ایشتە شو حقیقتی، شو آیت عظیمە، اهل شركڭ باشنە وورویور، طاغیتییور.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فٖیهِ شُرَكَٓاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیَانِ مَثَلًا اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا یَعْلَمُونَ ٭

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ

اللّٰهمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَٓائِنَاتِ وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ اٰمٖینَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ

اَللّٰهُمَّ یَٓا اَحَدُ یَا وَاحِدُ یَا صَمَدُ یَا مَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَحْدَهُ لَا شَرٖیكَ لَهُ یَا مَنْ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَیَا مَنْ هُوَ یُحْیٖی وَیُمٖیتُ یَا مَنْ بِیَدِهِ الْخَیْرُ یَا مَنْ هُوَ عَلٰی كُلِّ شَیْءٍ قَدٖیرٌ یَا مَنْ هُوَ اِلَیْهِ الْمَصٖیرُ

بِحَقِّ اَسْرَارِ هٰذِهِ الْكَلِمَاتِ اجْعَلْ مُسْتَنْسِخَ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَاَمْثَالَهُ مِنَ الْمُوَحِّدٖینَ الْكَامِلٖینَ وَمِنَ الصِّدٖیقٖینَ الْمُحَقِّقٖینَ وَمِنَ الْمُؤْمِنٖینَ الْمُتَّقٖینَ اٰمٖینَ ٭ اَللّٰهُمَّ بِسِرِّ اَحَدِیَّتِكَ اجْعَلْ قَلَمَ كَاتِبِ هٰذَا الْكِتَابِ نَاشِرًا لِاَسْرَارِ التَّوْحٖیدِ وَقَلْبَهُ مَظْهَرًا لِاَنْوَارِ الْاٖیمَانِ وَلِسَانَهُ نَاطِقًا بِحَقَٓائِقِ الْقُرْاٰنِ اٰمٖینَ اٰمٖینَ اٰمٖینَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ

یگرمی برنجی مكتوب سراج النّور مجموعەسنە كیردیگی ایچون بو مجموعەیە یازیلمامشدر.

[یگرمی ایكنجی مكتوب]

بِاسْمِهٖ

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

شو مكتوب ایكی مبحثدر. برنجی مبحثی، اهل ایمانی اخوّتە و محبّتە دعوت ایدر.

[برنجی مبحث] (بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَیْنَ اَخَوَیْكُمْ ٭ اِدْفَعْ بِالَّتٖی هِیَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذٖی بَیْنَكَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ كَاَنَّهُ وَلِیٌّ حَمٖیمٌ ٭ وَالْكَاظِمٖینَ الْغَیْظَ وَالْعَافٖینَ عَنِ النَّاسِ وَاللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنٖینَ)

مؤمنلردە نفاق و شقاق، كین و عداوتە سببیت ویرن طرفكیرلك و عناد و حسد، حقیقتجە و حكمتجە و انسانیت كبرا اولان اسلامیتجە و حیات شخصیەجە و حیات اجتماعیەجە و حیات معنویەجە چركین و مردوددر. مضر و ظلمدر. و حیات بشریە ایچون زهردر. شو حقیقتڭ غایت چوق وجوهندن [آلتی وجهنی] بیان ایدرز.

[برنجی وجه] حقیقت نظرندە ظلمدر. ای مؤمنە كین و عداوت بسلەین انصافسز آدم! ناصلكە سن بر كمیدە ویا بر خانەدە بولونسەڭ، سنڭلە برابر طقوز معصوم ایلە بر جانی وار. او كمی یی غرق و او خانەیی احراق ایتمەیە چالیشان بر آدمڭ نە درجە ظلم ایتدیگنی بیلیرسڭ. و ظالملگنی سماواتە ایشیتدیرەجك درجەدە باغیراجقسڭ. حتّی بر تك معصوم طقوز جانی اولسە، یینە او كمی هیچ بر قانون عدالتلە باتیریلماز.

عینًا اویلە دە، سن بر خانۀ ربانیە و بر سفینۀ الٰهیّە اولان بر مؤمنڭ وجودندە، ایمان و اسلامیت و قومشولق كبی، طقوز دگل، بلكە یگرمی صفات معصومە واركن، سڭا مضر اولان و خوشڭە كیتمەین بر جانی صفتی یوزندن اوڭا كین و عداوت باغلامقلە او حانۀ معنوئ وجودڭ معنًا غرق و احراقنە، تخریب و باطمەسنە تشبّث ویا آرزو ایتمەڭ، اونڭ كبی شنیع و غدّار بر ظلمدر.

[ایكنجی وجه] هم حكمت نظرندە دخی ظلمدر. زیرا معلومدركە، عداوت و محبّت، نور و ظلمت كبی ضددرلر. ایكیسی معنای حقیقیسندە اولارق برابر جمع اولامازلر. اگر محبّت، كندی اسبابنڭ رجحانیتنە كورە بر قلبدە حقیقی بولونسە، او وقت عداوت مجازی اولور. آجیمق صورتنە انقلاب ایدر.

اوت، مؤمن، قرداشنی سَور و سوملی. فقط فنالغی ایچون یالڭز آجیر. تحكّملە دگل، بلكە لطفلە اصلاحنە چالیشیر. اونڭ ایچون نصّ حدیث ایلە (اوچ كوندن فضلە مؤمن مؤمنە كوسوب، قطع مكالمە ایتمەیەجك.) اگر اسباب عداوت غلبە چالوب عداوت حقیقتیلە بر قلبدە بولونسە، او وقت محبّت مجازی اولور. تصنّع و تملّق صورتنە كیرر.

ای انصافسز آدم! شیمدی باقكە، مؤمن قرداشڭە كین و عداوت نە قدر ظلمدر. چونكە ناصلكە سن عادی، كوچك طاشلری كعبەدن داها اهمّیتلی و جبل احددن داها بیوك دیسەڭ، چركین بر عقلسزلق ایدرسڭ! عینًا اویلە دە، كعبە حرمتندە اولان ایمان و جبل احد عظمتندە اولان اسلامیت كبی چوق اوصاف اسلامیّە، محبّتی و اتّفاقی ایستەدیگی حالدە، مؤمنە قارشو عداوتە سببیت ویرن و عادی طاشلر حكمندە اولان بعض قصوراتی ایمان و اسلامیتە ترجیح ایتمك، او درجە انصافسزلق و عقلسزلق و پك بیوك بر ظلم اولدیغنی عقلڭ وارسە آڭلارسڭ!

اوت، توحید ایمانی، البتە توحید قلوبی ایستر. و وحدت اعتقاد دخی، وحدت اجتماعیّەیی اقتضا ایدر. اوت، انكار ایدەمزسڭكە، سن بر آدملە برابر بر طابوردە بولونمقلە، او آدمە قارشو دوستانە بر رابطە آڭلارسڭ. و بر قوماندانڭ امری آلتندە برابر بولوندیغڭزدن، آرقداشانە بر علاقە تلقّی ایدرسڭ. و بر مملكتدە برابر بولونمقلە، اخوّتكارانە بر مناسبت حس ایدرسڭ. حالبوكە ایمانڭ ویردیگی نور و شعور ایلە و سڭا كوستردیگی و بیلدیردیگی اسمای الٰهیە عددنجە وحدت علاقەلری و اتّفاق رابطەلری و اخوّت مناسبتلری وار.

مثلا، هر ایكیڭزڭ خالقڭز بر، مالكڭز بر، معبودیڭز بر، رازقڭز بر، بر بر، بیڭە قدر بر بر. هم پیغمبریڭز بر، دینڭز بر، قبلەڭز بر، بر بر یوزە قدر بر بر. صوڭرە كویڭز بر، دولتڭز بر، مملكتڭز بر، اونە قدر بر بر. بو قدر بر برلر وحدت و توحیدی، وفاق و اتّفاقی، محبّت و اخوّتی اقتضا ایتدیگی و كائناتی و كرەلری بربرینە باغلایاجق معنوی زنجیرلر بولوندقلری حالدە.. شقاق و نفاقە، كین و عداوتە سببیت ویرن اورومجك آغی كبی اهمّیتسز و ثباتسز

شیلری ترجیح ایدوب مؤمنە قارشو حقیقی عداوت ایتمك و كین باغلامق، نە قدر او رابطۀ وحدتە بر حرمتسزلك و او اسباب محبّتە قارشو بر استخفاف و او مناسبات اخوّتە قارشو نە درجە بر ظلم و اعتساف اولدیغنی، قلبڭ ئولمەمش ایسە، عقلڭ سونمەمش ایسە آڭلارسڭ!

[اوچنجی وجه] عدالت محضەیی افادە ایدن [وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰی] سرّینە كورە، بر مؤمندە بولونان جانی بر صفت یوزندن، سائر معصوم صفتلرینی محكوم ایتمك حكمندە اولان عداوت و كین باغلامق، نە درجە حدسز بر ظلم اولدیغنی.. و باخصوص بر مؤمنڭ فنا بر صفتندن طاریلوب كوسوب، او مؤمنڭ اقرباسنە عداوتڭی تشمیل ایتمك [اِنَّ الْاِنْسَانَ لَظَلُومٌ] صیغۀ مبالغە ایلە، غایت عظیم بر ظلم ایتدیگڭی، حقیقت و شریعت و حكمت اسلامیّە سڭا اخطار ایتدیگی حالدە، ناصل كندیڭی حقلی بولورسڭ، بنم حقّم وار دیرسڭ؟

حقیقت نظرندە سبب عداوت و شر اولان فنالقلر، شر و طوپراق كبی كثیفدر. باشقەسنە سرایت و انعكاس ایتمەمك كركدر. باشقەسی اوندن درس آلوب شر ایشلەسە، او باشقە مسئلەدر. محبّتڭ اسبابی اولان اییلكلر، محبّت كبی نوردر. سرایت و انعكاس ایتمك شأنیدر. و اوندندركە [دوستڭ دوستی دوستدر] سوزی، ضروب امثال صیرەسنە كچمشدر. هم اونڭ ایچوندركە، بر كوز خاطری ایچون چوق كوزلر سویلیر، سوزی عمومڭ لسانندە كزر.

ایشتە ای انصافسز آدم! حقیقت بویلە كوردیگی حالدە، سومدیگڭ بر آدمڭ سویملی معصوم بر قرداشنە و تعلّقاتنە عداوت ایتمك، نە قدر خلاف حقیقت اولدیغنی حقیقت بین ایسەڭ آڭلارسڭ.

[دردنجی وجه] حیات شخصیە نظرندە دخی ظلمدر. شو دردنجی وجهڭ اساسی اولارق برقاچ دستوری دیڭلە:

[برنجیسی] سن مسلگڭی و افكاریڭی حق بیلدیگڭ وقت، مسلگم حقدر ویا داها كوزلدر، دیمەیە حقّڭ وار. فقط یالڭز حق بنم مسلگمدر دیمەیە، حقّڭ یوقدر. [وَعَیْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَیْبٍ كَلٖیلَةٌ وَلٰكِنَّ عَیْنَ السُّخْطِ تُبْدِی الْمَسَاوِیَا] سرّنجە، انصافسز نظرڭ و دوشكون فكرڭ حكم اولاماز. باشقەسنڭ مسلگنی بطلان ایلە محكوم ایدەمز.

[ایكنجی دستور] سنڭ اوزریڭە حقدركە، هر سویلەدیگڭ حق اولسون. فقط هر حقّی سویلەمەیە سنڭ حقّڭ یوقدر. هر دیدیگڭ طوغری اولملی. فقط هر طوغری یی دیمك، طوغری دگلدر. زیرا سنڭ كبی نیّتی خالص اولمایان بر آدم، نصیحتی بعضًا طمارە طوقوندیرر، عكس العمل یاپار.

[اوچنجی دستور] عداوت ایتمك ایسترسەڭ، قلبڭدەكی عداوتە عداوت ایت. اونڭ رفعنە چالیش. هم اڭ زیادە سڭا ضرر ویرن نفس امّارەڭە و هوای نفسڭە عداوت ایت، اصلاحنە چالیش. او مضر نفسڭ خاطری ایچون مؤمنلرە عداوت ایتمە. اگر دوشمانلق ایتمك ایسترسەڭ، كافرلر، زندیقلر چوقدر. اونلرە عداوت ایت. اوت، ناصلكە محبّت صفتی محبّتە لایقدر. اویلە دە عداوت خصلتی، هر شیدن اوّل كندیسی عداوتە لایقدر.

اگر خصمڭی مغلوب ایتمك ایسترسەڭ، فنالغنە قارشو اییلكلە مقابلە ایت. چونكە اگر فنالقلە مقابلە ایدرسەڭ، خصومت تزاید ایدر. ظاهرًا مغلوب بیلە اولسە، قلبًا كین باغلار. عداوتی ادامە ایدر. اگر اییلكلە مقابلە ایتسەڭ، ندامت ایدر. سڭا دوست اولور. (اِذَٓا اَنْتَ اَكْرَمْتَ الْكَرٖیمَ مَلَكْتَهُ وَاِنْ اَنْتَ اَكْرَمْتَ اللَّئٖیمَ تَمَرَّدَا) حكمنجە مؤمنڭ شأنی كریم اولمقدر. سنڭ اكرامڭلە سڭا مسخّر اولور. ظاهرًا لئیم بیلە اولسە، ایمان جهتندە كریمدر.

اوت، فنا بر آدمە، اییسڭ اییسڭ! دیسەڭ، اییلشمەسی.. و أیی آدمە، فناسڭ فناسڭ! دیسەڭ فنالاشمەسی، چوق وقوع بولور. اویلە ایسە [وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا] [وَاِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَاِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحٖیمٌ] [فَهُوَ خَیْرٌ لَكُمْ] كبی دساتیر قدسیۀ قرآنیەیە قولاق ویر. سعادت و سلامت اوندەدر.

[دردنجی دستور] اهل كین و عداوت، هم نفسنە، هم مؤمن قرداشنە، هم رحمت الٰهیەیە ظلم ایدر. تجاوز ایدر. چونكە كین و عداوت ایلە نفسنی بر عذاب ألیمدە بیراقیر. خصمنە كلن نعمتلردن عذابی و قورقوسندن كلن ألمی نفسنە چكدیرر. نفسنە ظلم ایدر.

اگر عداوت حسددن كلسە، او بتون بتون عذابدر. چونكە حسد اوّلا حاسدی أزر، محو ایدر، یاندیرر. محسود حقّندە ضرری یا آزدر ویا یوقدر. حسدڭ چارەسی، حاسد آدم حسد ایتدیگی شیلرڭ عاقبتنی دوشونسون. تا آڭلاسینكە، رقیبندە اولان دنیوی حسن و قوّت و مرتبە و ثروت فانیدر، موقّتدر. فائدەسی آز، زحمتی چوقدر. اگر اخروی مزیّتلر ایسە، ذاتًا اونلردە حسد اولاماز. اگر اونلردە دخی حسد یاپسە، یا كندیسی ریاكاردر، آخرت مالنی دنیادە محو ایتمك ایستر. ویاخود محسودی ریاكار ظن ایدر، حقسزلق ایدر، ظلم ایدر. هم اوڭا كلن مصیبتلردن ممنون و نعمتلردن محزون اولوب، قدر و رحمت الٰهیەیە اونڭ حقّندە ایتدیگی اییلكلردن كوسویور. عادتا قدری تنقید و رحمتە اعتراض ایدییور. قدری تنقید ایدن، باشنی اورسە وورور، قیرار. رحمتە اعتراض ایدن، رحمتدن محروم قالیر.

عجبا بر كون عداوتە دگمەین بر شیئە، بر سنە كین و عداوتلە مقابلە ایتمەیی هانكی انصاف قبول ایدر؟ بوزولمامش هانكی وجدانە صیغار؟ حالبوكە مؤمن قرداشڭدن سڭا كلن بر فنالغی بتون بتون اوڭا ویروب اونی محكوم ایدەمزسڭ. چونكە:

(اوّلا) قدرڭ اوندە بر حصّەسی وار. اونی چیقاروب، او قدر و قضا حصّەسنە قارشو رضا ایلە مقابلە ایتمك كركدر.

(ثانیًا) نفس و شیطانڭ حصەسنی دە آییروب او آدمە عداوت دگل، بلكە نفسنە مغلوب اولدیغندن، آجیمق و ندامت ایدەجگنی بكلەمك.

(ثالثًا) سن كندی نفسڭدە كورمدیگڭ ویا كورمك ایستەمدیگڭ قصوریڭی كور. بر حصّە دە اوڭا ویر. صوڭرە باقی قالان كوچك بر حصّەیە قارشو، اڭ سلامتلی و اڭ چابوق خصمڭی مغلوب ایدەجك عفو و صفح ایلە و علوّ جنابلقلە مقابلە ایتسەڭ، ظلمدن و ضرردن قورتولورسڭ.

یوقسە سرخوش و دیوانە اولان و شیشەلری و بوز پارچەلرینی الماس فیئٓاتیلە آلان جوهرجی بر یهودی كبی، بش پارەیە دگمەین فانی، زائل، موقّت، اهمّیتسز امور دنیویەیە، كویا ابدی دنیادە طوروب، ابدی برابر قالاجق كبی شدید بر حرص ایلە و دائمی بر كین ایلە متمادیًا بر عداوتلە مقابلە ایتمك، صیغۀ مبالغە ایلە بر ظلومیّتدر. ویا بر سرخوشلقدر و بر نوع دیوانەلكدر.

ایشتە، حیات شخصیەجە بو درجە مضر اولان عداوتە و فكر انتقامە، اگر شخصڭی سَوَرسەڭ یول ویرمەكە قلبڭە كیرسین. اگر قلبڭە كیرمش ایسە، اونڭ سوزینی دیڭلەمە. باق، حقیقت بین اولان حافظ شیرازی یی دیڭلە: [دُنْیَا نَە مَتَاعٖیسْتْ كِە اَرْزَدْ بَنِزَاعٖی] یعنی دنیا اویلە بر متاع دگلكە بر نزاعە دگسین. چونكە فانی و كچیجی اولدیغندن قیمتسزدر. قوجە دنیا بویلە ایسە، دنیانڭ جزئی ایشلری نە قدر اهمّیتسز اولدیغنی آڭلارسڭ. هم دیمش: [آسَایِشِ دُو كٖیتٖی تَفْسٖیرِ اٖینْ دُو حَرْفَسْتْ بَادُوسِتَانْ مُرُوَّتْ بَادُشْمَانْ مُدَارَا] یعنی ایكی جهانڭ راحت و سلامتنی ایكی حرف تفسیر ایدر، قزاندیرر: دوستلریڭە قارشو مروّتكارانە معاشرت و دوشمانلریڭە صلحكارانە معاملە ایتمكدر.

[اگر دیرسەڭ] اختیار بنم ألمدە دگل، فطرتمدە عداوت وار. هم طماریمە طوقوندیرمشلر، وازكچەمییورم.

[الجواب] سٓوء خلق و فنا خصلت اثری كوستریلمزسە و غیبت كبی شیلرلە و مقتضاسیلە عمل ایدیلمزسە، قصورینی دە آڭلاسە،

ضرر ویرمز. مادام اختیار سنڭ ألڭدە دگل، وازكچەمییورسڭ. سنڭ معنوی بر ندامت، كیزلی بر توبە و ضمنی بر استغفار حكمندە اولان قصوریڭی بیلمەڭ و او خصلتدە حقسز اولدیغڭی آڭلامەڭ، اونڭ شرّندن سنی قورتاریر. ذاتًا بو مكتوبڭ بو مبحثنی یازدق. تا بو معنوی استغفاری تأمین ایتسین. حقسزلغی حق بیلمەسین. حقلی خصمنی حقسزلقلە تشهیر ایتمەسین.

[جای دقّت بر حادثە] بر زمان، بو غرضكارانە طرفكیرلك نتیجەسی اولارق كوردمكە، متدیّن بر اهل علم، فكر سیاسیسنە مخالف بر عالم صالحی، تكفیر درجەسندە تزییف ایتدی. و كندی فكرندە اولان بر منافقی، حرمتكارانە مدح ایتدی. ایشتە سیاستڭ بو فنا نتیجەلرندن ئوركدم. (اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطَانِ وَالسِّیَاسَةِ) دیدم. او زماندنبری حیات سیاسیەدن چكیلدم.

[بشنجی وجه] حیات اجتماعیەجە عناد و طرفكیرلك، غایت مضر اولدیغنی بیان ایدر. اگر دینیلسە: حدیثدە [اِخْتِلَافُ اُمَّتٖی رَحْمَةٌ] دینیلمش، اختلاف ایسە، طرفكیرلگی اقتضا ایدییور. هم طرفكیرلك مرضی، مظلوم عوامی، ظالم خواصّڭ شرّندن قورتارییور. چونكە بر قصبەنڭ و بر كویڭ خواصّی اتّفاق ایتسەلر، مظلوم عوامی أزرلر. طرفكیرلك اولسە، مظلوم بر طرفە التجا ایدر. كندیسنی قورتاریر. هم تصادم افكاردن و تخالف عقولدن حقیقت تمامیلە تظاهر ایدر.

[الجواب] برنجی سؤٓالە دیرزكە: حدیثدەكی اختلاف ایسە، مثبت اختلافدر. یعنی هر بری كندی مسلگنڭ تعمیر و رواجنە سعی ایدر. باشقەسنڭ تخریب و ابطالنە دگل، بلكە تكمیل و اصلاحنە چالیشیر. امّا منفی اختلاف ایسە -كە غرضكارانە، عداوتكارانە بربرینڭ تخریبنە چالیشمقدر- حدیثڭ نظرندە مردوددر. چونكە بربریلە بوغوشانلر مثبت حركت ایدەمزلر.

ایكنجی سؤٓالە دیرزكە: طرفكیرلك اگر حق نامنە اولسە، حقلیلرە ملجأ اولابیلیر. فقط شیمدیكی كبی غرضكارانە، نفس حسابنە اولان طرفكیرلك، حقسزلرە ملجأدركە، اونلرە نقطۀ استناد تشكیل ایدر. چونكە غرضكارانە طرفكیرلك ایدن بر آدمە شیطان كلسە، اونڭ فكرینە یاردیم ایدوب طرفدارلق كوسترسە، او آدم او شیطانە رحمت اوقویاجق. اگر مقابل طرفە ملك كبی بر آدم كلسە، اوڭا حاشا، لعنت اوقویاجق درجەدە بر حقسزلق كوسترەجك.

اوچنجی سؤٓالە دیرزكە: حق نامنە حقیقت حسابنە اولان تصادم افكار ایسە، مقصددە و اساسدە اتّفاق ایلە برابر، وسائلدە اختلاف ایدر. حقیقتڭ هر كوشەسنی اظهار ایدوب حقّە و حقیقتە خدمت ایدر. فقط طرفكیرانە و غرضكارانە، فرعونلاشمش نفس امّارە حسابنە خودفروشلق، شهرتپرورانە بر طرزدەكی تصادم افكاردن بارقۀ حقیقت دگل، بلكە فتنە آتشلری چیقییور. چونكە مقصددە اتّفاق لازم كلیركن، اویلەلرڭ افكارینڭ كرۀ ارضدە دخی نقطۀ تلاقیسی بولونماز. حق نامنە اولمدیغی ایچون، نهایتسز مفرطانە كیدر. قابل التیام اولمایان انشقاقلرە سببیت ویرر. حال عالم بوڭا شاهددر.

[الحاصل] (اَلْحُبُّ لِلّٰهِ وَالْبُغْضُ فِی اللّٰهِ وَالْحُكْمُ لِلّٰهِ) اولان دساتیر عالیە دستور حركات اولمازسە، نفاق و شقاق میدان آلیر. اوت (اَلْبُغْضُ فِی اللّٰهِ وَالْحُكْمُ لِلّٰهِ) دیمزسە، او دستورلری نظرە آلمازسە، عدالت ایتمك ایستركن ظلم ایدر.

[جای عبرت بر حادثە] بر وقت امام علی رضی اللّٰه عنه، بر كافری یرە آتمش. قیلیجنی چكوب كسەجگی زمان، او كافر اوڭا توكورمش. او كافری بیراقمش، كسمەمش. او كافر اوڭا دیمشكە: نەدن بنی كسمدڭ؟ دیدی: سنی اللّٰه ایچون كسەجكدم. فقط بڭا توكوردڭ، حدّتە كلدم. نفسمڭ حصّەسی قاریشدیغی ایچون اخلاصم زدەلندی. اونڭ ایچون سنی كسمدم. او كافر اوڭا دیدی: بنی چابوق كسمەڭ ایچون سنی حدّتە كتیرمكدی. مادام دینڭز بو درجە صافی و خالصدر. او دین حقدر دیدی.

[هم مدار دقّت بر واقعە] بر زمان بر حاكم، بر خیرسزڭ ألنی كسدیگی وقت اثر حدّت كوستردیگی ایچون، اوڭا دقّت ایدن عادل آمری اونی او وظیفەدن عزل ایتمش. چونكە شریعت نامنە، قانون الٰهی حسابنە كسسە ایدی، نفسی اوڭا آجییاجق ایدی. و قلبی حدّت ایتمەیوب، فقط مرحمت دە ایتمەیەجك بر طرزدە كسەجكدی. دیمك نفسنە او حكمدن بر حصّە چیقاردیغی ایچون عدالتلە ایش كورمەمشدر.

[جای تأسّف بر حالت اجتماعیە.. و قلب اسلامی آغلاتاجق مدهش بر مرض حیات اجتماعیە: ] خارجی دوشمانلرڭ ظهور و تهاجمندە داخلی عداوتلری اونوتمق و بیراقمق اولان بر مصلحت اجتماعیّەیی اڭ بدوی قوملر دخی تقدیر ایدوب یاپدقلری حالدە، شو جماعت اسلامیەیە خدمت دعوا ایدنلرە نە اولمشكە، بربری آرقەسندە تهاجم وضعیتنی آلان حدسز دوشمانلر واركن، جزئی عداوتلری اونوتمایوب دوشمانلرڭ هجومنە زمین حاضر ایدییورلر. شو حال بر سقوطدر، بر وحشتدر. حیات اجتماعیۀ اسلامیەیە بر خیانتدر.

[مدار عبرت بر حكایە] بدوی عشیرتلرندن حَسَنَانْ عشیرتنڭ بربرینە دوشمان ایكی قبیلەسی وارمش. بربرندن، بلكە اللی آدمدن فضلە ئولدیردكلری حالدە، سِبْكَانْ ویا حَیْدَرَانْ عشیرتی كبی بر قبیلە قارشولرینە چیقدیغی وقت، او ایكی دوشمان طائفە اسكی عداوتی اونوتوب، اوموز اوموزە ویروب، او خارجی عشیرتی دفع ایدنجەیە قدر داخلی عداوتی خاطرلرینە كتیرمزلردی.

ایشتە ای مؤمنلر! اهل ایمان عشیرتنە قارشو تجاوز وضعیتنی آلمش نە قدر عشیرت حكمندە دوشمانلر اولدیغنی بیلیرمیسڭز؟ بربری ایچندەكی دائرەلر كبی یوز دائرەدن فضلە واردر. هر بریسنە قارشو تساند ایدرك، أل ألە ویروب مدافعە وضعیتی آلمەیە مجبور ایكن، اونلرڭ هجومنی تسهیل ایتمك، اونلرڭ حریم اسلامە كیرمەلری ایچون قاپولری آچمق حكمندە اولان غرضكارانە طرفكیرلك و عداوتكارانە عناد، هیچ بر جهتلە اهل ایمانە یاقیشیرمی؟

او دوشمان دائرەلری اهل ضلالت و الحاددن طوت، تا اهل كفرڭ عالمنە، تا دنیانڭ اهوال و مصائبنە قدر، بربری ایچندە سزە قارشو ضررلی بر وضعیت آلان، بربری آرقەسندە سزە حدّت و حرص ایلە باقان، بلكە یتمش نوع دوشمانلر وار. بتون بونلرە قارشو قوّتلی سلاحڭ و سپرڭ و قلعەڭ اخوّت اسلامیّەدر.

بو قلعۀ اسلامیەیی كوچك عداوتلرلە و بهانەلرلە صارصمق، نە قدر خلاف وجدان و نە قدر خلاف مصلحت اسلامیّە اولدیغنی بیل، آییل. احادیث شریفەدە كلمشكە: آخر زمانڭ سفیان و دجّال كبی نفاق و زندقە باشنە كچەجك اشخاص مدهشۀ مضرّەلری، اسلامڭ و بشرڭ حرص و شقاقندن استفادە ایدرك، آز بر قوّتلە نوع بشری هرج و مرج ایدر. و قوجە عالم اسلامی اسارت آلتنە آلیر.

ای اهل ایمان! ذلّت ایچندە اسارت آلتنە كیرمەمك ایسترسەڭز، عقلڭزی باشڭزە آلیڭز. اختلافڭزدن استفادە ایدن ظالملرە قارشو (اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ) قلعۀ قدسیەسی ایچنە كیریڭز، تحصّن ایدیڭز. یوقسە نە حیاتڭزی محافظە و نە دە حقوقڭزی مدافعە ایدەبیلیرسڭز.

معلومدركە ایكی قهرمان بربریلە بوغوشوركن، بر چوجق ایكیسنی دە دوگەبیلیر. بر میزاندە ایكی طاغ بربرینە قارشو موازنەدە بولونسە، بر كوچك طاش موازنەلرینی بوزوب اونلرلە اوینایابیلیر. برینی یوقاری، برینی آشاغی ایندیرر.

ایشتە ای اهل ایمان! احتراصلریڭزدن و خصومتكارانە طرفكیرلكلریڭزدن قوّتڭز هیچە اینر. آز بر قوّتلە ازیلەبیلیرسڭز. حیات اجتماعیّەڭزلە علاقەڭز وارسە، (اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْیَانِ الْمَرْصُوصِ یَشُدُّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا) دستور عالی یی دستور حیات یاپیڭز! سفالت دنیویّەدن و شقاوت اخرویەدن قورتولیڭز.

[آلتنجی وجه] حیات معنویە و صحّت عبودیّت، عداوت و عناد ایلە صارصیلیر. چونكە واسطۀ خلاص و وسیلۀ نجات اولان اخلاص ضایع اولور. زیرا طرفكیر بر معاند، كندی اعمال خیریەسندە خصمنە تفوّق ایستر. خالصًا لوجە اللّٰە عملە پك دە موفّق اولاماز. هم حكم و معاملاتندە طرفكیرینی ترجیح ایدر، عدالت ایدەمز.

ایشتە افعال و اعمال خیریەنڭ اساسلری اولان » اخلاص« و » عدالت«، خصومت و عداوتلە غائب اولور. شو آلتنجی وجه چوق اوزوندر. فقط قابیلیت مقام قیصە اولدیغندن، قیصە كسییورز.

[ایكنجی مبحث] (بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖیمِ ٭ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖینُ٭ وَكَاَیِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا ق اَللّٰهُ یَرْزُقُهَا وَاِیَّاكُمْ وَهُوَ السَّمٖیعُ الْعَلٖیمُ) ای اهل ایمان! سابقًا، عداوت نە قدر ضررلی اولدیغنی آڭلادڭ. هم آڭلاكە، عداوت قدر حیات اسلامیەیە اڭ مدهش بر مرض مضر دخی حرصدر. حرص سبب خیبتدر و علّت و ذلّتدر. و محرومیت و سفالتی كتیریر.

اوت، هر ملّتدن زیادە حرص ایلە دنیایە صالدیران یهودی ملّتنڭ ذلّت و سفالتی، بو حكمە بر شاهد قاطعدر. اوت، حرص، ذی حیات عالمندە اڭ كنیش بر دائرەدن طوت، تا اڭ جزئی بر فردە قدر سٓوء تأثیرینی كوستریر. توكّل واری طلب رزق ایسە، بالعكس مدار راحتدر. و هر یردە حسن تأثیرینی كوستریر. ایشتە بر نوع ذی حیات و رزقە محتاج اولان میوەدار آغاچلر و نباتلر، توكّل واری، قناعتكارانە یرلرندە طوروب حرص كوسترمدكلرندن رزقلری اونلرە قوشوب كلییور. حیوانلردن پك فضلە اولاد بسلەیورلر. حیوانات ایسە، حرص ایلە رزقلری پشندە قوشدقلری ایچون، پك چوق زحمت و نقصانیت ایلە رزقلرینی الدە ایدەبیلییورلر. هم حیوانات دائرەسی ایچندە ضعف و عجز لسان حالیلە توكّل ایدن یاورولرڭ مشروع و مكمّل و لطیف رزقلری خزینۀ رحمتدن ویریلمسی.. و حرص ایلە رزقلرینە صالدیران جاناورلرڭ غیر مشروع و پك چوق زحمت ایلە قزاندقلری ناخوش رزقلری كوسترییوركە، حرص سبب محرومیتدر. توكّل و قناعت ایسە وسیلۀ رحمتدر.

هم دائرۀ انسانیە ایچندە هر ملّتدن زیادە حرص ایلە دنیایە یاپیشان و عشق ایلە حیات دنیویەیە باغلانان یهودی ملّتی، پك چوق زحمت ایلە قزاندیغی، كندینە فائدەسی آز، یالڭز خزینەدارلق ایتدیگی غیر مشروع بر ثروت ربائی ایلە بتون ملّتلردن ییدكلری سلّۀ ذلّت و سفالت، قتل و اهانت كوسترییوركە، حرص، معدن ذلّت و خسارتدر. هم حریص بر انسان هر وقت خسارتە دوشدیگنە دائر او قدر واقعەلر واركە، (اَلْحَرٖیصُ خَٓائِبٌ خَاسِرٌ) ضرب مثل حكمنە كچمش. عمومڭ نظرندە بر حقیقت عامّە اولارق قبول ایدیلمشدر. مادام اویلەدر، اگر مالی چوق سَوَرسەڭ، حرص ایلە دگل، بلكە قناعت ایلە مالی طلب ایت، تا چوق كلسین.

اهل قناعت ایلە اهل حرص ایكی شخصە بڭزركە، بیوك بر ذاتڭ دیوان خانەسنە كیرییورلر. بریسی قلبندن دیر: بنی یالڭز قبول ایتسین، طیشاریدەكی صوغوقدن قورتولسەم، بڭا كافیدر. اڭ آشاغیدەكی ایسكملەیی دە بڭا ویرسەلر، لطفدر. ایكنجی آدم كویا بر حقّی وارمش كبی و هركس اوڭا حرمت ایتمەیە مجبور ایمش كبی مغرورانە دیركە: بڭا اڭ یوقاری ایسكملەیی ویرملی. او حرص ایلە كیرر. كوزینی یوقاری موقعلرە دیكر. اونلرە كیتمك ایستر. فقط دیوان خانە صاحبی اونی كری دوندیروب آشاغی اوتورتور. اوڭا تشكّر لازمكن، تشكّرە بدل، قلبندن قیزییور. تشكّر دگل، بالعكس خانە صاحبنی تنقید ایدییور. خانە صاحبی دە اوندن استثقال ایدییور. برنجی آدم متواضعانە كیرییور. اڭ آشاغیدەكی ایسكملەدە اوتورمق ایستەیور. اونڭ او قناعتی، دیوان خانە صاحبنڭ خوشنە كیدییور. داها یوقاری ایسكملەیە بویورڭ دیر. او دە كیتدكجە تشكّراتنی زیادەلشدیرر، ممنونیّتی تزاید ایدر.

ایشتە، دنیا بر دیوان خانۀ رحماندر. زمین یوزی بر سفرۀ رحمتدر. درجات ارزاق و مراتب نعمت دخی، ایسكملەلر حكمندەدر.

هم اڭ جزئی ایشلردە دە هركس حرصڭ سٓوء تأثیرینی حسّ ایدەبیلیر. مثلا، ایكی دیلنجی بر شی ایستەدكلری وقت، حرص ایلە الحاح ایدن دیلنجیدن استثقال ایدوب ویرمەمك، دیگر ساكن دیلنجی یە مرحمت ایدوب ویرمك، هركس قلبندە حسّ ایدر. هم مثلا، كیجەدە اویقوڭ قاچمش، سن یاتمق ایستەسەڭ، لاقید قالسەڭ، اویقوڭ كلەبیلیر. اگر حرص ایلە اویقو ایستەسەڭ، امان یاتایم، امان یاتایم دیرسەڭ، بتون بتون اویقوڭی قاچیریرسڭ. هم مثلا، مهم بر نتیجە ایچون بریسنی حرص ایلە بكلرسڭ. امان كلمدی، امان كلمدی دییوب، اڭ نهایت حرص سنڭ صبریڭی توكتوب، قالقار كیدرسڭ. بر دقیقە صوڭرە او آدم كلیر. فقط بكلەدیگڭ او مهم نتیجە بوزولور.

شو حادثاتڭ سرّی شودركە: ناصلكە بر اكمگڭ وجودی تارلە، خرمان، دگرمن، فرینە ترتّب ایدر. اویلە دە، ترتیب اشیادە بر تأنّئ حكمت واردر. حرص سببیلە تأنّی ایلە حركت ایتمدیگی ایچون، او ترتیبلی اشیادەكی معنوی باصاماقلری مراعات ایتمز. یا آتلار دوشر ویاخود بر باصاماغی نقصان بیراقیر، مقصدە چیقاماز.

ایشتە ای درد معیشتلە سرسم اولمش و حرص دنیا ایلە سرخوش اولمش قرداشلر! حرص بو قدر مضر و بلالی بر شی اولدیغی حالدە، ناصل حرص یولندە هر ذلّتی ارتكاب و حرام حلال دیمەیوب هر مالی قبول و حیات اخرویەیە لازم چوق شیلری فدا ایدییورسڭز؟ حتّی اركان اسلامیەنڭ مهم بر ركنی اولان زكاتی، حرص یولندە ترك ایدییورسڭز. حالبوكە زكات، هر شخص ایچون سبب بركت و دافع بلیاتدر. زكاتی ویرمەینڭ، هر حالدە ألندن زكات قدر بر مال چیقاجق. یا لزومسز یرلرە ویرەجكدر. یا بر مصیبت كلوب آلاجقدر.

حقیقتلی بر رؤیای خیالیەدە، حرب عمومینڭ بشنجی سنەسندە، بر عجیب رؤیادە بندن صورولدی: مسلمانلرە كلن بو آچلق، بو ضایعات مالیە و مشقّت بدنیّە نەدندر؟ رؤیادە دیمشدم:

جناب حق بر قسم مالدن اوندە بر [حاشیە]ویا بر قسم مالدن قرقدە بر، [حاشیە]كندی ویردیگی مالندن بریسنی بزدن ایستەدی. تا بزە فقرالرڭ دعالرینی قزاندیرسین. و كین و حسدلرینی منع ایتسین. بز حرصمز ایچون طمعكارلق ایدوب ویرمدك. جناب حق متراكم زكاتنی قرقدە اوتوز، اوندە سكزینی آلدی. هم هر سنەدە یالڭز بر آیدە، یتمش حكمتلی بر آچلق بزدن ایستەدی. بز نفسمزە آجیدق. موقّت و لذّتلی بر آچلغی چكمدك. جناب حق جزا اولارق، یتمش جهتلە بلالی بر نوع اوروجی بش سنە جبرًا بزە طوتدیردی. هم یگرمی درت ساعتدە بر تك ساعتی، خوش و علوی، نورانی و فائدەلی بر نوع تعلیمات ربّانیەیی بزدن ایستەدی. بز تنبللك ایدوب او نمازی و نیازی یرینە كتیرمدك. او تك ساعتی دیگر ساعتلرە قاتارق ضایع ایتدك. جناب حق، اونڭ كفارتی اولارق بش سنە تعلیم و تعلیمات و قوشدیرمقلە بزە بر نوع نماز قیلدیردی دیمشدم، صوڭرە آییلدم. دوشوندم.

آڭلادمكە، او رؤیای خیالیەدە پك مهم بر حقیقت واردر. یگرمی بشنجی سوزدە، مدنیتلە حكم قرآنی موازنە بحثندە اثبات و بیان ایدیلدیگی اوزرە، بشرڭ حیات اجتماعیەسندە بتون اخلاقسزلغڭ و بتون اختلالاتڭ منشأی، ایكی كلمەدر. بریسی، بن طوق اولدقدن صوڭرە باشقەسی آچلقدن ئولسە بڭا نە؟ ایكنجیسی، سن چالیش، بن یییەیم. بو ایكی كلمەیی دە ادامە ایدن، جریان ربا و ترك زكاتدر.

بو ایكی مدهش مرض اجتماعی یی تداوی ایدەجك تك چارە، زكاتڭ بر دستور عمومی صورتندە اجراسیلە وجوب زكات و حرمت ربادر. هم دگل یالڭز اشخاصدە و خصوصی جماعتلردە، بلكە عموم نوع بشرڭ سعادت حیاتی ایچون اڭ مهم بر ركن، بلكە دوام حیات انسانیە ایچون اڭ مهم بر دیرك، زكاتدر. چونكە بشردە خواص و عوام، ایكی طبقە وار. خواصدن عوامە مرحمت و احسان.. و عوامدن خواصّە قارشو حرمت و اطاعتی تأمین ایدەجك، زكاتدر. یوقسە یوقاریدن عوامڭ باشنە ظلم و تحكّم اینر. عوامدن زنكینلرە قارشو كین و عصیان چیقار. ایكی طبقۀ بشر دائمی بر مجادلۀ معنویەدە، بر كشماكش اختلافدە بولونور. كلە كلە، تا روسیەدە اولدیغی كبی، سعی و سرمایە مجادلەسی صورتندە بوغوشمغە باشلار.

ای اهل كرم و وجدان! و ای اهل سخاوت و احسان! احسانلر زكات نامنە اولمازسە، اوچ ضرری وار. بعضًا دە فائدەسز كیدر. چونكە اللّٰه نامنە ویرمدیگڭ ایچون، معنًا منّت ایدییورسڭ. بیچارە فقیری منّت اسارتی آلتندە بیراقییورسڭ. هم مقبول اولان دعاسندن محروم قالییورسڭ. هم حقیقتًا جناب حقّڭ مالنی عبادینە ویرمك ایچون بر توزیعات مأموری اولدیغڭ حالدە، كندیڭی صاحب مال ظن ایدوب بر كفران نعمت ایدییورسڭ. اگر زكات نامنە ویرسەڭ، جناب حق نامنە ویردیگڭ ایچون بر ثواب قزانییورسڭ. بر شكران نعمت كوسترییورسڭ. او محتاج آدم دخی سڭا تبصبص ایتمەیە مجبور اولمدیغی ایچون عزّت نفسی قیریلماز. و دعاسی سنڭ حقّڭدە مقبول اولور. اوت، زكات قدر، بلكە داها زیادە نافلە و احسان، یاخود سائر صورتلردە ویروب ریا و شهرت كبی منّت و تذلیل كبی ضررلری قزانمق نرەدە؟ زكات نامنە او اییلكلری یاپوب هم فرضی ادا ایتمك، هم ثوابی، هم اخلاصی، هم مقبول بر دعایی قزانمق نرەدە؟

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖیمُ الْحَكٖیمُ٭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰی سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذٖی قَالَ (اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْیَانِ الْمَرْصُوصِ یَشُدُّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا) وَقَالَ (اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا یَفْنٰی) وَعَلٰٓی اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖٓ اَجْمَعٖینَ اٰمٖینَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖینَ ٭

[خاتمە]

بِاسْمِهٖ

وَاِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

غیبت حقّندەدر.

یگرمی بشنجی سوزڭ برنجی شعلەسنڭ برنجی شعاعنڭ بشنجی نقطەسنڭ، مقام ذم و زجرڭ مثاللرندن اولان بر تك آیتڭ، معجزانە آلتی طرزدە غیبتدن تنفیر ایتمسی، قرآنڭ نظرندە غیبت نە قدر شنیع بر شی اولدیغنی تمامیلە كوستردیگندن، باشقە بیانە احتیاج بیراقمامش. اوت، قرآنڭ بیانندن صوڭرە بیان اولاماز. احتیاج دە یوقدر.

ایشتە (اَیُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ یَاْكُلَ لَحْمَ اَخٖیهِ مَیْتًا) آیتندە آلتی درجە ذمّی ذمّ ایدر. غیبتدن آلتی مرتبە شدّتلە زجر ایدر شو آیت بالفعل غیبت ایدنلرە متوجّه اولدیغی وقت، معناسی كلەجك طرزدە اولویور. شویلەكە: معلومدر، آیتڭ باشندەكی همزە، صورمق [آیا] معناسندەدر. او صورمق معناسی، صو كبی آیتڭ بتون كلمەلرینە كیرر. هر كلمەدە بر حكم ضمنی وار.

ایشتە، (برنجیسی: ) (همزە) ایلە دیر: آیا، سؤٓال و جواب محلّی اولان عقلڭز یوقمیكە، بو درجە چركین بر شیئی آڭلامییور؟

(ایكنجیسی) (یُحِبُّ) لفظیلە دیر: آیا، سومك و نفرت ایتمك محلّی اولان قلبڭز بوزولمشمیكە، اڭ منفور بر ایشی سَور؟

(اوچنجیسی) (اَحَدُكُمْ) كلمەسیلە دیر: جماعتدن حیاتنی آلان حیات اجتماعیە و مدنیتڭز نە اولمشكە، بویلە حیاتڭزی زهرلەین بر عملی قبول ایدر؟

(دردنجیسی) (اَنْ یَاْكُلَ لَحْمَ) كلامیلە دیر: انسانیتڭز نە اولمشكە، بویلە جاناورجەسنە آرقداشڭزی دیش ایلە پارچەلامەیی یاپییورسڭز؟

(بشنجیسی) (اَخٖیهِ) كلمەسیلە دیر: هیچ رقّت جنسیّەڭز، هیچ صلۀ رحمڭز یوقمیكە، بویلە چوق جهتلرلە قرداشڭز اولان بر مظلومڭ شخص معنویسنی انصافسزجە دیشلەیورسڭز؟ و هیچ عقلڭز یوقمیكە، كندی اعضاڭزی كندی دیشكزلە دیوانە كبی ایصیرییورسكز؟

(آلتنجیسی) (مَیْتًا) كلامیلە دیر: وجدانڭز نرەدە؟ فطرتڭز بوزولمشمیكە، اڭ محترم بر حالدە بر قرداشڭزە قارشو، أتنی ییمك كبی اڭ مستكره بر ایشی یاپییورسڭز؟