلرڭ آرالرندە تساند واردر. یعنی بربرینی تأیید و تقویە ایتمكلە، ضعیف برهانلرڭ ضعفیّتی زائل اولور. زائل اولماسە بیلە اعتباردن دوشمز. اعتباردن دوشسە بیلە، دائرەنڭ بوزولمەسنە سبب اولماز. آنجق دائرە كوچولور.

مع هذا، برهانلرڭ هیئت مجموعەسنە ترتّب ایدن مطلوبڭ قوّت و وضوحنی هر فرددن ایستەمك و هر فرددە آرامق، عقلڭ خستەلغنە و ذهنڭ جزئیتنە اشارت اولوب، مطلوبی رد و انكار ایچون بر زمین تشكیل ایدر. بناءً علیه بر برهانە باقیلدیغی زمان ضعفیّتندن طولایی وهملر باش كوستریر ایسە، اوتەكی برهانلردن سوزولن قوّت ایلە اورتەدە ضعفیت قالماز. وهملر دە طاغیلیر.

مع هذا، بعض برهانلر صویە بڭزر. بر قسمی دە هوایە بڭزر. بر قسمی دە ضیا كبیدر. بناءً علیه بو كبی برهانلری غایت لطیف و دقّتلی اینجە بر فكر ایلە آرایوب طارتمەلیدركە، دوكولمەسین، سونمەسین، اوچماسین.

[خاتمە]

شو خاتمە [درت چشید خستەلغی] بیان ایدر و تداوی چارەلرینی كوستریر.

[برنجی خستەلق] یأسدر. آرقداش! عملە و طاعتە موفّق اولامایان بر انسان، عذابدن قورقار، یأسە دوشر. بویلە بر كیمسەنڭ كوزینە دینی مسئلەلرە منافی ادنا و ضعیف بر امارە، قوجەمان بر برهان كورونور. بویلەجە برقاچ امارەیی الدە ایدر ایتمز، دیگر امارەلرڭ سائقەسیلە اعلان عصیان ایدر. دائرۀ اسلامیتدن چیقار، شیطانڭ اوردوسنە التحاق ایدر. بناءً علیه اعمالە موفّق اولامایانلر، یأسە دوشمەمك ایچون شو آیتە مراجعت ایتسینلر. [قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذٖینَ اَسْرَفُوا عَلٰٓی اَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمٖیعًا اِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحٖیمُ]

[ایكنجی خستەلق] عُجْبْدر. آرقداش! یأسە دوشن آدم، عذابدن قورتولمق ایچون استناد ایدەجك بر نقطەیی آرامەیە باشلار. باقاركە، بر مقدار حسنات و كمالاتی وار. همن او كمالاتە بل باغلار، كوونیر. و دیركە: "بو كمالات بنی قورتاریر." و بر درجە راحت ایدر. حالبوكە اعمالە كوونمك عُجْبْدر. انسانی ضلالتە آتار. چونكە انسانڭ یاپدیغی كمالاتدە و اییلكلردە حقّی یوقدر. كمالات و اییلكلر ملكی دگلدر. اونلرە كوونەمز.

هم انسانڭ وجودی و جسدی بیلە اونڭ دگلدر. چونكە كندیسنڭ اثر صنعتی دگلدر. او وجودی یولدە بولمش دگلدر. لَقٖیطە اولارق دە تملّك ایتمش دگلدر. یعنی قیمتی اولمایان شیلردن اولدیغی ایچون یرە آتیلمش دە، انسان آلمش دگلدر. آنجق او وجود، غریب صنعتڭ و عجیب نقشلرڭ شهادتیلە، بر صانع حكیمڭ دست قدرتندن چیقمش قیمتدار بر خانەدر. انسان او خانەدە امانتًا اوتورور. او وجوددە یاپیلان بیڭلرلە تصرّفاتدن آنجق بر دانەسی انسانە عائددر.

و كذا، اسباب ایچریسندە اڭ اشرفی و اڭ قوّتلی اختیار صاحبی انسان ایكن، افعال اختیاریە نامیلە كندینە مال ظن ایتدیگی افعالڭ اكل و شرب كبی اڭ عادی ایشلرینڭ حصولندە یوز جزئندن آنجق بر جزئی انسانە عائددر.

و كذا، انسانڭ الندەكی اختیار پك طاردر. حواسّنڭ اڭ كنیشی خیال اولدیغی حالدە، خیال عقلی و عقلڭ ثمرەلرینی احاطە ایدەمز. بونلر بو قدر بیوك ایكن، بونلری ناصل دائرۀ اختیاریڭە آلوب اونلرلە افتخار ایدییورسڭ؟

و كذا، شعورٖی اولمقسزین سنڭ لهڭە و علیهڭە چوق فعللر جریان ایتمكدەدر. او فعللر شعورٖی اولدقلری حالدە، شعورڭ تعلّق ایتمدیگندن ثابت اولوركە، او فعللرڭ فاعلی بر صانع ذی شعوردر. نە سن فاعلسڭ و نە دە سنڭ اسبابڭ! بناءً علیه مالكیت دعواسندن واز كچ. كندیڭی محاسن كمالاتە مصدر اولدیغڭی ظن ایتمە. و قطعیًّا بیلكە، سندن یینە سڭا یالڭز نقصان و قصور واردر. چونكە سوء اختیارڭلە، سڭا ویریلن كمالاتی تغییر ایدییورسڭ. سنڭ خانەڭ حكمندە اولان جسدڭ سڭا امانتدر. سنڭ محاسنڭ هپ موهبەدر، سیّئٓاتڭ مكسوبەدر. بناءً علیه [لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ] دی.

[اوچنجی خستەلق] غروردر. اوت، غرور ایلە انسان، مادّی و معنوی كمالاتدن و محاسندن محروم قالیر. اگر غرور سائقەسیلە باشقەلرڭ كمالاتنە تنزّل ایتمەیوب كندی كمالاتنی كافی و یوكسك كورورسە، او انسان ناقصدر. بویلە انسانلر، معلومات و كشفیاتلرینی داها یوكسك كورمكلە، اَسْلَافِ عِظامڭ ارشادات و كشفیاتلرندن محروم قالیرلر. و اوهامە معروض قالارق بتون بتون چیزكیدن چیقارلر. حالبوكە اَسْلَافِ عِظامڭ قرق كوندە الدە ایتدكلری بر كشفیاتی، بونلر قرق سنەدە بولامازلر.

[دردنجی خستەلق] سٓوء ظندر. اوت، انسان حسن ظنّە مأموردر. انسان هركسی كندیسندن اوستون بیلملیدر. سٓوء ظن سائقەسیلە، كندیسندە بولونان سوء اخلاقی باشقەلرە تشمیل ایتمەملیدر. و باشقەلرڭ بعض حركاتنڭ حكمتنی بیلمدیگندن تقبیح ایتمەملیدر.

بناءً علیه اَسْلَافِ عِظامڭ حكمتنی بیلمدیگمز بعض حاللرینی بگنمەمك سٓوء ظندر. سٓوء ظن ایسە، مادّی و معنوی حیات اجتماعیەیی زدەلر.

آرقداش! تحت الارض یاپدیغم خیالی بر سیاحتدە كوردیگم بعض حقیقتلری ذكر ایدەجگم.

[برنجی حقیقت] آرقداش! مالك حقیقیدن غفلت، نفسڭ فرعونلغنە سبب اولور. اوت، تحت تصرّفندە بولونان بتون اشیانڭ مالك حقیقیسنی اونوتان و كندیسنی كندینە مالك ظن ایدن، حاكمیت توهّمندە بولونور. باشقەلرینی دە، بالخاصّە اسبابی دە، كندیسنە قیاسلە حاكم و مالك دفترینە قید ایدر. و بویلە وسیلەلرلە اللّٰهڭ ملكنی، مالنی