جنت قرآنیەنڭ ثمراتندن بر ثمرەنڭ احتوا ایتدیگی

[حبّە]

(حَبَّە مٖی كُویَدْ مَنْ شَاخِ دِرَخْتَمْ پُرْ اَزْ مَیْوَۀِ تَوْحٖیدْ یَكْ شَبْنَمَمْ اَزْ یَمْ پُرْ اَزْ لُؤْلُؤِ تَمْجٖیدْ)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰی دٖینِ الْاِسْلَامِ وَكَمَالِ الْاٖیمَانِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی مُحَمَّدٍنِ الَّذٖی هُوَ مَرْكَزُ دَٓائِرَةِ الْاِسْلَامِ وَمَنْبَعُ اَنْوَارِ الْاٖیمَانِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ مَادَامَ الْمَلَوَانُ وَمَا دَارَ الْقَمَرَانُ)

اِعْلَمْ ایّها العزیز! شو كوردیگڭ بیوك عالمە بیوك بر كتاب نظریلە باقیلیرسە، نور محمّدیؐ او كتابڭ كاتبنڭ قلمنڭ مركّبیدر. اگر شو عالم كبیر بر شجرە تخیّل ایدیلیرسە، نور محمّدیؐ هم چكردگی، هم میوەسی اولور. اگر شو دنیا مجسّم بر ذی حیات فرض ایدیلیرسە، او نور محمّدیؐ اونڭ روحی اولور. اگر بیوك بر انسان تصوّر ایدیلیرسە، او نور محمّدیؐ اونڭ عقلی اولور. اگر پك كوزل شعشعەلی بر جنّت باغچەسی تخیّل ایدیلیرسە، نور محمّدیؐ اونڭ عندلیبی اولور.

اگر پك بیوك بر سرای فرض ایدیلیرسە، نور محمّدیؐ او سلطان ازل و ابدڭ مقرّ سلطنت و حشمتنی و تجلّیات جمالیەسیلە آثار صنعتنی حاوی اولان او یوكسك سرایە ناظر و منادی و تشریفاتجی اولور. بتون انسانلری او سرایە دعوت ایدییور. و او سرایدە بولونان بتون آنتیقە صنعتلری، خارقە معجزەلری او سرایە كیرنلرە تعریف ایدییور. او سرایڭ صاحب و صانعنە ایمان ایتمك اوزرە خلقی جاذبەدار و حیرت افزا بر صورتدە دعوت ایدییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! خلقت شجرەسنڭ میوەسی انساندر. معلومدركە، میوە بتون اجزانڭ اڭ اكملی و كوكدن اڭ اوزاغی اولدیغی ایچون، بتون اجزانڭ خاصیتلرینی و مزیّتلرینی حاویدر. و كذا، خلقت عالمڭ علّۀ غائیەسی حكمندە اولان چكردگی یینە انساندر.

صوڭرە او شجرەنڭ میوەسی حكمندە اولان انساندن بریسنی، شجرۀ اسلامیتە چكردك اتّخاذ ایتمشدر. دیمك او چكردك، عالم اسلامیتڭ هم بانیسیدر، هم كونشیدر. فقط او چكردگڭ چكردگی قلبدر. قلبڭ احتیاج سائقەسیلە عالمڭ انواعیلە، اجزاسیلە پك چوق علاقەلری وار. اسمای حسنانڭ بتون نورلرینە احتیاجلری وار. دنیایی طولدیراجق قدر او قلبڭ هم امللری، هم دە دوشمانلری وار. آنجق غنیّ مطلق و حافظ حقیقی ایلە مطمئن اولابیلیر.

و كذا، او قلبڭ اویلە بر قابلیتی واردركە، بر خریطە ویا بر فهرست كبی بتون عالمی تمثیل ایدر. و مركزندە واحد احددن باشقە بر شی قبول ایتمز. ابدی و سرمدی بر بقادن ماعدا بر شیئە راضی اولماز.

انسانڭ چكردگی اولان قلب، عبودیت و اخلاص آلتندە اسلامیت ایلە اسقا ایدیلمكلە، ایمان ایلە انتباهە كلیرسە، نورانی و مثالی عالم امردن كلن امر ایلە اویلە بر شجرۀ نورانیە اولارق یشیللنیركە، اونڭ جسمانی عالمنە روح اولور. اگر او قلب چكردگی بویلە بر تربیە كورمزسە، قورو بر چكردك اولارق قالیر. نورە انقلاب ایدنجەیە قدر آتش ایلە یانمسی لازمدر.

و كذا، او حبّۀ قلب ایچون پك چوق خدمتجی واردركە، او خادملر قلبڭ حیاتیلە حیات بولور، انبساط ایدرلرسە، قوجەمان كائنات اونلرە تنزّه و سیرانگاه اولور. حتّی قلبڭ خدمتجیلرندن بولونان خیال، اڭ ضعیف و اڭ اهمّیتسز ایكن، حپسدە و زنداندە قیدلی اولان صاحبنی بتون دنیادە كزدیرر، فرحلاندیرر. و شرقدە نماز قیلان بر آدمڭ باشنی حجر الاسودڭ آلتنە قویدیرر. و شهادتلرینی محافظە ایچون حجر الاسودە تودیع ایتدیرر.

مادام بنی آدم كائناتڭ میوەسیدر. ناصلكە بر خرماندە باشاقلر دوگولور. تصفیە نتیجەسندە ثمرەلر استبقا و ادّخار ایدیلیر. بناءً علیه حشر میدانی دە بر خرماندر. كائناتڭ باشاق و ثمرەسی اولان بنی آدمی انتظار ایتمكدەدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! شو كورونن عمومی عالمدە هر انسانڭ خصوصی بر عالمی واردر. بو خصوصی عالملر عمومی عالمڭ عینیدرلر. یالڭز عمومی عالمڭ مركزی شمسدر. خصوصی عالمڭ مركزی ایسە، شخصدر. هر خصوصی عالمڭ آناختارلری او عالمڭ صاحبندە اولوب، لطائفیلە باغلیدر. او شخصی عالملرڭ صفوتی، حسنی، قبحی، ضیاسی و ظلمتی، مركزلری اولان اشخاصە تابعدر. اوت، آیینەدە ارتسام ایدن بر باغچە حركت، تغیّر و سائر احوالندە آیینەیە تابع اولدیغی كبی.. هر شخصڭ عالمی دە مركزی اولان او شخصە تابعدر. كولكە و مثال كبی. بناءً علیه جسمڭڭ كوچكلگنە باقوب دە كناهلریڭی كوچك ظن ایتمە. چونكە قلبڭ قساوتندن بر ذرّە، سنڭ شخصی عالمڭڭ بتون ییلدیزلرینی كسوفە اوغراتدیرر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اوتوز سنەدنبری ایكی طاغوت ایلە مجادلەم وار. بری انساندەدر، دیگری عالمدەدر. بری اَنَادر، دیگری طبیعتدر. برنجی طاغوتی قصدی اولمایارق كولكە واری بر آیینە كوردم. فقط او طاغوتی قصدًا ویا بالذّات نظر اهمّیتە آلانلر، نمرود و فرعون اولورلر.

ایكنجی طاغوت ایسە، اونی الٰهی بر صنعت و رحمانی بر صبغت، یعنی نقشلی بر بویە شكلندە كوردم. فقط غفلت نظریلە باقیلیرسە، طبیعت دینیلن، مادّیونلرجە بر الٰه اولور. مع هذا، او طبیعت ظن ایدیلن شی، الٰهی بر صنعتدر. جناب حقّە نهایتسز شكرلر اولسونكە، قرآنڭ فیضیلە مذكور مجادلەم هر ایكی طاغوتڭ ئولومیلە و هر ایكی صنمڭ قیریلمەسیلە نتیجەلندی.

اوت، نقطە، قطرە، ذرّە، شمّە، حبّە، حَبَابْ رسالەلرمدە اثبات و ایضاح ایدیلدیگی كبی، موهوم اولان طبیعت پردەسی پارچەلانارق آلتندن شریعت فطریّۀ الٰهیّە و صنعت شعوریّۀ رحمانیە كونش كبی اورتەیە چیقمشدر. و كذا، فرعونلغە دلالت ایدن أنادن، صانع ذوالجلالە راجع اولان هُوَ تبارز ایتمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دنیادە سڭا عائد چوق امرلر واردر. امّا نە ماهیتلرندن و نە دە عاقبتلرندن خبردار دگلسڭ. بونلردن بری جسددر. اوت، جسدڭ كنچ ایكن لطیف، ظریف و كوزل كل چیچگنە بڭزرسە دە، اختیارلغندە تحوّل ایدر. قورومش و اویوشمش قیش چیچگنە بڭزر. بری دە حیات و حیوانیتدر. بونڭ دە صوڭی ئولوم و زوالدر. بری دە انسانیتدر. بو ایسە زوال و بقا آراسندە متردّددر. دائمِ باقینڭ ذكریلە محافظەسی لازمدر. بری دە عمر و یاشاییشدر. بونڭ دە حدودی تعیین ایدیلمشدر. نە ایلری و نە دە كری بر آدیم آتیلاماز. بونڭ ایچون الم چكمە، محزون اولما. تحمّلندن عاجز و طاقتندن خارج اولدیغڭ طول امل یوكنی یوكلەمە. بری دە وجوددر. وجود ذاتًا سنڭ ملكڭ دگلدر. اونڭ مالكی آنجق مالكُ الملكدر. و سندن داها زیادە سنڭ وجودیڭە شفقتلیدر. بناءً علیه مالك حقیقینڭ دائرۀ امرندن خارج او وجودە قاریشدیغڭ زمان ضرر ویرمش اولورسڭ. امیدسزلگی انتاج ایدن حرص كبی. بری دە بلا و مصیبتلردر. بونلر زائلدر. دواملری یوقدر. زواللری دوشونولورسە، ضدلری ذهنە كلیر، لذّت ویرر. بری دە، سن بورادە مسافرسڭ. و بورادن دە دیگر بر یرە كیدەجكسڭ. مسافر اولان كیمسە، برابرجە كوتورەمیەجگی بر شیئە قلبنی باغلاماز. بو منزلدن آیریلدیغڭ كبی، بو شهردن دە چیقاجقسڭ.

و كذا، بو فانی دنیادن دە چیقاجقسڭ. اویلە ایسە عزیز اولارق چیقمەیە چالیش. وجودیڭی موجدینە فدا ایت. مقابلندە بیوك بر فیئٓات آلاجقسڭ. چونكە فدا ایتمدیگڭ تقدیردە، یا باد هوا زائل اولور كیدر، ویا اونڭ مالی اولدیغندن یینە اوڭا رجوع ایدر. اگر وجودیڭە اعتماد ایدرسەڭ، عدمە دوشرسڭ. چونكە آنجق وجودڭ تركیلە وجود بولونابیلیر.

و كذا، وجودیڭە قیمت ویرمك فكرندە ایسەڭ، او وجوددن آنجق سنڭ ألڭدە بر نقطە قالابیلیر. بتون وجودڭ جهات اربعەسیلە عدملر ایچریسندە قالیر. امّا او نقطەیی دە ألڭدن آتارسەڭ، وجودڭ تام معناسیلە نورلر ایچندە قالیر.

بری دە دنیا لذّتلریدر. بو ایسە قسمتە باغلیدر. طلبندە قَلَقە دوشرسڭ. و سرعت زوالی اعتباریلە عقلی باشندە اولان، اونلری قلبنە آلوب قیمت ویرمز. دنیانڭ عاقبتی نە اولورسە اولسون، لذائذی ترك ایتمك اولادر. چونكە عاقبتڭ یا سعادتدر، یا شقاوتدر. سعادت ایسە شو فانی لذائذڭ تركیلە اولور. شقاوت ایسە، ئولوم و اعدام، نظرندە بولونان بر آدم سهپانڭ تزیینندن و سوسلندیریلمسندن ذوق و لذّت آلاماز.

دنیاسنڭ عاقبتنڭ كفر سائقەسیلە عدم مطلق اولدیغنی توهّم ایدن آدم ایچون دە ترك لذائذ اولادر. چونكە او لذائذڭ زوالیلە وقوعە كلن خصوصی و مقیّد عدملردن عدم مطلقڭ الیم ألملری هر دقیقە حسّ ایدیلیر. بو كبی لذّتلر او ألملرە غلبە ایدەمز.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مرعایی تجاوز ایدن قویون سوروسنی چویرمك ایچون چوبانڭ آتدیغی طاشلرلە مُصاب اولان بر قویون، لسان حالیلە دیركە: "بز چوبانڭ امری آلتندەییز. او بزدن داها زیادە فائدەمزی دوشونور. مادام اونڭ رضاسی یوقدر، دونەلم" دیر. كندیسی دونر، سورو دە دونر.

ای نفس! سن او قویوندن فضلە عاصی دگلسڭ. ضالّ دگلسڭ. قدردن سڭا آتیلان بر مصیبت طاشنە معروض قالدیغڭ زمان 〚اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَیْهِ رَاجِعُونَ〛 دی. و مرجع حقیقی یە دون. ایمانە كل. مكدّر اولما. الله دە چوبان كبی، سنی سندن داها زیادە دوشونور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قلبڭ قصدًا امور دنیویە ایلە اشتغال ایتمك ایچون یارادیلمدیغی، شویلە ایضاح ایدیلەبیلیر: كورییورزكە، قلب هانكی بر شیئە ال آتارسە، بتون قوّتیلە و بتون شدّتیلە او شیئە باغلانیر. بیوك بر اهتمام ایلە النە آلیر، قوجاقلار و اوڭا صاریلیر. و ابدی بر دواملە اونڭ ایلە برابر قالمق ایستر. و اونڭ حقّندە تام معناسیلە فنا اولور. و اڭ بیوك و اڭ دواملی شیلرڭ پشندە اولور، طلبندە بولونور. حالبوكە امور دنیویەدن هانكی بر امر اولورسە اولسون، قلبڭ ایستك و آمالنە نظرًا بر قیل قدردر. دیمك قلب، ابد الآبادە متوجّهًا آچیلمش بر پنجرەدر. بو فانی دنیایە راضی دگلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن سمادن نازل اولمشدر. و اونڭ نزولیلە، سماوی بر مائدە و بر سفرۀ الٰهیە دە نازل اولمشدر. بو مائدە، طبقات بشرڭ اشتها و استفادەلرینە كورە آیریلمش صفحەلری حاویدر. او مائدەنڭ سطحندە، یعنی یوزندە بولونان ایلك صفحە طبقۀ عوامە عائددر.

مثلا〚اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا〛 آیت كریمەسی، بشرڭ برنجی طبقەسنە شو معنایی افهام و افادە ایدییور. سماوات، بلوطسز یاغموری یاغدیراجق بر قابلیتدە اولمدیغی كبی، ارض دە قوپ قورو نباتاتی یتیشدیرەجك بر شكلدە دگلدر. صوڭرە ایكیسنڭ دە 〚رَتْقًا〛 لفظی یاپیشیقلقلرینی ازالە و فَتْقْ ایتدك، یعنی آییردق. بریسندن صولر اینمگە، اوتەكیسندن نباتات چیقمەیە باشلادی. مذكور آیتڭ افادە ایتدیگی شو معنایە دلالت ایدن 〚وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَٓاءِ كُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ〛 آیت كریمەسیدر. چونكە حیوانی و نباتی اولان حیاتلری قورویان غدالر، آنجق ارض ایلە سماواتڭ ازدواجندن تولّد ایدەبیلیر.

مذكور آیتڭ طبقۀ عوامە عائد صفحەسنڭ آرقەسندە شویلە بر صفحە داها واردركە، نور محمّدیدنؐ یارادیلان مادّۀ عَجٖینَەدن سیّارات ایلە شمسڭ، او نورڭ معجون و خمورندن انفصال ایتدیریلمەسنە اشارتدر. بو صفحەیی دلالتیلە تأیید ایدن [اَوَّلُ مَا خَلَقَ اللّٰهُ نُورٖی] حدیث شریفیدر.

ایكنجی مثال: [اَفَعَیٖینَا بِالْخَلْقِ الْاَوَّلِ بَلْ هُمْ فٖی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدٖیدٍ] اولان آیت كریمەنڭ طبقۀ عوامە عائد صفحەسندە شو معنا واردر:

"اونلر داها عجیب اولان برنجی یارادیلیشلرینی مشاهداتلە اقرار ایتدكلری حالدە، داها اهون، داها قولای اولان ایكنجی یارادیلیشلرینی اوزاق كورویورلر" . شو صفحەنڭ آرقەسندە حشر و نشرڭ پك قولای اولدیغنی آیدینلاتان بیوك بر برهان واردر.

ای حشر و نشری انكار ایدن انسان! عمرڭدە قاچ دفعە جسمڭی تبدیل ایدییورسڭ، بیلییورمیسڭ؟ صباح و آقشام البسەڭی دگیشدیردیگڭ كبی، هر یدی سنەدە بر دفعە تمامیلە جسمڭی تبدیل و تجدید ایدییورسڭ، خبرڭ وارمی؟ بلكە هر سنەدە، هر كوندە جسمڭدن بر قسم شیلر ئولور، یرینە امثاللری كلیر. بونی هیچ دوشونەمییورسڭ. اگر دوشونەبیلسەڭ، هر وقت عالمدە بیڭلرلە نمونەلری وقوعە كلن حشر و نشرلری انكار ایدەمزسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! نفسڭ بلاهت و حماقتنە باقكە، نفس، بر ربّ مختار و حكیم طرفندن تربیە ایدیلدیگنی و او ربّ حكیمڭ مملوك و مصنوعی اولدیغنی بیلدیگنە.. و بو تملّك و تربیەنڭ بتون افراد و انواع و اجناسدە جاری اولمقلە بر قاعدۀ كلّیە شكلنی آلدیغنە.. و بو فیضڭ شموللی اولمەسیلە بر نوع اجماع و فعلی بر تصدیقە مظهر اولدیغنە نظرًا، قانون و دستور شكلندە اولان حادثەیە و كسب كلّیت ایدن قاعدەیە باقارق قناعت و اطمئنان ایتمسی لازم ایكن، بتون آفاقی جلوەلندیرن اسمانڭ تجلّیاتنی، كندیسی دە او جلوەلرە حصّەدار اولدیغی حالدە واسطۀ تستّر و علامت اهمال صانییور. كویا او نفسڭ فوقندە اونڭ بتون احوالنی قونترول ایدن كیمسە یوقمش كبی، كندیسنی یاپدیغی فعللری ایچندە فعل ایچندە مستتر هُوَ كبی كورویور. تجلّیاتڭ كنیشلگنی امتناعە و بیوكلگنی عدمە حمل ایتمكلە، شیطانی بیلە یاپدیغی مغالطەدن اوتاندیرییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! نفس دائما اضطرابلر، كوڭل طارلغی، صبرسزلقلر ایچندە اوهامدن قورتولوب توكّلە یاناشمییور. حكم قدرە راضی اولمایور. حالبوكە شمسڭ طلوع و غروبی معیّن و مقدّر اولدیغی كبی، انسانڭ دە بو دنیادە طلوع و غروبی و سائر مقدّراتی قلم قدر ایلە جبهەسندە یازیلیدر. ایسترسە باشنی طاشە اورسون، او یازیلری سیلەبیلیرسە سیلسین. فقط باشی قیریلیر، او یازیلرە بر شی اولماز. بونی محقّق اولارق بیلسینكە، سماوات و ارضڭ خارجنە قاچوب قورتولامایان انسان، خالق كلّ شیئڭ ربوبیّتنە محبّتلە رضا كوسترملیدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر شیئڭ صانعی او شیئڭ ایچندە اولورسە، آرالرندە تام بر مناسبت لازمدر. و مصنوعاتڭ عددنجە صانعلرڭ چوغالمەسی لازمدر. بو ایسە محالدر. اویلە ایسە صانع ایچندە دگلدر و اولاماز. مثلا مطبعە ایلە تكثیر ایدیلن بر كتاب، یینە بر آدمڭ قلمیلە یازیلیر. او كتابڭ نقشلری و حرفلری كندیلگندن سنبللنمز. كاتب دە او كتابت صنعتی ایچندە دگلدر. و الّا انتظام بوزولور. اویلە ایسە مصنوعڭ نقشلری كندیسندن دگلدر. آنجق قدرت قلمیلە قدرڭ تقدیری اوزرینە یازیلییور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! عقلڭ پك غریب بر حالی واردر. اویلە بر یَدِ طُولٰی صاحبیدركە، بعضًا كائناتی احاطە ایدر، قوجاغنە آلیر. بعضًا دائرۀ امكاندن چیقار، اڭ یوكسك دائرەلرە مداخلەیە چالیشیر. بعضًا دە بر قطرە صودە بوغولور،

بر ذرّە ایچندە یوق اولور، بر قیلدە غائب اولور. بونڭلە برابر هانكی شیدە فنا و غائب اولورسە، بتون وارلغی او شیئە منحصر اولدیغنی بیلیر. و هانكی بر نقطەیە كیرسە، بتون عالمی برابرجە كوتورمك آرزوسندە اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اگر دنیانڭ ویا وجودڭ ملكیّتی ویا ذِی الْیدیتی سندە ایسە تعهّد، تحفّظ، قورقو و كلفتلر ایچندە نعمتلردن لذّت آلامازسڭ. دائما راحتسز اولورسڭ. چونكە نقصانلری تدارك ایتمك، موجودلری تلف اولمقدن محافظە ایتمك ایلە مكلّف اولورسڭ. بونڭ ایچون دائما اوهاملرە، قورقولرە، مشقّتلرە اوغرارسڭ. حالبوكە او نعمتلر، منعم كریمڭ تعهّدی آلتندەدر. سنڭ ایشڭ اونڭ سفرۀ احسانندن یییوب ایچمكلە شكر ایتمكدر. شكردە بر زحمت یوقدر. بالعكس شكر نعمتڭ لذّتنی آرتیریر.

چونكە شكر، نعمتدە انعامی كورمك دیمكدر. انعامی كورمك، نعمتڭ زوالندن حاصل اولان ألمی دفع ایدر. زیرا نعمت زائل اولدیغندە، منعم حقیقی اونڭ یرینی بوش بیراقماز، مثلیلە طولدیرر. سن دە تجدّدندن لذّت آلیرسڭ.

اوت [وَاٰخِرُ دَعْوٰیهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ] اولان آیت كریمە، حمدڭ عین لذّت اولدیغنە دلالت ایدر. چونكە حمد، انعام شجرەسنی نعمت ثمرەسندە كوستریر. و بو وسیلە ایلە زوال نعمتڭ تصوّرندن حاصل اولان الم زائل اولور. چونكە شجرەدە چوق ثمرە واردر. بری كیدرسە، اوتەكیسی یرینە كلیر. دیمك حمد، عین لذّتدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! آفاقی معلومات، یعنی خارجدن و اوزاقلردن آلینان معلومات، اوهام و وسوسەلردن خالی اولمایور. امّا بالذّات وجدانی بر شعورە محل اولان انفسی و داخلی معلومات، اوهام و احتماللردن تمیزدر. بناءً علیه مركزدن محیطە، داخلدن خارجە باقمق لازمدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كرۀ ارضی بر كوی شكلنە صوقان شو مدنیّت سفیهە ایلە غفلت پردەسی پك قالینلاشمشدر. تعدیلی بیوك بر همّتە محتاجدر. و كذا، بشریت روحندن دنیایە باقان پك چوق منفذلر آچمشدر. بونلرڭ قپاتیلمەسی، آنجق اللّٰهڭ لطفنە مظهر اولانلرە میسّر اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر ذرّە، قوجەمان شمسی تجلّی ایلە، یعنی انعكاس اعتباریلە استیعاب ایدر، ایچنە آلیر. فقط او ذرّە، كوچوجك ایكی ذرّەیی بالذّات یعنی حَجِمْلری اعتباریلە ایچنە آلاماز. بناءً علیه، یاغمورڭ شمسڭ تمثالنە معكس اولان قطرەلری كبی، كائناتڭ ذرّات و مركّباتی، علم و ارادەیە مستند قدرت نورانیۀ ازلیەنڭ تجلّی و انعكاسی اعتباریلە لمعەلرینە مظهر اولابیلیر.

فقط كوزڭ ایچندەكی بر حجیرە ذرّەسی اعصاب، اَوْرِدَە و شراییندە تأثیرلری كورونن قدرت، شعور و ارادەیە منبع اولاماز. بو عجیب صنعت، منتظم نقش، اینجە حكمتڭ اقتضاسنە كورە، كائناتڭ هر بر ذرّەسی و هر بر مركّباتی، الوهیتە مخصوص محیط و مطلق صفتلرە منبع و مصدر اولمسی لازم كلیر. ویاخود او صفتلرلە متّصف شمس ازلینڭ تجلّیات لمعەلرینە معكس اولمەلری لازمدر.

برنجی شقدە كائناتڭ ذرّاتی عددنجە محالات واردر. بناءً علیه هر بر ذرّە، او بیوك یوكڭ تحمّلندن عاجز اولدیغنی اقرار ایدر. و "موجد، خالق، رب، مالك، قیّوم آنجق اللّٰهدر" دییە شهادتنی اعلان ایدر. و كذا، هر بر ذرّە و هر بر مركّبات، مختلف لسان و دلالتلریلە شو بیتی ترنّم ایدییورلر: (عِبَارَاتُنَا شَتّٰی وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ) (وَكُلٌّ اِلٰی ذَاكَ الْجَمَالِ یُشٖیرُ). اوت، هر بر حرف، كندی وجودینە بر وجهلە دلالت ایدر. امّا كاتبنڭ و صانعنڭ وجودینە چوق جهتلرلە دلالت ایدر. اوت (تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَٓائِنَاتِ) (فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰٓی اِلَیْكَ رَسَٓائِلُ)

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جام، صو، هوا، عالم مثال، روح، عقل، خیال، زمان وسائرە كبی تجلّی، تمثال و عكسلرە محل و مظهر اولان چوق شیلر واردر. مادّیات كثیفەنڭ تمثاللری هم منفصل، هم ئولو حكمندەدرلر. چونكە اصللرینە غیر اولدقلری كبی، اصللرینڭ خاصیتلرندن دە محرومدرلر. نورانیلرڭ تمثاللری ایسە، اصللریلە متّصل و اصللرینڭ خاصیتلرینە مالك و اصللرینە غیر دگللردر. بناءً علیه، جناب حق شمسڭ حرارتنی حیات، ضیاسنی شعور، ضیادەكی رنكلرینی دویغولر كبی یاپمش اولسە ایدی، سنڭ الڭدەكی آیینەدە تمثّل ایدن شمسڭ تمثالی سنڭلە قونوشاجقدی. چونكە او تمثالڭدە اولدقجە حرارتی، ضیاسی، رنكلری اولوردی. حرارتیلە حیات بولوردی. ضیاسیلە شعورلی اولوردی. رنكلریلە دە دویغولی اولوردی. بویلە اولدقدن صوڭرە، سنڭ ایلە قونوشابیلیردی. بو سرّە بناءًدركە، رسول اكرم علیە الصّلاة والسّلام كندیسنە اوقونان بتون صلوات شریفەلرە بر آندە واقف اولور.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! سبحان اللّٰە الحمد للّٰە جملەلری، جناب حقّی جلال و جمال صفتلریلە ضمنًا توصیف ایدییورلر. جلال صفتنی تضمّن ایدن سبحان اللّٰە جملەسی، عبدڭ و مخلوقڭ جناب حقدن بعید اولدقلرینە باقار. جمال صفتنی ایچنە آلان الحمد للّٰە جملەسی، جناب حقّڭ رحمتیلە عبدە و مخلوقە قریب اولدیغنە اشارتدر. مثلا، بزە ناظر شمسڭ بری قُرْب، دیگری بعد اولمق اوزرە ایكی جهتی واردر. قُرْب جهتیلە حرارتنی و ضیاسنی ویرییور. بعد جهتیلە انسانلرڭ مضرّتلرندن طاهر و صافی قالییور. بو اعتبارلە انسان شمسە قارشو یالڭز قابل اولابیلیر. فاعل و مؤثّر اولاماز.

كذالك، بلا تشبیه، جناب حق رحمتیلە بزە قریب اولدیغی جهتلە اوڭا حمد ایدییورز. بز اوندن اوزاق اولدیغمز جهتلە اونی تسبیح ایدییورز. بناءً علیه، سن رحمتیلە قربنە باقاركن حمد ایت. اوندن بعید اولدیغڭە باقاركن تسبیح ایت.

فقط هر ایكی مقامی قاریشدیرما. و هر ایكی نظری برلشدیرمەكە، حق و استقامت ملتبس اولماسین. لكن التباس و مزج یاپیلمدیغی تقدیردە، هر ایكی مقامی و هر ایكی نظری هم تبدیل، هم جمع ایدەبیلیرسڭ. اوت، (سُبْحَانَ اللّٰهِ وَبِحَمْدِهٖ) هر ایكی مقامی جمع ایدن بر جملەدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! درت شی ایچون دنیایی كسبًا دگل، قلبًا ترك ایتمك لازمدر.

(برنجیسی) دنیانڭ عمری قیصە اولوب سرعتلە زوالە و غروبە كیدییور. زوالڭ ألمیلە وصالڭ لذّتی زوال بولور.

(ایكنجیسی) دنیانڭ لذائذی زهرلی بر بالە بڭزر. لذّتی نسبتندە ألمی دە واردر.

(اوچنجیسی) سنی انتظار ایتمكدە اولان و سنڭ سرعتلە اوڭا طوغری كیتمكدە اولدیغڭ قبر، دنیانڭ زینتلی و لذّتلی شیلرینی هدیە اولارق قبول ایتمز. چونكە دنیا اهلنجە كوزل عدّ ایدیلن شیلر، اورادە چركیندر.

(دردنجیسی) دوشمانلر و حشرات مضرّە آراسندە بر ساعت طورمقلە دوستلر و بیوكلر مجلسندە سنەلرلە طورمق آراسندەكی موازنە، قبر ایلە دنیا آراسندەكی موازنەنڭ عینیدر. بونڭلە برابر، جناب حق دە انسانی بر ساعتلك لذّتی ترك ایتمەیە دعوت ایدییوركە، سنەلرلە دوستلرڭلە برابر راحت ایدەسڭ. اویلە ایسە، قبرە قیدلی و كلپچەلی اولارق سوق ایدیلمزدن اوّل، اللّٰهڭ دعوتنە اجابت ایت.

فسبحان اللّٰه! جناب حقّڭ انسانلرە فضل كرمی او قدر بیوكدركە، انسانە ودیعە اولارق ویردیگی مالی، بیوك بر بدل ایلە انساندن صاتون آلیر. ابقا و حمایە ایدر. اگر انسان او مالی تملّك ایتسە، اللّٰهە صاتماسە، بیوك بر بلایە دوشر. چونكە او مالی عهدەسنە آلمش اولور. حالبوكە قدرتی تعهّدە كافی كلمز. چونكە آرقەسنە آلیرسە، بلی قیریلیر. ألیلە طوتارسە، قاچار، طوتولماز. اڭ نهایە مجّانًا فنا اولور كیدر. یالڭز كناهلری میراث قالیر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! "كیجەیە بڭزەین كنچلگم زمانندە كوزلرم اویقویە طالمشدی. بو اویقودن آنجق اختیارلق صباحیلە اویاندم" مأٓلندە اولان (وَعَیْنٖی قَدْ نَامَتْ بِلَیْلِ شَبٖیبَتٖی) (وَلَمْ تَنْتَبِهْ اِلَّا بِصُبْحِ مَشٖیبِ) شعرڭ شمولنە داخلم. چونكە كنچلگمدە اڭ یوكسك بر انتباه شاهقەسنە چیقدیغمی صانییوردم. شیمدی آڭلایورمكە، او انتباه انتباه دگلمش. آنجق اویقونڭ اڭ قویوسندە بولونمقدن عبارتمش. بناءً علیه مدنیلرڭ افتخارلە بحث ایتدكلری تنوّر انتباهلری، بنم كنچلك زمانمدەكی انتباه قبیلندن اولسە كرك.

اونلرڭ مثالی، رؤیادە ایكن كویا اویانوب رؤیاسنی خلقە حكایە ایدن نائمڭ مثلیدر. حالبوكە رؤیاسندە اونڭ او انتباهی اویقونڭ خفیف پردەسندن درین و قالین پردەسنە انتقال ایتدیگنە اشارتدر. بویلە بر نائم ئولو كبیدر. یاری بوچوق اویقودە بولونان انسانلری ناصل ایقاظ ایدەبیلیر؟

ای اویقودە ایكن كندیلرینی اویانیق ظن ایدن انسانلر! امور دینیّەدە مسامحە ایلە و تشبّهلە مدنیلرە یاناشمایڭ. چونكە آرامزدەكی درە پك دریندر. او درەیی طولدیروب خطّ مواصلەیی تأمین ایدەمزسڭز. یا سز دە اونلرە التحاق ایدرسڭز ویا ضلالتە دوشر، بوغولورسڭز.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! معصیّتڭ ماهیتندە اگر دوام ایدرسە، كفر تخومی واردر. چونكە او معصیتە دوام ایدن، الفت پیدا ایدر. صوڭرە اوڭا عاشق و مبتلا اولور. تركنە امكان بولامایاجق درجەیە كلیر. صوڭرە او معصیّتنڭ عقابە موجب اولمدیغنی تمنّی یە باشلار. بو حال بویلەجە دوام ایتدكجە، كفر تخومی یشیللنمگە باشلار. اڭ نهایت كرك عقابی، كرك دار العقابی انكارە سبب اولور.

و كذا، معصیتە ترتّب ایدن خجالتدن طولایی، او معصیّتڭ معصیت اولمدیغنی ادّعا ایتمكلە، او معصیتە مطّلع اولان ملكلری بیلە انكار ایدر. حتّی شدّت خجالتدن یوم حسابڭ كلمیەجگنی تمنّی ایدر. شاید یوم حسابی نفی ایدن ادنا بر وهمی بولورسە، او وهمی قوجەمان بر برهان عد ایدر. اڭ نهایت ندامت ایدوب ترك ایتمەینلرڭ قلبی كسوفە طوتولور، محو اولور كیدر. اَلْعِیَاذُ بِاللّٰهِ!

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن معجز البیانڭ اعجاز و بلاغتنە دائر لمعات نامندەكی اثرمدە ایضاح ایدیلن بعض لمعەلری دیڭلەیەجكسڭ.

(١) قرآنڭ اوقونوشندە یوكسك بر سلاست واردركە، لسانلرە آغیر كلمز.

(٢) بیوك بر سلامت واردركە، لفظًا و معنًا خطادن سالمدر.

(٣) آیتلر آراسندە بیوك بر تساند واردركە، كاركیر بنالر كبی، آیتلر بربرینە طایانارق بنیۀ قرآنیەیی صارصیلمقدن وقایە ایدییور.

(٤) بیوك بر تناسب، تجاوب، تعاون واردركە، آیتلر بربرینە اجنبی اولمدیغی كبی، بربرینڭ وضوحنە یاردیم ایدر، استیضاحنە جواب ویرر.

(٥) پارچە پارچە اولارق، آیری آیری زمانلردە نازل اولدیغی حالدە، شدّت تناسبندن صانكە بر دفعەدە نازل اولمشدر.

(٦) اسباب نزول آیری آیری و متباین اولدیغی حالدە، شدّت تساندندن صانكە سبب بردر.

(٧) مكرّر و متفاوت سؤٓاللرە جواب اولدیغی حالدە، شدّت امتزاج و اتّحادندن صانكە سؤٓال بردر.

(٨) متعدّد و متغایر حادثاتە بیان اولدیغی حالدە، كمال انتظامندن صانكە حادثە بردر و بر حادثەیە جوابدر.

(٩) "تنزّلات الٰهیّە" ایلە تعبیر ایدیلن، مخاطبلرڭ فهملرینە یاقین مناسب اسلوبلر اوزرینە نازل اولمشدر.

(١٠) بتون زمانلردە و مكانلردە كلوب كچن انسانلرە توجیە كلام ایتدیگی حالدە، سهولت بیانندن طولایی صانكە مخاطب بردر.

(١١) ارشادڭ غایەلرینە ایصال ایچون تكرارلری تحقیق و تقریری افادە ایدر. مع هذا تكرارلری خلل ویرمز. تكراری ذوقی ازالە ایتمز. تكرّر ایتدكجە مسك كبی قوقار.

(١٢) قرآن قلبلرە قُوتْ و غدادر، روحلرە شفادر. غدانڭ تكراری قوّتی آرتیریر. تكرار ایتمك ایلە داها مألوف و داها مأنوس اولدیغندن لذّتی آرتار.

(١٣) انسان مادّی حیاتندە هر آن هوایە، هر وقت صویە، هر زمان و هر كون غدایە، هر هفتە ضیایە محتاجدر. بونلرڭ تكرّری حدّ ذاتندە تكرار دگلدر. احتیاجلرڭ تكرّری ایچوندر. كذالك، انسان حیات روحیّەسی جهتیلە قرآندە ذكر ایدیلن بتون نوعلرە محتاجدر. بعض نوعلرە هر آندە محتاجدر. 〚هُوَ اللّٰهُ〛 كبی. چونكە روح بونڭ ایلە نفس آلیر. بعض نوعلرە هر وقت، بعضیلرینە هر زمان محتاجدر. ایشتە حیاتِ قلبیّەنڭ احتیاجلرینە بناءً، قرآن تكرارلر یاپییور. مثلا 〚بِسْمِ اللّٰهِ〛 هوای نسیمی كبی قلبی و روحی تطمین ایتدیگندن، كثرت احتیاجە بناءً قرآندە چوق تكرار ایدیلمشدر.

(١٤) قصّۀ موسیؑ كبی بعض حادثات جزئیەنڭ تكراری، او حادثەنڭ بیوك بر دستوری تضمّن ایتدیگنە اشارتدر.

خلاصە: قرآن هم ذكردر، هم فكردر، هم حكمتدر، هم علمدر، هم حقیقتدر، هم شریعتدر. هم صدرلرە شفا، مؤمنلرە هدایت و رحمتدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! فطرت انسانیەنڭ غریب بر حالی، غفلت زمانندە لطائف ایلە حواسّڭ حكملرینی التباس ایدر. بربرینە بڭزتیر، تفریق ایدەمز. مثلا، ال ایلە كوزی بربرینە بڭزتوب خدمتلرینی و وظیفەلرینی تفریق ایدەمەین بر مجنون، یوكسكدە كوزیلە كوردیگی بر شیئی آلمق ایچون ألنی اوزاتیر. ال دە كوزڭ قومشوسی اولدیغی مناسبتیلە، كوزڭ یاپدیغی ایشی ال دە یاپابیلیر ظن ایدر.

كذالك، غافل بر انسان، كندی شخصنە عائد ادنا، جزئی بر تنظیمدن عاجز اولدیغی حالدە، غروریلە، خیالیلە جناب حقّڭ افعالنە تحكّم ایلە ال اوزاتیر.

یینە انسانڭ فطرتندە اولان عجیب بر حال، انسانڭ افرادی آراسندە جسمًا و صورتًا آیریلق وارسە دە پك آزدر. امّا معنًا و روحًا، آرالرندە ذرّە ایلە شمس آراسندەكی آیریلق قدر بر آیریلق واردر. فقط سائر حیوانات اویلە دگلدر. مثلا بالیق ایلە قوش، قیمت روحیەجە بربرینە پك یاقیندرلر. اڭ كوچگی اڭ بیوگی كبیدر. چونكە انسانڭ قوّۀ روحیّەسی تحدید ایدیلمەمشدر. انسان انانیت ایلە او قدر آشاغی دوشركە، ذرّەیە مساوی اولور. عبودیت ایلە او قدر یوكسگە چیقاركە، ایكی جهانڭ كونشی اولور. حضرت محمّد علیە الصّلاة والسّلام كبی.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اشیادە اساس اولان بقادر، عدم دگلدر. حتّی عدمە كیتدكلرینی ظن ایتدیگمز كلمات، الفاظ و تصوّرات كبی سریع الزّوال اولان بعض شیلر دخی عدمە كیتمییورلر. آنجق صورتلرینی و وضعیتلرینی دگیشدیرەرك زوالدن مصون قالییورلر. بعض یرلردە تحصّن ایدییورلر. عدم مطلقە كیتمییورلر. فن دیدكلری حكمت جدیدە بو سرّە واقف اولمش ایسە دە، وضوحیلە واقف اولامامشدر. و عین زماندە حكمت جدیدە، "عالمدە عدم مطلق یوقدر، آنجق تركیب و انحلال واردر" دییە افراط و خطا ایتمشدر. چونكە عالمدە جناب حقّڭ صنعیلە تركیب واردر. اللّٰهڭ اذنیلە تحلیل واردر. اللّٰهڭ امریلە ایجاد و اعدام واردر. 〚یَفْعَلُ اللّٰهُ مَا یَشَٓاءُ ٭ یَحْكُمُ مَا یُرٖیدُ〛

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قبر، عالم آخرتە بر قاپودر. آرقە جهتی رحمتدر، اوڭ جهتی ایسە عذابدر. بتون دوست و سوكیلیلر او قاپونڭ آرقە جهتندە طورویورلر. سنڭ دە اونلرە التحاق زمانڭ كلمدیمی؟ و اونلرە كیتمگە و اونلری زیارت ایتمەیە اشتیاقڭ یوقمی؟ اوت، وقت یاقلاشدی. دنیانڭ قاذوراتندن تمیزلنمك ایچون بر غسل لازمدر. یوقسە اونلر سندن استكراه ایدەجكلر، تیكسینەجكلردر.

اگر "امام ربّانی احمد فاروقی بوكون هندستاندە حیاتدەدر" دیسەلر و بر دعوت دە اولسە، بتون زحمتلرە و تهلكەلرە قاتلانارق زیارتنە كیدەجگم. بناءً علیه، انجیلدە احمدؐ، توراتدە احیدؐ، قرآندە محمّدؐ اسمیلە مسمّا ایكی جهانڭ كونشی، قبرڭ آرقە طرفندە میلیونلرلە فاروقی احمدلرلە اطرافی احاطە ایدیلمش اولدیغی حالدە ساكندر. اونلرڭ زیارتلرینە كیتمك ایچون نیە عجلە ایتمییورز؟ كری قالمق خطادر.

یالڭز شو اساساتە دقّت ایتمك لازمدر:

(١) اللّٰهە عبد اولانە هر شی مسخّردر. اولمایانە هر شی دوشماندر.

(٢) هر شی قدر ایلە تقدیر ایدیلمشدر. قسمتڭە راضی اولكە، راحت ایدەسڭ.

(٣) ملك اللّٰهڭدر. سندە امانتًا طورویور. او امانتی ابقا ایدوب سنڭ ایچون محافظە ایدەجك. سندە قالیرسە، مجّانًا زائل اولور، كیدر.

(٤) دوامی اولمایان بر شیدە لذّت یوقدر. سن زائلسڭ. دنیا دە زائلدر. خلقڭ دنیاسی دە زائلدر. كائناتڭ شو شكلِ حاضری دە زائلدر. بونلر ثانیە، دقیقە، ساعت، كون كبی بربرینی تعقیبًا زوالە كیدییورلر.

(٥) آخرتدە سنی قورتاراجق بر اثرڭ یوقسە، فانی دنیایە بیراقدیغڭ اثرلرە دە قیمت ویرمە.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! (سُبْحَانَ اللّٰهِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَللّٰهُ اَكْبَرُ) بو اوچ مقدّس جملەنڭ فائدەلرینی و محل استعماللرینی دیڭلە:

(١) قلبندە حیات بولونان بر انسان، كائناتە، عالمە باقاركن، ادراكندن عاجز اولدیغی و بالخاصّە شو بوشلقدە یاپیلان الٰهی مانورەلری كورمكلە حیرتلر ایچندە قالیر. ایشتە بو كبی حیرت و دهشت انكیز وضعیتلری آنجق (سُبْحَانَ اللّٰهِ) جملەسندن نبعان ایدن ماء زُلٰالی ایچمكلە او حیرت آتشی سونر.

(٢) عین او انسان، كوردیگی لذیذ نعمتلردن دویدیغی ذوقلری اظهار ایتمكلە، حمد عنوانی آلتندە نعمتدە انعامی و انعامدە دە منعمی كورمكلە، ادامۀ نعمت و تزیید لذّت طلبندە بولونارق (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ) جملەسیلە نعمتلر دفینەسنی بولان آدم كبی نفس آلیر.

(٣) عین او انسان، مخلوقات عجیبە و حركات غریبەدن عقلنڭ طارتامدیغی و ذهننڭ ایچنە آلامدیغی شیلری كوردیگی زمان (اَللّٰهُ اَكْبَرُ) دیمكلە راحت بولور. یعنی خالق داها عظیم و داها بیوكدر. اونلرڭ خلقی و تدبیرلری كندیسنە آغیر دگلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسان، سیّئٓاتیلە اللّٰهە ضرر ویرمش اولماز. آنجق نفسنە ضرر ایدر. مثلا خارجدە، واقعدە، حقیقتدە اللّٰهڭ شریكی یوقدركە، ملكنە و آثارینە مداخلە ایدیلەبیلسین. آنجق اللّٰهڭ شریكی اولدیغنی دوشونن بر كیمسە، كندی ذهنندە دوشونور. بوش قفاسندە یرلشدیرر. چونكە خارجدە شریكڭ یری یوقدر. او حالدە او قفاسز، كندی ألیلە كندی أوینی ییقار.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! اللّٰهە توكّل ایدنە اللّٰه كافیدر. اللّٰه، كامل مطلق اولدیغندن لِذَاتِەٖ محبوبدر. اللّٰه، موجد و واجب الوجود اولدیغندن قربیّتندە وجود نورلری، بُعْدیتندە عدم ظلمتلری واردر. اللّٰه، ملجأ و منجأدر. كائناتدن كوسمش، دنیا زینتندن اوصانمش و وجوددن بیقمش اولان روحلرە ملجأ و منجأدر. اللّٰه باقیدر. عالمڭ بقاسی آنجق اونڭ بقاسیلەدر. اللّٰه مالكدر. سندەكی ملكنی سنڭ ایچون صاقلامق اوزرە سندن آلیر. اللّٰه، غنی و مغنیدر. هر شیئڭ آناختاری اوندەدر.

بر انسان اللّٰهە خالص بر عبد اولورسە، اللّٰهڭ ملكی اولان كائنات اونڭ ملكی كبی اولور.