[قرآن كریمڭ دریای كبیرندن ]

[بر حَبَابْ]

خُدَایِ پُرْكَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْرَا مٖی خَرَدْ اَزْ تُو

بَرَایِ تُو نِكَهْ دَارَدْ بَهَایِ بٖی كِرَانْ دَادَە

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ

(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ )

اِعْلَمْ، ای ذكر ایدن و نماز قیلان قرداش!

سنڭ [اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ] و 〚اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ〛 كبی مبارك كلمەلرلە اعلان ایتدیگڭ بر حكم و ادّعا ایتدیگڭ بر دعوا و اشهاد ایتدیگڭ بر اعتقاد، لسانڭدن چیقار چیقماز میلیونلرلە مؤمنلرڭ تصدیق و شهادتلرینە اقتران ایدر.

و كذا، اسلامیتڭ حق و حقیقت اولدیغنە و حكملرینڭ طوغری و صادق اولدیغنە دلالت ایدن بتون دلیللر، شاهدلر، برهانلر، سنڭ او دعواڭ و او اعتقادڭ حق اولدیغنە دلالت ایدرلر.

و كذا، سویلەدیگڭ او مبارك و مقدّس كلاملرە پك بیوك یُمُنلر، فیضلر و بركتلر طرف الٰهیدن ترتّب ایدر.

و كذا، جمهور مؤمنین و موحّدینڭ او كلمات مباركەدن قلبًا ذوق ایتدكلری ماء الحیاتی و شراب جنّتی، او مقدّس مشربەلردن سن دە ایچرسڭ.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قواعد اصولیەدندركە، بر مسئلە حقّندە اثبات ایدنڭ سوزی، نفی ایدنڭ سوزینە مرجّحدر. چونكە اثبات ایدنڭ یاردیمجیلری واردر. سوزندە قوّت اولور. نفی ایدنڭ یاردیمجیسی اولمدیغندن تك قالیر. سوزندە قوّت اولماز. حتّی بیڭ آدم بر شیئی نفی ایدرسە، بر آدم كبیدر. بیڭ آدم دە اثبات ایدرسە، اثبات ایدنلرڭ هر بریسی بیڭ آدم اولور. چونكە هپسی بر شیئە باقییورلر و بر نقطەیە پارماق باصییورلر، بربرینی تقویە ایدییورلر. نفی ایدنلر بربرینی تقویە ایدەمییورلر. هر بریسی تكر تكر قالیرلر.

مثلا، بیڭ پنجرەدن بر ییلدیزی كوروب اثبات ایدن بیڭ آدمڭ هر بریسی اوتەكیسنە یاردیمجی اولور. بربرینڭ سوزلرینی تقویە ایدرلر. چونكە او بیڭ آدم، پارماقلە اشارت ایدر كبی او شیئی اثبات ایدییورلر. نفی ایدنلر اویلە دگلدر. چونكە نفی ایچون سبب لازمدر. سببلر دە آیری آیری اولور. مثلا كیمی، "كوزمدە ضعفیت وار، كورەمدم" دیر. كیمی، "أویمزدە پنجرە یوق" دیر. كیمی، "صوغوقدن باشمی قالدیرامدم" دیر و هكذا. هر بریسی نفینە و مدّعاسنە آیری بر سبب كوستردیگندن، كندیلرنجە ییلدیزڭ بولونمامەسی، نفس الامردە ییلدیزڭ بولونمامسنە دلالت ایتمز. بربرینە یاردیمجی اولامازلر.

بناءً علیه بر مسئلۀ ایمانیەنڭ نفی حقّندە اهل ضلالتڭ اتّفاقلری، خبر واحد حكمندەدر. تأثیری یوقدر. امّا اهل هدایتڭ مسائل ایمانیەدە اولان سوزلری، هر بریسی اوتەكیسنە یاردیمجیدر، بربرینی تقویە ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! بر كلّ نە شیئە محتاج ایسە، جزئی دە اوڭا محتاجدر. مثلا بر شجرەنڭ میدانە كلمەسی ایچون نە لازم ایسە، بر میوەنڭ وجودینە دە لازمدر. اویلە ایسە، میوەنڭ خالقی اولان، شجرەنڭ دە خالقی اولور. حتّی ارضڭ و شجرۀ خلقتڭ دە خالقی، او خالق اولاجقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ایكی طرفی بربرندن غایت اوزاق بر مسئلە واركە، هر بر طرفی بر چكردك كبی سنبل ویرمشدر، آغاچ اولمشدر، دال بوداق صالمشدر. بویلە بر مسئلە اوزرینە شكوك و اوهامڭ قونمامەسی لازمدر. چونكە بر چكردك دیگر چكردكلە، چكردك اولارق طوپراق آلتندە قالدقلری مدّتجە التباس ایدیلەبیلیر. امّا آغاچ اولدقدن و میوە ویردكدن صوڭرە شك ایدرسەڭ، بتون میوەلر سنڭ علیهڭدە شهادت ایدرلر. اگر "بو باشقە چكردكدر" دییە توهّم ایتسەڭ، كذا او آغاجڭ بتون میوەلری سنی تكذیب ایدرلر. ألما آغاجنە انقلاب ایتمش بر چكردگی، حَنْظَلَە آغاجنڭ چكردگی فرض ایتمك، آنجق توهّملە ممكندر. ویا بتون ألمالرڭ حنظلەیە تبدیل ایدیلمش اولمەسیلە ممكندركە، بو دە محالدر.

بناءً علیه، نبوّت اویلە بر چكردكدركە، اسلامیت شجرەسی بتون ثمراتیلە و چیچكلریلە او چكردكدن چیقمشدر. قرآن دخی سیّار ییلدیزلری میوەلری یاپان بر كونش كبی، اسلامیتڭ اون بر ركننی انتاج ایتمشدر. عجبا بو جهان بها ثمرەلرە باقوب كوردكدن صوڭرە، چكردگندە شبهە و تردّد یری قالیرمی؟ حاشا و كلّا!

اِعْلَمْ ایّها العزیز! طاووس قوشی كبی پك كوزل بر قوش، یومورطەدن چیقار، تكامل ایدر. سمالردە طَیَرَانە باشلار. آفاق عالمدە شهرت قزاندقدن صوڭرە، یردە قالان یومورطەسنڭ قابوغی ایچریسندە او قوشڭ كوزللگنی و كمالاتنی و ترقّیاتنی آرایوب بولمق ایستەین آدمڭ احمق اولدیغندە شبهە یوقدر. بناءً علیه، تاریخلرڭ نقل ایتدكلری پیغمبریمز علیە الصّلاة والسّلامڭ بدایت حیاتنە مادّی و صوری و سطحی بر نظرلە باقان بر آدم، پیغمبر علیە الصّلاة والسّلامڭ شخصیّت معنویەسنی ادراك ایدەمز. و درجۀ قیمتنە واصل اولاماز و اولاشاماز. آنجق بدایت حیاتنە و لوازم بشریتنە و احوال ظاهریسنە اینجە بر قشر، نازك بر قابوق نظریلە باقمەلیدركە، او قشر ایچریسندن ایكی عالمڭ كونشی، شجرۀ طوبا كبی شجرۀ محمّدیە علیە الصّلاة والسّلام چیقمشدر. فیض الٰهی ایلە صولانمش و فضل ربّانی ایلە تكامل ایتمشدر.

بناءً علیه، نبیّ ذیشان علیە الصّلاة والسّلامڭ مبدأ حیاتنە عائد احوال صوریەسندن ضعیف بر شی ایشیتیلدیگی وقت، اوستندە طورمامەلیدر. درحال باشنی قالدیروب، اطراف عالمە نشر ایتدیگی نورلرە باقمەلیدر.

مع هذا، پیغمبر ذیشان علیە الصّلاة والسّلامڭ مبدأ حیاتنە شك و شبهە ایلە باقان آدم، هر حالدە مصدر ایلە مظهری، منبع ایلە معكسی، ذاتی ایلە تجلّی آرالرینی فرق ایدەمەمش، بو یوزدن شبهەیە دوشمشدر.

اوت، نبیّ ذیشان علیە الصّلاة والسّلام تجلّیات الٰهیەیە مظهر و معكسدر. مصدر و منبع دگلدر. چونكە او ذاتؐ، یالڭز عبددر. و عبادتجە هركسدن ایلریدر. دیمك بو قدر كورونن ترقیاتِ كمالات، اونڭ ذاتی مالی دگلدر. آنجق رحمان رحیم طرفندن ویریلن تجلّیلردر.

اوّلجە بیان ایدیلدیگی كبی، هیچ بر شی هیچ بر ذرّەیە بیلە معنای اسمیلە مصدر اولاماز. امّا بر ذرّە، معنای حرفیلە سمانڭ ییلدیزلرینە مظهر اولور. یالڭز غفلت ایلە او ذرّەنڭ مصدر اولدیغی ظن ایدیلەرك باقیلدیغندن، صنعت الٰهیەیی طاغوتی بر طبیعتە مال ایدرلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! دعالر، توحید و عبادتڭ اسرارینە نمونەدر. توحید و عبادتدە بیلینمسی و اعتقاد ایدیلمسی لازم اولدیغی كبی.. دعا ایدن كیمسە دە، قلبندە طولاشان آرزو و ایستكلرینی جناب حقّڭ ایشیتدیگنە و ویرمگە قادر اولدیغنە اعتقاد ایتملیدر. بو اعتقاد اللّٰهڭ هر شیئی بیلدیگنی و هر شیئە قادر اولدیغنی استلزام ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! شو عالمی ضیالاندیران شمسڭ، بر سینگڭ كوزینە تجلّی ایلە كیروب ایشیقلاندیرمسی ممكندر. فقط آتشدن بر قیغیلجیمڭ او سینگڭ كوزینە كیروب تنویر ایتمسی ممكن دگلدر. چونكە قیغیلجیم كوزی پاتلاتیر.

كذالك، بر ذرّە، شمس ازلینڭ تجلّیسنە مظهر اولور، فقط مؤثّر حقیقی یە ظرف اولاماز.

اِعْلَمْ ای مغرور، متكبّر، متمرّد نفس! سن اویلە بر ضعفیت و عجزلك، فقیرلك و مسكینلك كبی حاللرە مَحلسڭكە، جگرلریڭە یاپیشان و چوق بیوتولدكدن صوڭرە آنجق كورولەبیلن بر میكروبە مقاومت ایدەمزسڭ. چونكە او میكروپ سنی هر وقت یرە سرر، ئولدیرر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! خَرْدَلَە تعبیر ایدیلن بر داری حبّەسی حكمندە اولان قوّۀ حافظەنڭ احاطە ایتدیگی میداندە كزینتیلر یاپیلیركن، او خَرْدَلَە قدر قوّۀ حافظە او قدر بیوك بر صحرایە انقلاب ایدركە، كزمكلە بیتمز بر شكل آلیر. عجبا او خردلەنڭ ایچندەكی میدانی بیتیرەمەین، او خردلەنڭ دائرەسنی نە صورتلە بیتیرەجكدر؟ عقلڭ نظرندە خردلەنڭ وضعیتی بویلە اولسە، عقلڭ كزدیگی دائرە ناصلدر؟ عقل دە دنیایی یوتار. فسبحان اللّٰه! جناب حق خردلەیی عقل ایچون دنیا كبی یاپمش. دنیایی دە عقل ایچون خَرْدَلَە كبی یاپمشدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانلرڭ اڭ بیوك ظلملرندن بری دە شودركە، بیوك بر جماعتڭ مساعیسنە ترتّب ایدن حسناتی نتیجە ویرن ثمراتی بر شخصە اسناد ایدرلر. و اوڭا مال ایدرلر. بو ظلمدە بر شرك خفی واردر. چونكە بر جماعتڭ جزء اختیاریلریلە كسب ایتدكلری محصولاتی بر شخصە عطف ایتمك، او شخصڭ، ایجاد درجەسندە خارق العادە بر قدرتە مالك اولدیغنە دلالت ایدر. حتّی اسكی یونانلیلرڭ، وَثَنٖیلرڭ آلهەلری، بویلە ظالمانە تصوّرات شیطانیە محصولیدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! ذكر ایدن آدمڭ فیض الٰهی یی جلب ایدن مختلف لطیفەلری واردر. بر قسمی قلب و عقلڭ شعورینە باغلیدر. بر قسمی دە شعورسزدر. یعنی شعورلرە تابع دگلدر. (مِنْ حَیْثُ لَا یَشْعُرُ) حصولە كلیر. بناءً علیه غفلتلە یاپیلان ذكرلر دخی فیضدن خالی دگلدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حق انسانی پك عجیب بر تركیبدە خلق ایتمشدر. انسانڭ كثرت ایچندە وحدتی، تركیب ایچندە بساطتی، جماعت ایچندە فردیّتی واردر. احتوا ایتدیگی اعضا، حواس و لطائفڭ هر بریسی ایچون مستقل لذّتلر و ألملر اولدیغی كبی.. آرالرندە كورولن سرعت تعاون و امداددن آڭلاشیلدیغی اوزرە، هر بریسی آرقداشلرینڭ لذّتلرندن، ألملرندن و تأثّراتلرندن حصّەلرینی آلییورلر. بو خلقت سایەسندە، انسان اگر عبودیت یولنە كیدرسە، بتون لذّتلرڭ، نعمتلرڭ، كمالات نوعلرینڭ برر قسملرینە مظهر اولمغە شایاندر. و كذا، انانیت یولنی تعقیب ایدرسە، چشید چشید ألملرە و عذابلرە محل اولمغە مستحقدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كلمۀ توحیدڭ تكرار ایلە ذكرینە دوام ایتمك، قلبی پك چوق شیلرلە باغلایان باغلری و ایپلری قیرمق ایچوندر. و نفسڭ طاپاجق درجەدە صنم اتّخاذ ایتدیگی محبوبلرندن یوزینی چویرتمكدر. مع هذا، ذاكر اولان ذاتدە بولونان حاسّە و لطیفەلرڭ آیری آیری توحیدلری اولدیغنە اشارت اولدیغی كبی، او حاسّە و لطیفەلرڭ دە كندیلرینە مناسب شریكلریلە اولان علاقەلرینی كسمك ایچوندر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ بر اقرباسنە اوقودیغی بر فاتحۀ شریفەدن حاصل اولان ثوابدن استفادە ایتمكدە، بر ایلە بیڭ مساویدر. ناصلكە آغیزدن چیقان بر لفظڭ ایشیدیلمەسندە، بر فرد ایلە بر جماعت بر اولور. چونكە لطیف شیلر، مطبعە كبیدر. استنساخ ایدیلن بر كلمەدن بیڭلر كلمە چیقار. و كذا، نورانی شیلردە وحدت ایلە برابر تكثّر اولدیغنە اشارتدر. یعنی نورانی بر شیدن حاصل اولان ثوابدن استفادە جهتندە، بر روح ایلە بیڭلر روح مساوی بولوندیغنە و اوقونان بر فاتحۀ شریفەنڭ حاصل اولان ثوابنڭ هدیە ایدیلمەسندە، بر روح ایلە بیڭلر روح بر اولدیغنە و ثوابنڭ هر بر روحە عینًا واصل اولاجغنە بر اشارتدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! نبیّ ذیشان علیە الصّلاة والسّلامە ویریلن مقام محمود، الٰهی بر مائدە و ربّانی بر سفرە حكمندەدر. اوت، توزیع ایدیلن لطفلر، فیضلر، نعمتلر او سفرەدن آقییور. رسول ذیشان علیە الصّلاة والسّلامە اوقونان صلوات شریفەلر، او سفرەیە ایدیلن دعوتە اجابتدر. و كذا، صلوات شریفەیی كتیرن آدم، ذات پیغمبری علیە الصّلاة والسّلامی بر صفتلە توصیف ایتدیگی زمان، او صفتڭ نرەیە تعلّق ایتدیگنی دوشونسونكە، تكرار تكرار صلوات كتیرمگە شوقی اولسون.

اِعْلَمْ ای دین عالمی! "اجرتم آز، علممە رغبت یوق" دییە محزون اولما. چونكە مكافات دنیویّە احتیاجە باقار. قیمت ذاتیەیە باقماز. مزیّت ذاتیە ایسە، مكافات اخرویّەیە ناظردر. اویلە ایسە، ذاتی اولان مزیتڭی مكافات اخرویّەیە صاقلا. برقاچ غروشلق دنیا متاعنە صاتما.

اِعْلَمْ، ای خطابت عمومیّە صفتی ایلە و غزتە لسانیلە قونفرانس ویرن محرّر! سنڭ كندی نفسڭی آشاغی كوسترمگە و ندامت ایدوب قصورلریڭی اعلان ایتمەیە حقّڭ وار. فقط شعائر اسلامیەیە ضد و مخالف اولان هرزەلرلە اسلامیتی لكەلندیرمگە قطعیًّا حقّڭ یوق.

سنی كیم توكیل ایتمشدر؟ فتوایی نرەدن آلییورسڭ؟ هانكی حقّە بناءً ملّتڭ نامنە، امّتڭ حسابنە، اسلامیت حقّندە هذیانلری صاوورارق ضلالتڭی نشر و اعلان ایدییورسڭ؟ ملّتی و امّتی كندڭ كبی ضالّ ظن ایتمە. ضلالتڭی كیمە صاتییورسڭ؟ بوراسی اسلام مملكتیدر. یهودی مملكتی دگلدر. جمهور مؤمنینڭ قبول ایتمدیگی بر شیئی غزتە ایلە اعلان ایتمك، ملّتی ضلالتە دعوتدر. حقوق امّتە تجاوزدر. بر آدمڭ حقوقنە تجاوزە جواز قانونی اولمدیغی حالدە، قوجە بر ملّتڭ، بلكە عالم اسلامڭ حقوقنە هانكی جسارتلە تجاوز ایدییورسڭ؟ صوص! آغزیڭی قاپات!

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كافرلرڭ مسلمانلرە و اهل ایمانە و اهل قرآنە دوشمان اولمەلری، كفرڭ اقتضاسندندر. چونكە كفر ایمانە ضددر. مع هذا، قرآن، كافرلری و آباء و اجدادلرینی اعدام ابدی ایلە محكوم ایتمشدر.

بناءً علیه مسلمانلرلە الفت و محبّتلری ممكن اولمایان كافرلرە محبّت بوشە كیدر. اونلرڭ محبّتیلە قارشیلاشیلاماز. اونلردن مدد بكلنیلەمز. آنجق اونلرە قارشو [حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖیلُ] دییە جناب حقّە التجا ایتمك لازمدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! كافرلرڭ مدنیّتی ایلە مؤمنلرڭ مدنیّتی آراسندەكی فرق شودر:

[برنجیسی] مدنیّت لباسنی كییمش قورقونچ بر وحشتدر. ظاهری پارلار، باطنی یاقار.. طیشی سوس، ایچی پیس.. صورتی مأنوس، سیرتی معكوس بر شیطاندر.

[ایكنجیسی] باطنی نور، ظاهری رحمت.. ایچی محبّت، طیشی اخوّت.. صورتی معاونت، سیرتی شفقت، جاذبەدار بر ملكدر.

اوت، مؤمن اولان كیمسە، ایمان و توحید اقتضاسیلە، كائناتە بر مهد اخوّت نظریلە باقدیغی كبی.. بتون مخلوقاتی، بالخاصّە انسانلری، بالخاصّە مسلمانلری بربریلە باغلایان ایپی دە آنجق اخوّتدر. چونكە ایمان، بتون مؤمنلری بر بابانڭ جناح شفقتی آلتندە یاشایان قرداشلر كبی قرداش عد ایدر.

كفر ایسە، اویلە شدید بر برودتدركە، قرداشلری بیلە قرداشلقدن چیقاریر. و بتون اشیادە بر نوع اجنبیلك تخومنی أكر. و هر شیئی هر شیئە دوشمان یاپار. اوت، حمیّت ملّیەلرندە بر اخوّت وارسە دە موقّتدر. بو اخوّت دە، ازلی و ابدی افتراق و فراق ایلە متّصل و محدوددر. امّا كافرلرڭ مدنیتندە كورولن محاسن و یوكسك ترقّیات و صنایع ایسە، بونلرڭ تمامًا مدنیّت اسلامیەدن و قرآنڭ ارشاداتندن و ادیان سماویّەدن انعكاس و اقتباس ایدیلدیگی، لمعات ایلە سنوحات نامندەكی اثرلرمدە ایستەنیلدیگی كبی ایضاح و اثبات ایدیلمشدر.

(فَرَاجِعْهُمَا تَرٰی فٖیهِمَٓا اَمْرًا عَظٖیمًا تَغَافَلَ عَنْهُ النَّاسُ)

اِعْلَمْ ایّها العزیز! مسائل دینیەدن اولان اجتهاد قاپوسی آچیقدر. فقط شو زماندە اورایە كیرمگە (آلتی مانع) واردر.

[برنجیسی] ناصلكە قیشدە، فیرطینەلرڭ شدّتلی اولدیغی بر وقتدە، طار دلیكلر دخی سد ایدیلیر. یڭی قاپولر آچمق، هیچ بر جهتلە كار عقل دگل. هم ناصلكە، بیوك بر سیلڭ هجومندە تعمیر ایچون دیوارلردە دلیكلر آچمق، غرق اولمغە وسیلەدر. اویلە دە، شو منكَرات زمانندە و عادات اجانبڭ استیلاسی آنندە و بدعەلرڭ كثرتی وقتندە و ضلالتڭ تخریباتی هنگامندە، اجتهاد نامیلە قصر اسلامیتدن یڭی قاپولر آچوب، دیوارلرندن مخرّبلرڭ كیرمەسنە وسیلە اولاجق اولان دلیكلر آچمق، اسلامیتە جنایتدر.

[ایكنجیسی] دینڭ ضروریاتیكە، اجتهاد اونلرە كیرەمز. چونكە قطعی و معیّندرلر. هم او ضروریات، قُوتْ و غدا حكمندەدرلر. شو زماندە تركە اوغرایورلر و تزلزلدەدرلر. و بتون همّت و غیرتی اونلرڭ اقامەسنە و احیاسنە صرف ایتمك لازم كلیركن، اسلامیتڭ نظریات قسمندە و سلفڭ اجتهادات صافیانە و خالصانەسیلە بتون زمانلرڭ حاجاتنە طار كلمەین افكارلری اولدیغی حالدە، اونلری بیراقوب، هوسكارانە یڭی اجتهادلر یاپمق، اسلامیتە بدعەكارانە بر خیانتدر.

[اوچنجیسی] هر زمانڭ انسانلرنجە قیمتلی عدّ ایدیلن و افكاری جلب ایدن جاذبەدار بر متاع مرغوب اولور. مثلا، بو زماندە اڭ رغبتلی و اڭ افتخارلی اولان، سیاستلە اشتغال و دنیا حیاتنی تأمین ایتمكدر.

سلف صالحین عصرندە و او زمان چارشوسندە اڭ مرغوب متاع، خالق سماوات و ارضڭ مرضیاتلرینی و بزدن آرزولرینی كلامندن استنباط ایتمك و نور نبوّت و قرآن ایلە قپاتیلمایاجق درجەدە آچیلان آخرت عالمندەكی سعادت ابدیەیی قزاندیرمق و وسائلنی الدە ایتمك ایدی. بو اعتبارلە او زمانلردە بتون فكرلر، قلبلر، روحلر مرضیّات الٰهیّەیی بیلمەیە و اوگرنمگە متوجّه ایدی. بونڭ ایچون استعداد و اقتداری اولانلر، او زمانلردە وقوعە كلن احوالدن و وقوعاتدن و محاوراتدن درس آلیرلردی. و اجتهادلرە زمین تشكیل ایدن یوكسك استعدادلر وجودە كلیردی.

شیمدی ایسە، فكرلرڭ و قلبلرڭ تشتّتی، عنایت و همتلرڭ ضعفیّتی، انسانلرڭ سیاست و فلسفەیە ابتلا و رغبتلری یوزندن بتون استعدادلر فنون حاضرەیە و حیات دنیویەیە متوجّهدر. احكام دینیەیە صرف ایدیلەجك مستقیم بر اجتهاد یوقدر.

[دردنجیسی] اجتهاد قاپوسندن اسلامیتە كیروب مسائلی كنیشلندیرمگە میل ایدن آدمڭ مقصدی، ضروریاتە امتثال ایلە تقوی و كمالە مظهریت ایسە، چوق كوزلدر. امّا ضروریاتی ترك ایدن و حیات دنیویەیی حیات اخرویەیە ترجیح ایدن آدم ایسە، اونڭ اجتهادە میلی، میل التّخریبدر. تكلیفدن چیقوب قاچمق ایچون بر یول بولمقدر.

[بشنجیسی] هر شیئڭ و هر حكمڭ وجودە كلمەسی بر علّتە بناءً اولدیغی كبی، بر مصلحتە دخی تابعدر. فقط مصلحت علّت دگلدر. آنجق ترجیح ایدیجی بر حكمتدر. بو زمانڭ افكاری، بالذّات سعادت دنیویەیە متوجّهدر. شریعتڭ نظری ایسە، بالذّات سعادت اخرویەیە متوجّهدر. هم بالطّبع دنیایە دە ناظردر. چونكە دنیا آخرتە وسیلەدر.

عمومی بر بلیّە اولان و ناسڭ مبتلا اولدیغی چوق ایشلر واركە، ضروریاتدن اولمشدر. او كبی ایشلر سوء اختیار ایلە غیر مشروع میللردن طوغمش اولدقلرندن، محظوراتی اباحە ایدن ضروریاتدن دگلدر. و رخصت و مساعدۀ شرعیەنڭ شمولنە داخل اولاماز. مثلا بر آدم، سٓوء اختیاریلە حرام بر طرزدە كندینی سرخوش ایتسە، حال سكردە یاپدیغی تصرّفاتدە معذور اولاماز. بو زماندە بو كبی اجتهادلر سماوی دگل، آنجق ارضی اجتهادلردر. بو كبی اجتهادلرلە خالق سماوات و ارضڭ حكملرندە یاپیلان تصرّفات مردوددر.

مثلا بعض غافللر، خطبەنڭ توركجە اوقونمەسنی استحسان ایدییورلر. خلقڭ، بالخاصّە سیاسی احوالدن خبرلری اولسون ایستەیورلر. حالبوكە بو كبی سیاسی احوال یالاندن، حیلەدن، شیطانی فكرلردن خالی دگلدر. خطبە مقامی ایسە، احكام الٰهیّەنڭ تبلیغی ایچون اتّخاذ ایدیلمش بر مقامدر.

[سؤٓال؟] عوام ناس عربیدن خبردار دگلدر، فهم ایدەمزلر.

[الجواب] عوام ناس، ضروریات و مسلّمات دینیەیە محتاجدر. و خطبە مقامی دە بو كبی حكملرڭ تبلیغی ایچوندر. بو حكملر كسوۀ عربیە ایچندە تفصیلاً دگلسە دە، اجمالًا عوام ناسە معلومدر و معروفدر. مع هذا، لسان عربیدە بولونان شهامت، یوكسكلك، مزیت، سطوت دیگر لسانلردە یوقدر.

اِعْلَمْ، ای غفلتە بورونمش، صاغیر و كور اولارق ظلمتلر ایچندە اسبابە عبادت ایدن احمقلر! جناب حقّڭ وجوب وجودینە و وحدتنە، كائناتڭ و مركّبات و ذرّاتنڭ اللی بش وجهلە یاپدقلری شهادتلرڭ بر وجهنی یازاجغم. شویلەكە:

اشیانڭ ایجادی، كرك نفسلرینە و كرك اسبابە اولان اسنادی، حیرت و استغرابی موجبدر. بو دە رد و انكاری ایجاب ایدر. بو دخی ضلالتلری انتاج ایدر. بو حال ایسە اضطرابات روحیە و تشوّشات عقلیەیە سبب اولور. بو دە روحلری و عقللری فرار ایتدیرمكلە، واجب الوجودە التجا ایتمەیە مجبور ایدر. زیرا هر مشكلات، اونڭ قدرتیلە حلّ اولور. و آچیلماز دوگوملر، اونڭ ارادەسیلە آچیلیر. و قلبلر اونڭ ذكریلە مطمئن اولور.

بو حقیقتی شویلە بر موازنە ایلە ایضاح ایدەجگم. شویلەكە: موجوداتڭ فاعلی، یعنی اشیایی وجودە كتیرن، یا واجب الوجود و واحددر. ویاخود ممكن و كثیردر. فاعل، واجب و واحد اولدیغی تقدیردە، نە كلفت وار، نە دە غرابت وار. اولسە بیلە وهمی اولور. اسبابە اسناد ایدیلدیگی تقدیردە، كلفت و غرابت وهمیلكدن چیقار. قطعی و حقیقی بر شكلدە تحقّق ایدر. چونكە قصور و ضعفیّتدن خالی اولمایان اسباب كثیرەدن هیچ بر سبب، بر مسبَّبی اوموزینە آلوب قالدیراماز. و بر شیئڭ ایجادندە غیر متناهی اسبابڭ اشتراكی لازمدر. مثلا، بال آریسی هر شیلە علاقەدار اولدیغندن، اگر بال آریسنڭ ایجادی اسبابە اسناد ایدیلیرسە، سماوات و ارضڭ ایجادە اشتراكلری لازمدر.

مع هذا، كثرتڭ واحددن صدوری، واحدڭ كثرتدن صدوری قدر زحمتلی دگلدر، داها قولایدر. مثلا، بر قوماندانڭ افراد كثیرەیە ویردیگی انتظامی و یاپدیردیغی ایشلری، او افراد كثیرە كندی باشلرینە یاپمق ایستەسەلر، بیوك بر مشكلاتدن صوڭرە یاپابیلیرلر.

بونڭلە برابر، ایجادڭ اسبابە اسنادندە لایعد كلفت و غرابت اولمقلە برابر، پك چوق محالاتە زمین تشكیل ایدر.

او محالات كثیرەدن [بریسی] هر بر ذرّەدە واجب الوجودڭ صفتلرینڭ بولوندیغی فرض ایدیلمك لازمدر.

[ایكنجیسی] الوهیّتدە غیر متناهی شریكلرڭ اشتراكی لازم كلیر.

[اوچنجیسی] هر بر ذرّەنڭ هم حاكم، هم محكوم اولمسی لازم كلیر. قبّەلی بنالردە بربرینە طیانمقلە دوشمكدن قورتولان طاشلر كبی.

[دردنجیسی] شعور، ارادە و قدرت كبی صفتلرڭ هر ذرّەدە بولونمسی لازم كلیر. چونكە حسن صنعت، بو صفتلری اقتضا ایدر. شو حقیقتی ایضاح ایچون برقاچ مثال سویلەیەجگز.

(برنجیسی) شمس، شفّافیت سرّیلە، شیشەجكلرڭ ذرّەلرندە، ارضڭ دڭزلرندە، سماواتڭ سیّارەلرندە مساوات اوزرە تجلّی ایدر.

(ایكنجیسی) مقابلە سرّیلە، مركزدەكی بر لامبەنڭ دائرەیی تشكیل ایدن آیینەلرە نسبت انعكاسی بردر.

(اوچنجیسی) نوردن ویا نورانی بر شیدن تنوّر ایتمك ویا ضیا آلمق خصوصندە بر ایلە بیڭ بردر. نورانینڭ اقتضاسی اویلەدر.

(دردنجیسی) موازنە سرّیلە، بر ترازونڭ ایكی كفەسندە ایكی جویز ویاخود دە ایكی كونش بولونسە، هانكی كفەسنە بر شی علاوە ایدیلیرسە، بریسی آشاغی اینر، دیگری هوایە قالقار.

(بشنجیسی) بیوك بر سفینە ایلە غایت كوچك بر سفینەیی سوق و تحریك خصوصندە فرق یوقدر. قاپدان، ایستر چوجق اولسون، ایستر بیوك اولسون. چونكە انتظام واردر.

(آلتنجیسی) حیوان ناطق كبی بر ماهیت مجرّدەنڭ، كوچك و بیوك افرادینە نسبتی بردر. خلاصە، قلیل ایلە كثیر، كوچك ایلە بیوك آراسندە بر شیء واحدە اسنادلرندە تفاوت اولمدیغی و امكان دائرەسندە اولدیغی شو مثاللر ایلە توضّح ایتمشدر.

بناءً علیه، اشیادە بولونان انتظام، موازنە، أوامر تكوینیەیە قارشو امتثال، اطاعت، قدرت ازلیەنڭ نورانیتی، اشیانڭ ایچ یوزینڭ شفّافیّتی كبی سرلردن طولایی، بر سینكلە ارضڭ احیاسی، بر آغاچلە سماواتڭ ایجادی، بر ذرّە ایلە كونشڭ یارادیلیشی واجب الوجودە نسبتلە مساویدر. اوت، مساوات و عدم تفاوتی كوز ایلە كورویورز. باق، ماهیّتی مجهول و معجزاتیلە معلوم اولان قدرت ازلیەنڭ بالخاصّە میوەلر و سبزەلردەكی نقشلری، صنعتلری اسبابە حوالە ایدیلیرسە، اسباب آلتندە ازیلەجكدر.

الحاصل: حیاتٖی و وجودٖی، نورانٖی اولان شیلرڭ ایجادندە [اوچ نقطە] وار.

[برنجی نقطە] قدرتڭ امور خسیسە ایلە ظاهرًا مباشرتی كورونمەمك ایچون، پردە اولمق اوزرە اسباب وضع ایدیلمشدر.

[ایكنجی نقطە] حیات، وجود و نورڭ طیشلری كبی ایچلری دە شفّاف اولدیغندن، كثیف پردەلر حكمندە اولان اسباب وضع ایدیلمەمشدر. یالڭز پك اینجە پردەلری آڭدیران وسائط وارسە دە، آلتندە دست قدرت كورونور.

[اوچنجی نقطە] قدرت ازلیەنڭ تأثیرندە و تصنیعندە كلفت یوقدر. اوت، بر اینجیر چكردگندن قوجە بر اینجیر آغاجنی و قوجە بر قاوونی اینجە بر صاپە باغلایوب چیقاران قدرتە هیچ بر شی آغیر كلمز. بویلە معجزاتیلە معلوم اولان قدرت صاحبنڭ وجودی و ظهوری، كائناتڭ وجودندن و ظهورندن داها ظاهردر. چونكە هر بر مصنوع، كندی نفسنە برقاچ وجهلە عینًا دلالت ایدر. فقط صانعنە هم عینًا، هم عقلاً چوق وجهلرلە دلالت ایدر. و هانكی بر مصنوعڭ وجودی اسبابدن ایستەنیلیرسە، بتون اسباب طوپلانوب بربرلرینە یاردیملری اولسە بیلە، او مصنوعڭ بڭزرینی یاپامازلر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسانڭ عقل و فكر میدانی اویلە بر وسعتدەدركە، احاطەسی ممكن دگلدر. و او قدر طاردركە، ایگنەیە محل اولاماز. اوت، بعضًا اولور، ذرّە ایچندە دونر، قطرە ایچندە یوزر، بر نقطەدە حپس اولور. بعضًا دە اولور، عالمی بر قارپوز كبی النە آلیر و كائناتی مسافر كتیریر، عقل اوطەسندە مسافر ایدر. بعضًا دە او قدر حدّینی تجاوز ایدر، یوكسگە چیقاركە، واجب الوجودی كورمگە چالیشیر. بعضًا دە كوچولور، ذرّەیە بڭزر. بعضًا دە سماوات قدر بویور. بعضًا دە بر قطرەیە كیرر. بعضًا دە فطرت و خلقتی ایچنە آلیر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! جناب حقّڭ انسانە ویردیگی نعمتلر، ایستر آفاقی اولسون، ایستر انفسی اولسون، بعض شرائط آلتندە انسانە كلیر، وصول بولور. مثلا ضیا، هوا، غدا، صوت، صدا كبی نعمتلردن انسانڭ استفادە ایدەبیلمەسی، آنجق كوز، قولاق، آغیز، بورون كبی وسائطڭ آچیلمەسیلە اولور. بو وسائط، اللّٰهڭ خلق و ایجادیلە اولور.

انسانڭ كسب و اختیارندە اولان، یالڭز او وسائطی آچمقدر.

بناءً علیه او نعمتلری یولدە بولمش كبی صاحبسز، حسابسز اولدیغنی ظن ایتمە. او نعمتلر، آنجق منعم حقیقینڭ قصدی ایلە كلیر. انسان دە اختیاریلە آلیر. صوڭرە احتیاجە كورە انعام ایدنڭ ارادەسیلە بدنندە انتشار ایدر.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! هر هانكی بر شیئڭ صوڭی و آخری، انتظام و كوزللكجە اوّلندن آشاغی اولمدیغی كبی.. ظاهری و صورتی دە، صنعت و حكمتجە كوزللكدە باطنندن آشاغی دگلدر. اویلە ایسە، اشیانڭ ایچ یوزلرینی و نهایتلرینی صاحبسز ظن ایدوب تصادفلرە حوالە ایتمە. چیچك ایلە چیچكدن چیقان میوەدەكی اثر صنعت و حكمت، چكردك ایلە چكردكدن چیقان فیلیزڭ اثر صنعت و نقشندن آشاغی دگلدر. بناءً علیه صانع ذوالجلال هم اوّلدر، هم آخر. هم ظاهردر، هم باطن. 〚وَهُوَ السَّمٖیعُ الْعَلٖیمُ〛 در.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآنڭ اعجازی، تحریفنە بر سددر. اوت، مادام قرآن معجزەدر. بشر اونڭ تقلیدینی یاپاماز. آیتلری باشقە كلاملرلە تبدیل ایدیلمك صورتیلە تحریف و تغییری ممكن دگلدر. چونكە مفسّرلر، مؤلّفلر، مترجملر محرّف اسلوبلرینی و كسوەلرینی آیاتڭ كسوەسیلە التباس ایتدیرەمزلر. آیتلردە اعجاز طامغەسی واردر. او طامغەنڭ آلتندە اولمایان كلاملر آیت عد ایدیلەمزلر. اویلە ایسە قرآندەكی اعجاز، تحریف و تغییری قبول ایتمز.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! قرآن كریم نعمتلری، آیتلری، دلیللری تعداد ایدركن 〚فَبِاَیِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ〛 آیت جلیلەسنی تكرار ایلە ذكر ایتمكدە اولدیغندن، شویلە بر دلالت واركە: جن و انسڭ اڭ چوق عصیانلرینی و اڭ شدید طغیانلرینی و اڭ عظیم كفرانلرینی تولید ایدن اویلە بر وضعیتلری واركە، نعمت ایچندە انعامی كورمییورلر. انعامی كورەمدكلرندن، منعم حقیقیدن غفلت ایدییورلر. منعمدن غفلتلری سائقەسیلە او نعمتلری اسبابە و تصادفە اسناد ایدییورلر. اللّٰهدن او نعمتلرڭ كلدیگنی تكذیب ایدییورلر.

بناءً علیه هر بر نعمتڭ بدایتندە مؤمن اولان كیمسە بسملەیی اونوتماسین، اوقوسون. و او نعمتڭ اللّٰهدن اولدیغنی بیلمكلە، كندیسی آنجق اللّٰهڭ اسمیلە، اللّٰهڭ حسابنە آلدیغنی بیلسین. اللّٰهە منّت و شكرانلە مقابلەدە بولونسون.

اِعْلَمْ ایّها العزیز! انسان قلبًا و فكرًا حقائق الٰهیەیە باقوب دوشوندیگی زمان، بالخاصّە نماز و عبادت اثناسندە كرك شیطان طرفندن، كرك نفسی طرفندن پك فنا، چركین وسوسەلر، خاطرەلر، سینكلر كبی قلبە و عقلە هجوم ایدرلر. بو كبی هوائی، وهمی و چركین شیلرڭ دفعیلە اوغراشان آدم، او وسوسەلرە مغلوب اولور. آنجق اونلری قاچیرمەنڭ چارەسی، مدافعەیی ترك ایتمكدر. اونلرلە اوغراشمامقدر. اوت، آریلرلە اوغراشیلدقجە اونلر هجوملرینی آرتیریرلر. اونلرە قاریشیلمادیغی تقدیردە، انسانی ترك ایدرلر، كیدرلر.

هم دە او كبی وسوسەلرڭ نە حقائق الٰهیەیە و نە دە سنڭ قلبڭە بر مضرّتی یوقدر. اوت، پیس بر مندیلڭ دلیكلرندن سمانڭ كونشنە و ییلدیزلرینە و جنّتڭ كلنە و چیچكلرینە باقیلیرسە، او دلیكلردەكی پیسلك، نە باقانە و نە دە باقیلانە بولاشماز. و فنا بر تأثیر ایتمز. [حاشیە]

اِعْلَمْ ایّهاالسّعید! نەدر بو غرور و نەدر بو غفلت؟ و نەدر بو حشمت و نەدر بو استغنا؟ و نەدر بو عظمت؟ سنڭ الڭدەكی اختیارڭ بر قیل قدردر. و اقتدارڭ بر ذرّە قدردر. حیاتڭ سوندی، آنجق بر شعلە قالدی. عمرڭ كچدی، شعورڭ سوندی، بر لمعە قالدی. شهرتڭ كیتدی، آنجق بر آن قالدی. زمانڭ كچدی، قبردن باشقە مكانڭ وارمی؟ چارەسز عجزیڭە و فقریڭە بر حد وارمی؟ امللرڭ نهایتسزدر. اجلڭ یاقیندر. بویلە عجزڭلە و فقرڭلە اقتدار و اختیاردن خالی بر انسانسڭ. نە اولاجق سنڭ حالڭ؟ خزائن رحمت صاحبی خالق رحمان رحیمە بویلە بر عجز ایلە، فقر ایلە اعتماد ایت. اودر هركسە نقطۀ استناد، اودر هر ضعیفە جهت استمداد.

[قلبە فارسی اولارق تخطّر ایدن بر مناجات]

هٰذِهِ الْمُنَاجَاتُ تَخَطَّرَتْ فِی الْقَلْبِ هٰكَذَا بِالْبَیَانِ الْفَارِسِیِّ [حاشیە]

یعنی بو مناجات، قلبە فارسی اولارق تخطّر ایتدیگندن، فارسی یازیلمشدر. اوّلجە مطبوع اولان [حَبَابْ] رسالەسندە درج ایدیلمشدی.

یَا رَبْ بَشَشْ جِهَتْ نَظَرْ مِیكَرْدَمْ دَرْدِ خُودْرَا دَرْمَانْ نَمِی دِیدَمْ

یا رب! توكّلسز، غفلتلە اقتدار و اختیاریمە طایانوب، دردیمە درمان آرامق ایچون جهات ستّە دینیلن آلتی جهتدە نظر كزدیردم. مع التّأسّف دردیمە درمان بولامدم. معنًا بڭا دینیلدیكە: [یتمزمی درد، درمان سڭا!]

دَرْ رَاسْتْ مِی دِیدَمْ كِە دِیرُوزْ مَزَارِ پَدَرِ مَنَسْتْ

اوت، غفلتلە صاغمدەكی كچمش زماندن تسلّی آلمق ایچون باقدم. فقط كوردمكە، دونكی كون پدریمڭ قبری و كچمش زمان اجدادیمڭ بر مزار اكبری صورتندە كوروندی. تسلّی یرینە وحشت ویردی. [حاشیە]

وَ دَرْ چَپْ دِیدَمْ كِە فَرْدَا قَبْرِ مَنَسْتْ

صوڭرە صولدەكی استقبالە باقدم، درمان بولامدم. بلكە یارینكی كون بنم قبرم.. و استقبال ایسە امثالمڭ و نسل آتینڭ بر قبر اكبری صورتندە كورونوب، انسیّت دگل، بلكە وحشت ویردی. [حاشیە]